Tóm tắt: Sử dụng bài tập tình huống sư phạm để rèn luyện cho sinh viên kỹ năng dạy học sinh học

Tuy nhiên bài tập tình huống sư phạm bao gồm bài tập tình huống giáo dục và bài tập tình huống dạy học, kỹ năng dạy học sinh học cũng bao gồm các kỹ nãng như: tổ chức bài lên lớp, tổ chứ

BỘ GIÁO ĐỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIÁ TẢ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHAM

PHAN ĐỨC DUY

SU DUNG BAI TAP TINH HUONG SU PHAM DE

REN LUYEN CHO SINH VIEN KY NANG

DAY HOC SINH HOC

Chuyên ngành: Phương pháp giảng dạy sinh học

Mã số: 5.07.02

TOM TAT LUAN AN ‘TIEN SE GIAO DUC

Ha Noi - 1999

Công trình được hoàn thành tại bộ môn phương pháp giảng, dạy sinh học, khoa Sinh - KTNN, trường Đại học Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.PTS.Đinh Quang Báo

2 PTS Nguyễn Đức Thành

Phần biện I: GS.TS Hoàng Đức Nhuận

Viện Khoa học Giáo dục Phần biện 2: GS Trần Văn Hà

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Phản bién 3: GS PTS Lé Quang Long

Dai hoc Su phạm-Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ tại hội đồng chấm luận án cấp nhà nước họp tại trường Đại học Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội,

Vào hồi gid ngày tháng năm 1999

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện Quốc gia và thư viện trường Đại học Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội.

MỞ ĐẦU

1 - Tính cấp thiết của đề tài:

1.1 Vấn để chất lượng giáo dục đào tạo luôn được sự quan tâm của mỗi quốc gia trên thế giới Tại Việt Nam vấn để này cầng dược coi trọng Điều đó đã dược nghị quyết hội nghị Trung ương 2 khoá VIII khẳng định: “Thực sự coi giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu”, "giáo viên là nhân tố quyết định chất lượng của giáo dục, giáo viên phải có đủ đức, di tài” Chất lượng giáo dục của hệ thống trường sư phạm, nơi cung cấp nguồn lực giáo viên có ảnh hưởng lớn tới chất lượng giáo dục phổ thông

Vì vậy việc đổi mới phương pháp dạy học trong hệ thống trường sư phạm

đặc biệt là việc "dạy nghề dạy học” hay dạy cách dạy cho sinh viên là một vấn để bức xúc

: 1.2 Trường Sư phạm là nơi dào tạo nghề dạy học Định hướng

“đào tạo nghề dạy học là dấu hiệu cơ bản để phân biệt mục tiêu dào tạo của đại học sư phạm và các đại học khác Tuy nhiên, việc dạy học

„các môn học nghiệp vụ ở các trường sư phạm con thiên về trang bị lý

“huyết, xem nhẹ và thiếu biện pháp rèn luyện kỹ nãng ứng dụng Nói

„cách khác các môn học đó chỉ cung cấp trí thức lý luận về nghề

nghiệp chứ chưa hình thành kỹ thuật dạy học cụ thể

Vấn để cần giải quyết là làm thế nào để tạo ra quy trình gắn lý

ữ 6225 an với kỹ năng ứng dụng để hình thành những kỹ năng mẫu, vừa đủ

để sinh viên trở thành một giáo viên sau khí tốt nghiệp dé dan cd kha nang dạy giỏi hơn Có như vay mdi dam bao dược chất lượng giáo

dục - đào tạo ở phổ thông

Một trong những phương phấp chủ yếu gấn lý luận với kỹ năng ứng dụng là trong quá trình đào tạo cho sinh viên quen dần với việc

xử lý các tình huống thực cửa nghề nghiệp dưới dạng những bài tập tình huống dạy học Ban đầu sinh viên chỉ giải quyết các bài tập tình

huống dạy học do giáo viên nêu ra, về sau lẹ tự đầu tư suy nghĩ,

chẩn doán và tự lực piải quyết các tình huống dạy học xây ra trong quá trình giảng đạy ở phổ thông

Xuất phát từ quan điểm đó, chúng tôi chọn để tài nghiên cứu:

"Sit dung bai tập tình huống sư phạm để rèn luyện cho sinh viên

ky nang day hee sinh hoc” wham gdp phần vào việc đối mới quy

trình đào tạo giáo viên, nâng cao chất lượng đào tạo nghề dạy học trong piai đoạn hiện nay

Tuy nhiên bài tập tình huống sư phạm bao gồm bài tập tình huống giáo dục và bài tập tình huống dạy học, kỹ năng dạy học sinh học cũng bao gồm các kỹ nãng như: tổ chức bài lên lớp, tổ chức ngoại khoá, tham quan Trong khuôn khổ của luận ấn chúng tôi chỉ giới hạn dể tài nghiên cứu là "'Sử dụng bài tập tình huống dạy học

để rên luyện cho sinh viên kỹ năng tổ chức bài lên lớp sinh học” Trong đó, kỹ nãng tổ chức bài lên lớp bao gồm cả kỹ năng chuẩn bị, thực hiện và kiểm tra đánh giá bài lên lớp

2 - Mục đích nghiên cứu:

Xuất phát từ thực tiễn dạy và học, luận án nhằm mục dích

nghiên cứu xây dựng cơ sở lý luận và quy trình sử dụng bài tập tình huống dạy học rèn luyện kỹ năng tế chức bài lên lớp sinh học cho sinh viên sư phạm, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên sinh học

3 - Giả thuyết khoa học:

Iiướng dẫn giải quyết các bài tập tình huống đạy học là một biện

pháp có hiệu quả để rền luyện kỹ năng tổ chức bài lên lớp sinh học

cho sinh viên sư phạm

4 - Nhiệm vụ nghiên cứu:

I- Tổng bợp tài liệu liên quan đến cơ sở lý thuyết của bài tập tình huống dạy học, hệ thống các nhóm kỹ nãng dạy học cơ bản, kỹ năng đạy học sinh học cần cho giáo viên, sinh viên

2- Nghiên cứu quy trình, nguyên tắc, kỹ thuật thiết kế bài tập tình huống dạy học và tiến hành thiết kế một số bài tập tình huống

day hoc sinh hee điển hình

3- Nghiên cứu cơ sở phân loại, hệ thống phân loại bài lập tình huống dạy học

4 - Nghiên cứu quy trình sử dụng hài tập tình huống đạy học để rèn luyện kỹ năng tổ chức bài lên lớp sinh học cho sinh viên Ilướng cải tiến nội dung và phương pháp đào tạo nghề dạy học trong các

trường sư phạm

Š- Thực nghiệm sự phạm để khảo sát khả năng giải các bài tận tình huống dạy học của sinh viên, xác định hiệu quả của việc sử dụng

bài tập tình huống đạy học trong quá trình rèn luyện kỹ năng tổ chức

hài lên lớp sinh học cho sinh viên sư phạm

§ - Doi tugng nghiên cứu:

Các bài tập tình huống dạy học và phương pháp sử dụng chúng để

rèn luyện kỹ nâng tổ chức bài lên lớp sinh học cho sinh viên sư phạm 6- Phương phấp nghiên cứu:

6.1- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

- Nghiên cứu các tài liệu liên quan làm cơ sở cho việc xác định bản chất của bài tập tình huống dạy học, thiết kế và đưa bài tập tình huống dạy học vào đào tạo giáo viên,

- Nghiên cứu tài liệu về hệ thống kỹ năng đạy học làm cơ sở để xây dựng những kỹ năng cơ bản tổ chức bài lên lớp sinh học ở phổ thông

6.2- Điều tra co ban:

- Diéu tra kha nang xử lý các bài tập tình huống đạy học ở một

SỐ giáo viên sinh học

6.3- Thực nghiệm sư phạm:

- Khảo sát Khả năng xử lý các bài tập tình huống dạy học ở sinh viên

- Đánh giá hiệu quả của bài tập tình buống dạy học trong việc rèn luyện kỹ nãng tổ chức bài lên tớp sinh học cho sinh viên

3

7- Những đóng góp chính của luận ấn:

7.1 Xây dựng, bổ sung, hoàn thiện hệ thống lý luận về hài tập tình huống dạy học trong đào tạo giáo viên sinh học ở các trường,

sư phim

7.2 Quy trình sử dụng bài tập tình huống dạy học để đổi mới

đào tạo trong quá trình piẩng dạy phương pháp day hoc bộ môn

7.3 Xây dựng được gần 150 bài tập tình huống dạy học sử dụng

trong đạy học sinh học từ lớp 10 đến lớp 12 cải cách giáo dục

8 - Cấu trúc và nội dung của luận ấn:

Ngg#ài phần mở đầu (6 trang}; phần kết luận Ó trang), tài liệu tham khảo (7 trang), phụ lục (43 trang), nội dung luận án gồm 96 tranp, chia lầm 4 chương:

Chương I: Tổng quan những vấn để liên quan đến để tài nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý luận của bài tập tình huống dạy học rèn luyện kỹ nãng tổ chức bài lên lớp sinh học

Chương 3: Ứng dụng bài tập tình huống dạy học trong đổi mới phương pháp dạy học bộ môn

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG

Chương 1: TỔNG QUAN NIỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN

ĐẾẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CÚU

Ở chương này bên cạnh giới thiệu các khái niệm: Bài tập, bài toán, tình huống, tình huống dạy học, kỹ nâng, kỹ năng dạy học và

kỹ nãng tế chức bài lên lớp sinh học, luận ấn cồn để cập đến quy trình rền huyện kỹ năng của một số tác giả trong và ngoài nước, trình bầy khái quát về tình hình đào tạo giáo viên hiện nay và một số dinh hướng chính lầm cơ sở khoa học và thực tiễn cho đề tài nghiên cứu 1.1 Cơ sở lý thuyết của bài tập rèn luyện kỹ năng dạy học:

4

LT [in chát của bài tận, hài toán:

- BÀI tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện trong

hài tập gồm có dữ kiện và yêu cầu cần tìm

- Hài toán là hệ thông tín xác định, bao gềm những diều kiện

và những ycu cầu luôn luận Khóng phù hợp (máu thuận) với nhàu, dẫn tới nhụ cầu phải khác phục bằng cách biến đổi chúng

- Ở mức độ cao hơn ta có bài toán nhận thức Một vấn dé nhận thức có thể được ý thức như một mục dích hay một phương pháp Nếu dạy học để giải bài toán thì bài toán nhận thức giữ vai trò là mục đích của dạy học, nếu day bọc bằng giải bài toán thì hài toán nhận thức được coi không những như một mục đích mà trước hết như một phương tiện sư phạm

1.12 Tình huông, tình huống day học:

đình huống là gì ?

Có nhiều quan điểm khác nhau khi trình bày về tình huống như quan điểm Triết học, Tâm lý học, Lý luận dạy học nhưng nói một cách khái quát: Tình huống là toàn thể sự việc xây ra lại một nơi trong niệt thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ, hành động, đối phó, chịu đựng

Tình huếng, day học là gì ?

Tình huống dạy học là dơn vị cấu trúc bài lên lớp, chứa dựng mối liên hệ M -N - P (Mục dích- Nội dung- Phương phấp ) theo chiểu ngang tại một thời điểm với nội dung-'là một đơn vị kiếp thức

Tình huống dạy học là đơn vị nhỏ nhất, sơ đẳng nhất của logic quá trình dạy học

113 Bai tap rèn luyện kỹ năng dạy học

Những cách tiếp cận khác nhau bài tập rèn luyện kỹ năng dạy học cũng như các biện pháp nhằm nâng cao quá trình đào tạo đã được

các lắc giả trong và ngoài nước nghiên cứu Trong đó phải kể dến các

đạng như hài tập phương phấp, bài toán tình huống mô phỏng, bài

tập thực hành giáo dục của các tác giả Liên Xô(cũ), Nguyễn Ngọc

Quang, Nguyễn Ngọc Bảo, Nguyễn Đình Chỉnh, Trân Văn Hà

1.2 Hệ thống kỹ năng tổ chức bài lên lớp sinh học:

1.2.1 KỸ năng, kỹ năng dạu học:

Có nhiều quan niệm khác nhau của các tấc giả trong và ngoài nước về kỹ năng :

- Xem xét kỹ năng nghiêng về mật hành động (A.V Pêetrôvxki, M.G Janôsevxki Ï.B Abbatt, Hà Thế Ngữ .) kỹ năng là cách thức thực hiện hành động nhù hợp với mục dích và điều kiện của hành động

- Xem xét kỹ năng nghiêng về góc độ nãng lực của con người (K.K.Platônôv, G.G.Glubev, Nguyễn Quang Uấn, Ngô Công Tioần, .),

kỹ năng là năng lực thực hiện có kết qủa với chất lượng cần thiết và với thời gian tương ứng kể cả trong những điều kiện mới

Kỹ năng đạy học, hệ thống kỹ nâng dạy học cũng được nhiều tác

giả nghiên cứu (Xavier Roegiers, Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Trần

Bá Iloành, K.K Platônôv,X.I.Kixengof, I.B Abbatt ) Tuy vậy,

các tác giả đều thống nhất xem kỹ năng day học là kha nang thực hiện có kết quả một số thao tác hay một loạt thao tác của hành động giảng dạy Để rền luyện kỹ nâng dạy học cần phải trải qua các bước

và theo một quy trình chật chế

1.2.2 HAI lên lớn, hệ thống kỹ năng tổ chức bài lên kế? sinh học: Bài lên lớp là hình thức tổ chức cơ bản của quá trình dạy học, được diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định (tiết học) tại một địa điểm xác định (lớp học) với số lượng học sinh nhất định, có trình

độ cơ bản đồng déu (Dinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, 1996) Hài lên lớp là hình thức tổ chức đạy học cơ bản, đo vậy chất lượng bài lên lớp phụ thuộc vào chất lượng giáo viên Một cách tấi yếu trong đào tạo nghề dạy học rền luyện các kỹ năng tổ chức bài lên lớp cho sinh viên là rất cần thiết

6

Tuy vậy, hoạt động dạy học rất phong phú và đa dạng, khó mà lập được một hệ thống hoàn chỉnh các kỹ năng dạy học cho mỘT giáo

viên môn học cụ thể Chính điểu đó, trong đào tạo gido viên môn

học cần phải xây dựng và rèn luyện cho sinh viên một hệ thống Kỹ trang cơ bán, trên cơ sở đó tạo tiểm lực để tự rèn luyện các kỹ năng

còn lại trong quá trình hành nghề dạy học

1.3 Khát quát tình hình đào tạo giáo niên hiện nay và một số

định hướng chính

1.3.1 Khát quất tình hình đào tạo giáo tiên hiện nay,

Ở Việt Nam, đội ngũ giáo viên phổ thông chủ yếu được dao tạo

ở các trường sư nhạm Tuy vậy, qua những nghiên cứu dã cho thấy việc dào tạo giáo viên nước ta hiện nay có những đặc điểm sau:

- Chất lượng tuyển sinh đầu vào còn thấp, trình độ dôi ngũ cấn

bộ giảng dạy các môn học nghiệp vụ còn hạn chế

- Tính hần lâm của phương pháp đào tạo nghề ở các trường sư phạm, nghĩa là chưa khai thác đặc điểm nghiệp vụ trong quá trình

bọc các môn “chuyên môn”, Việc dạy các môn học nghiệp vụ mang

nặng lý thuyết, mất cân đối giữa lý thuyết và thực hành nghề nghiệp Điều này một lần nữa được khẳng định qua kết quà điểu tra ở

168 giáo viên Sinh học phổ thông trung học về việc giải các bài tập tình huống dạy học do chúng tôi tiến hành Trong dó, xử lý tốt 1,78%, xử lý đúng 8,93%, xử lý đúng một phần 25%, xử lý chưa đạt 61,28%,

1.3.2 Một số dịnh hướng chính trong công tác dào tạo giáo viên:

- Khẳng định vị trí của người giáo viên là nhân vật trung tâm của mọi chương trình cải cách, cải tổ, dổi mới giáo dục

- Đổi mới trong đào tạo giáo viên Đào tạo theo 3 giai doạn :

Trude dao tao, trong die tao va sau dao tao.

- Thay thé kiéu dao tao " déng loat- táí hiện" bằng kiểu đào tạo

"cá thể hoá - sáng tạo", mở rộng các hình thức thảo luận, thực hành nghiệp vụ thường xuyên, bổi dưỡng kỹ năng ứng xử của sinh viên trước các tình huống sư phạm,

Chuong 2: CO SO LY LUAN CUA BALTAP TINILIEUONG DAY HỌC RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỔ CHỨC BÀI LÊN LỚP SINII loc

2.1 Bản chất của bài tập tình huống dạy học

2.1.1 Bài tập tình huông day hoc fa gi ?

Bài tập tình huống dạy học là những tình huống khác nhau đã dang và có thể xẩy ra trong quá trình dạy học được cấu trúc lại dưới dang bai tp, khi sinh viên giải hài tập ấy vừa có tác đụng cũng cố trí thức vừa rèn luyện được những kỹ năng dạy học cần thiết

Theo quan điểm hoạt động, mô hình hoạt động dé rền luyện kỹ

năng cho sinh viên, mô hình trung gian chuyển lý luận thành kỹ năng

Ứng dụng hay từ mô hình tạo hoạt động dạy thành hoạt động đạy, mô hình tạo hoạt động đạy đó là bài tập tình huống dạy học Với cách hiểu như trên, bài tập tình huống dạy học rền luyện kỹ năng đạy học

có thể định nghĩa như sau:

Bai tap tình huống dạy học rèn luyện kỹ nang day hoc cho sinh tiên Ja một cấu trúc ngôn ngữ mô hình hoá một yêu cầu kĩ thuật, biện nhấp, phương phấn dạy học mà yêu cầu đố dang ẩn tầng không bộc lQ trước người dạy chưa có kinh nghiệm Khí đến tới họ, mô hình này có khi năng thức tính một " phân ứng cảnh giác” Phẫu ứng làm phát sính nhu câu phân tính những khía cạnh có liên quan đến

;HÔ hình để có định hướng thực hiện dip tng yêu cầu

Ban chat cba bai tập tình huống đạy học là sự mâu thuẫn giữa

nội dung kiến thức cẩn truyền đạt với phương pháp truyền đạt kiến

thức đó cho học sinh, là cầu nối rút ngắn khoảng cách piữa lý luận và

thực tiễn dạy học,

2.1.2 Ban chat tim Tỉ của bài tân tình huống dạv học

Hải tập tình huống dạy học là một đối tượng hoạt động của sinh viên để đạt mục đích là rền luyên Kỹ năng dạy học Có dối tượng mới dưa sinh viên vào hoạt động, có hoạt động trên đối Lượng mới cho ta các hiện pháp, phương phần , kỹ thuật dạy học cụ thể Bắn chất tâm lý của bài tập tình huống dạy học là đưa sinh viên vào hoại động, 2.1.1 Quy trình thiết kế bài tân tình hudng day hoc

Xây dựng hệ thống bài tập tình huống day hoc rèn luyện kỹ nãng

tổ chức hài lên lớp sinh học

Ỳ Day học, đào tạo

liền luyện kỹ năng tổ chức bài lên lớp sinh học hằng việc tổ chức

ptải bài tập tĩnh huống dạy học

Kết quả

I lình thành ở sinh viên các kỹ năng cơ bấn tổ chức bài lên lớp sinh học

So dé 1: Quw trình thiết kế tà đưa bài tập tình huống dạy học vào

đào tạo giáo viên

* Quy trình thiết kế bài tấp tình huống đay học

Ù Xác định hệ thống Kỹ năng cơ hẳn tổ chức bài lên lớp sinh học:

Phân tích, liệt kê cấu trúc Kỹ nãng nghề nghiệp tương lại thành các

nhóm co han

9

ñ Nghiên cứu thực tiễn: Từ những bài dạy thành công, thất bại của giáo viên Phân tích lý đo thành công, lý do thất bại Đây được xem là nguồn chủ yếu cung cấp tình huống đạy học,

[l Xây dựng hệ thống hài tập tình huống dạy học: Xử lý sư phạm

các tình huống, nghữa là mô hình hoá các tình huống dạy học thành

các bài tập tình huống đạy học

[] Rèn luyện kỹ năng tổ chức bài lên lớp sinh học: Đưa hệ thống bài tập tình huống dạy học vào quá trình giảng dạy bộ môn phương pháp đạy học để rền luyện kỹ nãng dạy học cho sinh viên

[Tình thành ở sinh viên các kỹ năng cơ bản tổ chức bài lên lớp sinh học: Thông qua giải bài tập tình huống dạy học sink viên vừa củng cố dược trí thức đã học đồng thời rèn luyện được những kỹ năng

tổ chức bài lên lớp sinh học

* Nguyên tắc thiết kế bài tập tình huống day học:

0) Bai tap tình huống dạy học nêu ra phải phổ biến, khách quan, nghĩa là đã, đang và sẽ bất gặp nó trong quá trình giảng dạy đặc biệt

là đối với người đang học nghề

0 Bai tap tĩnh huống đạy học nêu ra phải xuất phái từ nhiệm vụ của giáo viên, từ các kỹ năng cần thiết cho nghề dạy học để thiết kế bài tập tình huống dạy học

ñ Bài tập tình huống dạy học nêu ra phải tạo được tính sáng tạo, kích thích suy nghĩ của người giải

[ Bài tập tình buống đạy học nêu ra phải gắn với cơ sở lý luận với một liễu lượng tối đa cho phép

[ Bài tập tình huống dạy học nêu ra phải đầy đủ hai yếu tế : Điều kiện và yêu cầu tim

#Kỹ thuật thiết kế bài tập tình huống day học:

[ Chọn nguồn thiết kế bài tập tình huống dạy học là từ sẵn phẩm của giáo viên, sinh viên đó HÀ bài soạn, bài giảng (cả thành công và Không thành công)

10

Ũ Chọn được các tình buống mà ở đó có thể rền luyện được các

kỹ năng cơ bản,

[ Tình thức diễn đạt bài tập tình huống đạy học phải phù hợp (hài tap dang truyén théng, bai tap dang test .)

[Ï Biến dối lính hoạt mức độ khó khăn của từng bài tập dể phù

hợp với từng dối tượng sinh viên

[] Thiết kế từ những tình huống mà sinh viên đã gập phải, có thể tình huống đó sinh viên đã được thực hiện nhưng chưa hiết đúng sai hoặc những tình huống mã họ đang gặp khó khăn

2.1.4 Cư sở phân loại bài tập tình huông day hoc:

Có nhiều cơ sở khác nhau để nhân loại bài tập tình huống dạy học như:

Điển loại hài tập tình huống dạy học theo mục đích lý luận dạy học [Ï Phân loại bài tập tình huống dạy học theo nội đụng kiến thức