Phân tích thiệt hại môi trường do khai thác than ở quảng ninh giai đoạn 2008 2013 và giải pháp khai thác bền vững

Công nghiệpkhai thác than là một ngành kinh tế quan trọng của nước ta, cung cấp nguồn nhiên liệuchủ yếu phục vụ các ngành công nghiệp sản xuất điện, vật liệu xây dựng, hoá chất,phân bón,

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Ngành khai thác khoáng sản đã có lịch sử phát triển rất lâu đời và đóng góp mộtphần rất lớn cho sự phát triển nền kinh tế nước ta Được sự ưu ái của tự nhiên, các mỏkhoáng sản có mặt ở rất nhiều vùng trong nước, với triển vọng lớn Kết quả của cáccông tác điều tra, khảo sát, thăm dò địa chất cho thấy, Việt Nam có tiềm năng khoángsản đa dạng và phong phú Nhiều khoáng sản có trữ lượng lớn, đa dạng về chủng loạinhư than, sắt, apatit, bô-xít…

Bên cạnh việc phát triển ngành khai thác dầu khí và một số ngành khác thì pháttriển công nghiệp khai thác than cũng là một vần đề vô cùng quan trọng Công nghiệpkhai thác than là một ngành kinh tế quan trọng của nước ta, cung cấp nguồn nhiên liệuchủ yếu phục vụ các ngành công nghiệp (sản xuất điện, vật liệu xây dựng, hoá chất,phân bón, giao thông vận tải, chế biến lương thực, thực phẩm), dân dụng ( làm chấtđốt sinh hoạt cho các vùng nông thôn, miền núi) và xuất khẩu Trong những năm gầnđây, ngành khai thác than phát triển mạnh mẽ để đáp ứng nhu cầu ngày càng gia tăngtiêu thụ trong nước và xuất khẩu Hoạt động khai thác than có ý nghĩa vô cùng to lớntrong sự nghiệp Công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, đóng góp một phần khôngnhỏ vào GDP và kim ngạch xuất khẩu của nền kinh tế Xong vẫn còn đó những khókhăn hạn chế Việc khai thác khoáng sản luôn kéo theo các vấn đề về môi trường như

ô nhiễm đất, nước, không khí Khai thác than đá bằng phương pháp lộ thiên tạo nênlượng đất đá thải lớn, ô nhiễm bụi, ô nhiễm nước, mất rừng Khai thác than bằngphương pháp hầm lũ hiện nay làm mất 50% trữ lượng, gây lún đất, ô nhiễm nước, tiêuhao gỗ chống lũ và gõy cỏc tai nạn hầm lũ Chế biến và sàng tuyển than tạo ra bụi vànước thải chứa than, kim loại nặng khí SO2, CO2

Mặc dù vậy vấn đề bảo vệ môi trường ở các nơi khai thác vẫn chưa được quantâm đúng mức : Nạn khai thác than trái phép, quá mức phát triển tràn lan, "ngườingười làm than", "nhà nhà làm than" đã làm cho tài nguyên và môi trường vùng mỏ bịhủy hoại nghiêm trọng, trật tự và an toàn xã hội diễn biến phức tạp Do thiếu sự thốngnhất, đồng bộ của công tác quản lý và giáo dục ý thức của người dân dẫn đến việckhai thác thiếu quy hoạch tổng thể không quan tâm đến cảnh quan môi trường đã vàđang làm biến động nguồn tài nguyên thiên nhiên như mất dần đất canh tác, giảm diệntích rừng gây ô nhiểm nguồn nước bao gồm nước mặt, nước ngầm và cả ô nhiểm biểnảnh hưởng tới tài nguyên sinh vật và sức khoẻ cộng đồng

Vì vậy, để đánh giá chính xác những thiệt hại về môi trường và tìm ra phương

hướng khai thác than bền vững, em chọn đề tài “ Phân tích thiệt hại môi trường do khai thác than ở Quảng Ninh giai đoạn 2008-2013 và giải pháp khai thác bền vững

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Phân tích thiệt hại môi trường do việc khai thác mỏ than ở Quảng Ninh giai đoạn2008-2013 nhằm đề ra giải pháp khai thác bền vững

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

- Phân tích tình hình khai thac than ở Quảng Ninh giai đoạn 2008-2013

- Phân tích các thiệt hại môi trường của việc khai thác than ở Quảng Ninh giaiđoạn 2008-2013

- Đánh giá môi tường xung quanh mỏ than ở Quảng Ninh giai đoạn 2008-2013

- Đề xuất các giải pháp cải thiện, bảo vệ môi trường, khai thác một cách hiệuquả và bền vững mỏ than ở Quảng Ninh

1.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.3.1 Phương pháp thu thập số liệu:

Nguồn thu thập số liệu thứ cấp chủ yếu từ:

+ Niên giám thống kê, tài liệu đánh giá tác động môi trường của sở Tài Nguyên– Môi Trường tỉnh Quảng Ninh, báo cáo của tập đoàn khai thác khoáng sản Việt Nam,Tổng Cục Thống Kê

+ Các đề tài, dự án nghiên cứu, tài liệu hội thảo có liên quan

+ Thông tin từ các website có liên quan đến nội dung nghiên cứu

1.3.2 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu:

Phương pháp được áp dụng là thống kê mô tả, phân tích biểu bảng thống kê Sửdụng các số tuyệt đối, số tương đối để phân tích và chứng minh

1.4.1 Phạm vi không gian

Đề tài được thực hiện ở Việt Nam

1.4.2 Phạm vi thời gian

- Thu thập số liệu thứ cấp trong giai đoạn 2008-2013

- Phân tích và xử lý số liệu vào 9-2013

1.4.3 Đối tượng nghiên cứu

Thiệt hại môi trường do khai thác than ở Quảng Ninh và giải pháp khai thác bềnvững

CHƯƠNG 2 KHÁI QUÁT VỀ TÌNH HÌNH KHAI THÁC THAN

Ở QUẢNG NINH GIAI ĐOẠN 2008-20132.1 GIỚI THIỆU VÀI NÉT CÁC MỎ THAN Ở QUẢNG NINH

2.1.1 Lịch sử hình thành và phát triển ngành khai thác than ở Quảng Ninh

Theo sử sách đã ghi, tháng 12 năm 1839 dưới triều đình Minh Mạng, Tổng đốcHải An (tên gọi của Quảng Ninh lúc đó ) Tôn Thất Bật đã dâng sớ xin triều đình đượcthuê dân công để khai thác than ở núi Yên Lãng ( xã Yên Thọ - Đông Triều ngày nay).Ngày 12/3/1883 thực dân Pháp đánh chiếm Hòn Gai - Cẩm Phả nhanh chóng chiếmđoạt tài nguyên than và tiến hành khai thác Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ (SFCT)thành lập ngày 24/5/1888, đây là công ty đầu tiên, cũng là công ty lớn nhất, mạnh nhấtcủa các công ty tư bản Pháp Ngay từ ngày đầu thành lập, Công ty đã có tới 3.000người Như vậy, công nhân mỏ than Quảng Ninh là một trong những đội ngũ côngnhân ra đời sớm nhất ở Việt Nam và Đông Dương, là cái nôi của giai cấp công nhânViệt Nam

Ngành Than Việt Nam đã có trên 170 năm lịch sử khai thác với 75 năm truyềnthống vẻ vang Từ cuộc Tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ bắt đầu từ Cẩm Phả đêm

12 rạng sáng ngày 13-11-1936, kéo dài hơn 20 ngày đã làm rung chuyển chính quyềnthực dân Pháp và buộc chủ mỏ phải chấp nhận những yêu sách như tăng lương - giảmgiờ làm - không đánh đập người lao động đánh dấu mốc son chói lọi trong trang sửhào hùng đấu tranh cách mạng vì sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng dântộc Khi vùng mỏ Quảng Ninh được giải phóng 25/4/1955 thợ mỏ đã thi đua ngày đêmkhôi phục hầm mỏ, xưởng máy để sản xuất nhiều than phục vụ kiến quốc Khi đếquốc Mỹ mở rộng chiến tranh ra miền bắc (5/8/1964) dưới sự lãnh đạo của Đảng, côngnhân nhanh chóng chuyển sang sản xuất thời chiến: Vừa sản xuất đủ than cho nhu cầuphục vụ sản xuất, chiến đấu; vừa trực tiếp chiến đấu bảo vệ vùng mỏ Sau ngày MiềnNam được giải phóng, đặc biệt là khi bước vào thời kỳ đổi mới, nhất là sự ra đời Tổngcông ty than Việt Nam (10/10/1994) ngành than đã được sự quan tâm rất lớn của Đảng

và Nhà Nước ta

Theo Quyết định số 345/2005/QĐ-TTG ngày 26/12/2005 của Thủ tướng Chínhphủ trên cơ sở sáp nhập Tập đoàn Than Việt Nam và Tổng Công ty Khoáng sản ViệtNam và hoạt động theo Điều lệ được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định

Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) Vinacomin hiện nay là Tập đoàn kinhdoanh đa ngành trên nền công nghiệp than và khoáng sản, hoạt động theo mô hìnhCông ty mẹ - Công ty con từ ngày 1/7/2010, Vinacomin chuyển sang hoạt động theo

mô hình Công ty TNHH MTV theo luật doanh nghiệp (Quyết định 989/QĐ-TTg ngày25/6/2010) và Điều lệ hoạt động của Vinacomin được ban hành theo Quyết định 418/QĐ-TTg ngày 21/3/2011 của Thủ tướng Chính phủ

Với 100% vốn sở hữu của Nhà nước, Vinacomin được giao nhiệm vụ chínhtrong việc quản lý, khai thác nguồn tài nguyên, khoáng sản của Việt Nam, là doanhnghiệp Nhà nước đầu tiên được chuyển đổi thành Tập đoàn kinh tế đặt dưới sự điềuhành trực tiếp của Chính phủ, là một trong ba Tập đoàn kinh tế Nhà nước có nhiệm vụđảm bảo an ninh năng lượng quốc gia

2.1.2 Đặc điểm và hình thức khai thác ở các mỏ than Quảng Ninh

2.1.2.1 Theo quy mô khai thác

a Khai thác, chế biến khoáng sản quy mô công nghiệp

Khai thác, chế biến than quy mô công nghiệp ở các công ty lớn như đang từngbước được nâng cao về năng lực công nghệ, thiết bị, quản lý Hoạt động sản xuất, kinhdoanh đã có sự gắn kết chặt chẽ giữa mục tiêu lợi nhuận, kinh tế với trách nhiệm bảo

vệ môi trường, bảo vệ tài nguyên khoáng sản Do khả năng đầu tư còn hạn chế nên các

mỏ khai thác quy mô công nghiệp ở nước ta hiện chưa đồng đều về hiệu quả kinh tế,

về việc chấp hành các quy định của pháp luật về khoáng sản, về bảo vệ môi trường

b Khai thác, chế biến khoáng sản quy mô nhỏ, tận thu

Hình thức khai thác này đang diễn ra phổ biến ở hầu hết các mỏ than lộ thiên vàtập trung chủ yếu vào các mỏ dễ khai thác, không cần nhiều máy móc Ngoài ra nhiềutỉnh còn khai thác than dọc theo bờ biển để xuất khẩu Do vốn đầu tư ít, khai thácbằng phương pháp thủ công hoặc bán cơ giới là chính, nên trong quá trình khai thác,chế biến đã làm ảnh hưởng đến môi trường, cảnh quan

2.1.2.2 Theo công nghệ khai thác

a Khai thác lộ thiên

Mô hình công nghệ khai thác lộ thiên

Công nghệ khai thác lộ thiên được cơ giới hóa hoàn toàn gồm công nghệ và cácthiết bị sau:

- Phá vỡ đất đá: chủ yếu bằng khoan nổ mìn, máy khoan xoay cầu CBIII-250, máykhaon xoay thủy lực, khoan đập cáp

- Xúc bốc: sử dụng máy xúc điện EKG-5A, các loại máy xúc thủy cầu ngược

- Vận tải: chủ yếu bằng xe tải co tải trọng 15-55 tấn hoặc sử dụng băng chuyền, đườngsắt

- Đổ thải đất đá: sủ dụng ô tô tải kết hợp máy gạt Bãi thải thường là bãi thải ngoài,khai trường đã qua khai thác

Ngoài ra còn có các khâu phụ khác như: thoát nước, làm đường

b Khai thác hầm lò

Mô hình công nghệ khai thác hầm lò

- Giai đoạn đào lò chuẩn bị:

Bốc xúcđất đá

Chống đỡ lò bằng vật liệu thép,

bê tông, gỗ

- Giai đoạn khai thác than;

Khai thác hầm lò cũng có một số khâu phụ như: thoát nước, làm đường

2.2 TÌNH HÌNH KHAI THÁC Ở CÁC MỎ THAN QUẢNG NINH

2.2.1 Sản lượng khai thác trong giai đoạn 2008-2012

Bảng 1: SẢN LƯỢNG KHAI THÁC TỪ NĂM 2008 - 2012

(triệu tấn)

MỨC ĐỘ GIA TĂNG SẢN LƯỢNG(%)

Vận chuyển than đến nơi tiêu thụKhoan

nổ mìn

2.2.2 Các thuận lợi và khó khăn trong quá trình khai thác than

Trong địa tầng chứa than của bể than Quảng Ninh gồm rất nhiều vỉa than:

- Dải phía Bắc (Uông Bí- Bảo Đài) có từ 1 đến 15 vỉa than, trong đó 6-8 vỉa có giá trịcông nghiệp

- Dải phía Nam (Gòn Gai- Cẩm Phả) có từ 2 đến 45 vỉa than, trong đó 10-15 vỉa có giátrị công nghiệp

Trước đây sản lượng than ở các mỏ lộ thiên rất cao, chiếm 80% tổng sản lượng.Nhưng thời gian gần đây tỉ lệ này ngày càng giảm và hiện chỉ còn 60%, trong tương lai

sẽ xuống thấp hơn nữa Dự đoán đến giai đoạn 2015-2020 các mỏ lộ thiên sẽ cạn kiệt,các mỏ mới cũng sẽ không còn sản lượng cao được nữa, dưới 0,5 - 1 triệu tấn/ năm

Ở các vùng khác, than Antraxit nằm ở các tỉnh: Hải Dương, Bắc Giang, TháiNguyên, Sơn La, Quảng Nam với trữ lượng từ vài trăm nghìn đến chục triệu tấn nênsản lượng khai thác không cao, chỉ dưới 100-200 nghìn tấn/ năm

b Than mỡ

Trữ lượng được đánh giá sơ bộ là 27 triệu tấn, chủ yếu tập trung ở hai mỏ LàngCẩm ( Thái Nguyên) và mỏ Khe Bố ( Nghệ An) Ngoài ra, còn rải rác ở các tỉnh vớitrữ lượng nhỏ như: Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình

c Than Bùn

Phân bố rải rác trên cả nước, tập trung ở đồng bằng Sông Cửu Long với hai mỏ

là U-Minh Thượng và U-Minh Hạ Theo tài liệu đánh giá, trữ lượng than bùn owrwđông bằng Nam Bộ là khoảng 1 tỷ tấn nhưng do nận cháy rừng đã phá hủy đi rất nhiềusản lượng than

d Than ngọn lửa dài

Chủ yếu ở mỏ Na Dương (Lạng Sơn) nên còn được gọi là Than Na Dương.Than Na Dương thuộc loại than lửa dài, hàm lượng pirit rất cao khiến than dễ tự bốccháy, thích hợp để nung các lò xi măng Trữ lượng đạt 97,6 triệu tấn

e Than Nâu

Tập trung chủ yếu ở đồng bằng Bắc Bộ với trữ lượng theo dự báo là 100 tỷ tấn,nhưng để khai thác được cần tiến hành thăm dò ở khu vực Bình Minh- Khoái Châu(Hưng Yên) Một số nhà nghiên cứu cho rằng chỉ khai thác than nâu ở đồng bằng sôngHồng từ giai đoạn 2015-2020 trở đi

Mặc dù có nhiều thuận lợi trong việc khai thác than như sự đa dạng về chủngloại than, nhiều mỏ than lộ thiên, dễ khai thác, được sự quan tâm đặc biệt của ChínhPhủ Tuy nhiên vẫn còn tồn tại rất nhiều khó khăn mà quan trọng nhất là vấn đề môitrường khai thác

2.2.2.2 Khó Khăn

Khai thác than chưa đạt hiệu quả cao nguyên nhân là do các chủ đầu tư khôngtrang bị đầy đủ trang thiết bị hiện đại để phục vụ khai thác, an toàn lao động cũng nhưcác khâu xử lý nước thải sau quá trình khai thác mà lại thải thẳng ra môi trường, gâytổn hại đến môi trường, sức khỏe người lao động, dẫn đến hiệu quả khai thác Bêncạnh đó còn các vấn nạn khai thác than trái phép gây tổn hại ngiêm trọng đến lợi íchcủa ngành

2.3 TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN NGÀNH THAN

2.3.1 Lợi thế của các doanh nghiệp

Với số lượng các mỏ đang hoạt động trên cả nước (không kể các mỏ địaphương) lên đến 32 mỏ được thăm dò tỉ mỉ, 14 mỏ được thăm dò sơ bộ,, còn 5 mỏ

đang được tìm kiếm tỉ mỉ (theo tổng cục thống kê 2013) cùng với gần 25 công ty, xí

nghiệp khai thác than trên 4 khu vực chính là Đông Triều- Uông Bí, Hòn Gai, CẩmPhả, khu vực thuộc công ty than Nội Địa Các doanh nghiệp Việt Nam đã tận dụngđược nguồn tài nguyên phong phú để gia tăng sản lượng khai thác từ 38 triệu tấn(2008) lên 45,6 triệu tấn (2012) và đóng góp cao lớn vào kim ngạch xuất khẩu

2.3.2 Cơ hội và thách thức

2.3.2.1 Cơ hội:

Dự đoán nhu cầu than trên thế giớ sẻ tăng cao trong thời gian tới, đây là cơ hộicho ngành than Việt Nam Hơn nữa sẽ được Chính Phủ đầu tư thăm dò các mỏ thanmới dẫn đến tăng năng suất khai thác và sản lượng

2.3.2.2 Thách thức:

Sự tranh giành thị trường giữa các doanh nghiệp trong nước và các nước trênthế giới với nhau, điều kiện khai thác cũng như cộng nghệ chưa được hiện đại, ảnhhưởng của suy thoái kinh tế toàn cầu

2.4 THỊ TRƯỜNG THAN

2.4.1 Thị trường than thế giới

Hàng năm có khoảng hơn 4,030 triệu tấn than được khai thác, con số này đã tăng 38%trong vòng 20 năm qua Sản lượng khai thác tăng nhanh nhất ở châu Á, trong khi đóchấu Âu khai thác với tốc độ giảm dần Lượng than khai thác được dự báo tới năm

2030 vào khoảng 7 tỷ tấn, với Trung Quốc chiếm khoảng hơn một nửa sản lượng

Biểu đồ 1: SẢN LƯỢNG CỦA CÁC NƯỚC KHAI THÁC THAN TRÊN THẾ

GIỚI (triệu tấn)

1414.5

596.9

219.9 194.3 152.8 141.1 141.1 60.5 57.8 0

Biểu đồ 2: LƯỢNG THAN TIÊU THỤ CỦA CÁC NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

(Nguồn: Báo Cáo Thị Trường Than của VINACOMI 03-2011)

Lượng tiêu thụ than cũng được dự báo sẽ tăng ở mức từ 0.9% đến 1.5% từ nay cho đếnnăm 2030 Thị trường than lớn nhất là châu Á, chiếm khoảng 54% lượng tiêu thụ toànthế giới, trong đó nhu cầu chủ yếu đến từ Trung Quốc Một số nước khác không cónguồn nhiên liệu tự nhiên phải nhập khẩu than cho các nhu cầu về năng lượng và côngnghiệp như Nhật Bản, Đài Bắc và Hàn Quốc Không chỉ những nước không thể khaithác than mới phải nhập khẩu mà ngay cả các quốc gia khai thác lớn nhất thế giới cũngphải nhập than Nhu cầu nhập khẩu phục vụ cho dự trữ hay những nguồn than có chấtlượng

2.4.2 Thị trường than trong nước

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, hai tháng đầu năm 2009, tổng giá trị xuất khẩucủa Việt Nam giảm 5,1% so với cuối năm 2008, nhưng có một số ngành tăng như:xuất khẩu đá quý, kim loại quý (vàng…) tăng 3,052.6%, xuất khẩu gạo tăng 113.2%

và xuất khẩu than tăng 9.4% Điều này cho thấy, ngành than là một trong nhữngngành ít chịu ảnh hưởng của suy thoái kinh tế toàn cầu trong giai đoạn này

Đặc biệt, nhu cầu tiêu thụ Than đang có xu hướng tăng trong thời gian tới, Chính phủ

đã phê duyệt xây dựng nhiều nhà máy nhiệt điện ở nhiều nơi dẫn đến sự thiếu hụt vềnhiên liệu đốt trong nước Tính đến hết tháng 7 năm 2009, Điện tiêu thụ đến 32% sảnlượng than trong các ngành tiêu thụ than chính như: giấy, phân bón

Biều đồ 3: CÁC NGÀNH TIÊU THỤ THAN CHỦ YẾU Ở VIỆT NAM

(Nguồn: Báo Cáo Thị Trường Than của VINACOMI 03-2011)