SKKN môn Toán THCS Phân loại và giải bài toán bằng phương pháp tính ngược từ cuối

Trong những năm gần đây, bậc Tiểu học có tổ chức nhiều sân chơi trí tuệ cho học sinh như: Cuộc thi Trạng nguyên nhỏ tuổi ; Giao lưu Toán Tuổi thơ do Báo Nhi đồng tổ chức; Giải Toán onli

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"PHÂN LOẠI VÀ GIẢI BÀI TOÁN BẰNG PHƯƠNG PHÁP

TÍNH NGƯỢC TỪ CUỐI"

I.PHẦN MỞ ĐẦU

1/ Lý do chọn đề tài:

Giáo dục Tiểu học là giáo dục toàn diện cho học sinh Trong những năm gần đây,

bậc Tiểu học có tổ chức nhiều sân chơi trí tuệ cho học sinh như: Cuộc thi Trạng nguyên nhỏ tuổi ; Giao lưu Toán Tuổi thơ do Báo Nhi đồng tổ chức; Giải Toán online trên mạng internet; Giao lưu Học sinh giỏi bậc Tiểu học; trong đó môn Toán là môn học quan trọng góp phần tạo nên thành công của các em Đặc biệt với cuộc thi giải Toán online và giao lưu Toán tuổi thơ, các em cần phải có kiến thức toán học chắc chắn, hệ thống kiến thức rộng và sâu Để có kết quả cao trong các kì thi như vậy, các

em cần sự hỗ trợ, trợ giúp của giáo viên

Chính vì vậy mà công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là một việc làm cần thiết Trong chương trình toán tiểu học có nhiều nội dung liên quan đến việc bồi dưỡng học sinh giỏi Việc bồi dưỡng học sinh giỏi không chỉ nhằm giúp các em giải được các bài toán khó, mà qua đó bồi dưỡng khả năng tư duy, suy luận để áp dụng vào cuộc sống hiện tại đang đòi hỏi ở mỗi người Có nhiều dạng toán, bài toán có nhiều cách giải khác nhau Trong đó có những cách giải dùng đến kiến thức ở các lớp trên, chưa phù hợp với tư duy của học sinh tiểu học Một vấn đề cần được quan tâm đó là với nội dung bài toán đó cần được giải theo lôgic và khả năng suy nghĩ của các em

Đối với việc bồi dưỡng học sinh giỏi môn toán lớp 4 – 5 gặp không ít khó khăn bởi

vì học sinh lớp 4, lớp 5, bước đầu đó có tư duy toán học Một số em khá, giỏi thích tìm tòi, khám phá những cái mới Đặc biệt, những bài toán khó thường rất hấp dẫn với các

em Các em dễ nhàm chán hoặc không hứng thú với những bài toán dễ và đơn giản Mặt khác, học sinh giỏi đạt giải cao trong các kì thi cũng do nhiều yếu tố: Tố chất học sinh, sự quan tâm của gia đình, việc bồi dưỡng của giáo viên, …và không ngoại trừ yếu tố may mắn Tuy nhiên chúng ta không chỉ chờ đợi và cầu mong ở sự may mắn

Phương ngôn có câu: Trở thành nhân tài một phần do tài năng còn chín mươi chín

phần là ở sự tôi luyện Theo quan điểm của tôi, điều quan trọng hơn cả là chúng ta

phải trang bị cho các em kiến thức vững vàng trước khi đi thi Do vậy việc bồi dưỡng vẫn là quan trọng hơn cả Song bồi dưỡng học sinh giỏi những nội dung gì, bồi dưỡng như thế nào để đạt hiệu quả? Điều đó quả là một vấn đề nan giải

Trong bài viết này tôi muốn đề cập đến một phương pháp giải toán khá quen thuộc

và gần gũi với học sinh tiểu học nhưng là dạng toán mà khiến các em hay có sự nhầm lẫn trong khi giải hoặc khó tim ra lời giải Đó là Giải bài toán bằng phương pháp tính ngược từ cuối ( suy luận từ cuối - suy luận từ dưới lên ) Với loại toán này cần giúp học sinh phân loại như thế nào?, có những cách giải nào?, các bước giải được thực hiện trình

tự như thế nào? Qua đây tôi muốn trao đổi cùng các đồng nghiệp quan tâm đến việc bồi

dưỡng học sinh giỏi toán một số vấn đề xung quanh cách suy nghĩ, dẫn dắt học sinh nhận dạng bài toán này và tìm tòi lời giải cho bài toán

2/ Mục đích nghiên cứu

Thời gian gần đây, công tác bồi dưỡng HS giỏi ở trường tôi gặp nhiều khó khăn, hiệu quả chưa cao, số lượng HS giỏi còn thấp ( cả về số lượng giải và chất lượng giải ) Được phân công bồi dưỡng HS giỏi lớp 5 từ năm học 2007 – 2008, tôi nhận thấy học sinh còn nhiều hạn chế trong việc nhận dạng toán, trình bày lời giải còn gặp nhiều khó khăn nên tôi mạnh dạn tìm tòi và nghiên cứu để nâng cao chất lượng HS giỏi của trường mình tiến kịp với các trường bạn trong huyện, trong tỉnh

3 Phương pháp nghiên cứu:

3.1 Phương pháp quan sát:

Phương pháp quan sát được sử dụng trong quá trình bồi dưỡng các em học sinh hàng ngày, hàng giờ, quan sát các em qua nhận thức tiếp thu kiến thức truyền tải của giáo viên nhằm tìm hiểu rõ những thông tin phản hồi của học sinh và tìm hiểu những khả năng tiềm ẩn bên trong của các em

Việc sử dụng phương pháp này nhằm thu thập các thông tin sơ cấp về thực trạng học sinh thông qua trực giác, ghi chép, nhằm xoay quanh vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi

3.2 Phương pháp phân tích tài liệu:

Trong quá trình thực hiện báo cáo, tôi sử dụng phương pháp này để tổng hợp và phân tích tài liệu có sẵn và kết quả nghiên cứu thực nghiệm liên quan đến các vấn đề nghiên cứu

3.3 Phương pháp xử lý thông tin:

Phương pháp xử lý thông tin là thực hiện bước chuyển về chất từ các thông tin

cá biệt thu thập được từ học sinh của đơn vị nghiên cứu riêng biệt thành thông tin tổng hợp đặc trưng cho cả tổng thể nghiên cứu

Kết quả của việc xử lý thông tin là những thông tin đã thể hiện tính tổng thể của đối tượng nghiên cứu Thông tin này nói lên được kiểm định và chứng minh trên thực

tế Từ thực tế, thực nghiệm đến lý luận chúng ta tiến hành khái quát các kết quả trên

cơ sở một báo cáo

4/ Đối tượng nghiên cứu:

Học sinh lớp 4 - lớp 5, trường Tiểu học Kim Ngọc, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

5/ Thời gian nghiên cứu:

Từ năm học 2012 – 2013 đến năm học 2013 – 2014

II PHẦN NỘI DUNG

A CƠ SỞ NGHIÊN CỨU

1/ cơ sở lý luận

Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là một nhiệm vụ rất quan trọng, khó khăn nhưng rất đỗi vinh dự Học sinh giỏi là những học sinh có tố chất đặc biệt khác với các học sinh khác về kiến thức, khả năng tư duy Như vậy, tiết dạy bồi dưỡng học sinh giỏi đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị và đầu tư nhiều hơn là tiết dạy bình thường trên lớp, thậm chí phải có quá trình tích lũy kinh nghiệm qua thời gian mới có thể đạt hiệu quả và thuyết phục học sinh, làm cho các em thực sự hứng thú và tin tưởng Đó là yêu cầu của Ban giám hiệu trường và cũng là mục tiêu của người bồi dưỡng Giáo viên tham gia bồi dưỡng phải có sự học tập và trao đổi nhiều cùng với lòng quyết tâm cao mới có thể đạt được yêu cầu của công việc Bởi vì học sinh giỏi có nhiều điểm khác so với học sinh bình thường từ kiến thức cho đến tư duy…Vì vậy, với chuyên đề này tôi đưa ra những suy nghĩ của mình với mong muốn góp phần trao đổi kinh nghiệm, chia

sẽ học tập lẫn nhau để cùng tiến bộ Đó cũng là nội dung, mục đích hướng tới của sáng kiến kinh nghiệm

B THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ:

1.Thuận lợi :

- Các yếu tố chủ quan có ảnh hưởng tích cực tới đề tài:

+ Là giáo viên đứng lớp qua nhiều năm kinh nghiệm và nghiên cứu giảng dạy tôi dành nhiều thời gian và tâm huyết để nghiên cứu suy ngẫm về chuyên môn cũng như tính hiệu quả của giờ lên lớp, đặc biệt là giờ dạy bồi dưỡng học sinh giỏi

+ Bản thân tôi chịu khó tìm tòi, nghiên cứu, tham khảo nhiều tài liệu, về bài tập nâng cao, các đề thi học sinh giỏi thành phố, tỉnh, quốc gia…Sau đó, tôi ghi chép và tích lũy thường xuyên

+ Bản thân thường xuyên trao đổi với đồng nghiệp trong và ngoài giờ dạy để học hỏi

và đúc rút kinh nghiệm cần thiết để áp dụng trong quá trình bồi dưỡng

- Yếu tố khách quan ảnh hưởng tích cực đến vấn đề liên quan đến đề tài:

+ Ban giám hiệu có sự động viên sâu sắc đúng mức đến công tác bồi dưỡng học sinh giỏi

+ Một số học sinh giỏi siêng năng và ham học

+ Những năm gần đây nhiều kì thi HSG tiếng được tổ chức như giải Toán qua mạng Internet,cứ hai tuần mở ra một vòng thi giúp học sinh dễ dàng vào thi và thực sự gây hứng thú cuốn hút được các em; các cuộc thi Trạng nguyên nhỏ tuổi, Giao lưu học sinh giỏi, Giao lưu Toán tuổi thơ cũng thực sự là sân chơi bổ ích và thu hút các em b.Khó khăn:

- Trường tôi là một trường ở vùng nông thôn, tài liệu sách tham khảo ở thư viện còn hạn chế Vì thế, chưa có đủ tư liệu để học sinh và giáo viên tham khảo, nghiên cứu một cách thoải mái, dễ dàng Đa số học sinh là con em nông dân, gia đình còn nghèo nên cha, mẹ chỉ lo kinh tế không có thời gian quan tâm và đôn đốc việc học của các

em nên nguồn học sinh giỏi khá hạn chế

- Hầu hết gia đình các em đều chưa co máy vi tính nối mang Internet

C GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:

I Thế nào là giải bài toán bằng phương pháp tính ngược từ cuối ?

Một số bài toán mà ta có thể tìm ra đại lượng chưa biết chúng ta phải thực hiện liên tiếp các phép tính (hoặc quá trình biến đổi) ngược với các phép tính đã cho trong đầu bài toán, cùng với sự hỗ trợ của sơ đồ, Như vậy là từ kết quả cuối cùng, ta tính ngược lại để tìm được giá trị trước cuối và cứ tiếp tục như vậy cho đến giá trị của số phải tìm

Giải bài toán bằng phương pháp như vậy gọi là phương pháp tính ngược từ cuối hoặc suy luận từ cuối hoặc suy luận từ dưới lên

II Một số dạng cơ bản

Loại toán giải bằng phương pháp tính ngược từ cuối có nhiều dạng Trong bài viết này, tôi chỉ xin đưa ra một số dạng cơ bản, gần gũi với học sinh Tiểu học và hướng giải quyết cho các dạng toán đó

1- Dạng thứ nhất: Dạng biến đổi bằng các phép tính đơn giản, quá trình tìm tòi

cách giải có thể dùng lược đồ hoặc đưa về bài toán tìm x quen thuộc

2- Dạng thứ 2: Các phép biến đổi liên quan đến phân số ( các phép chia phức tạp )

quá trình tìm tòi cách giải và giải nên sử dụng sơ đồ đoạn thẳng , một phương pháp đặc biệt phù hợp với học sinh Tiểu học

3- Dạng thứ 3: Quá trình biến đổi là việc thêm bớt từ phần này qua phần kia một số

đơn vị hoặc một số lần hoặc một số phần của địa chỉ cần đến Phương pháp suy luận

để tìm tòi cách giải chuẩn xác và gần gũi, phù hợp với nhận thức của các em là bằng

cách lập bảng biến đổi

4- Dạng thứ 4: Quá trình biến đổi liên tiếp phức tạp cuối cùng các phần được chia

ra bằng nhau Để tìm tòi cách giải cần biết phân tích từ thành phần " trước cuối" hay "

áp chót" và mối quan hệ giữa giá trị " áp chót" và gía trị cuối cùng để suy ra kết quả của bài toán

III Các ví dụ và hướng dẫn

1 Dạng thứ nhất:

Ví dụ 1.1: Tìm một số biết rằng nếu lấy số đó cộng với 32, được bao nhiêu đem chia cho 3, rồi nhân với 4 thì bằng 120

Hướng dẫn giải:

Với bài toán dạng này, ta có thể sử dụng các cách:

+ Dùng lược đồ + Dùng sơ đồ đoạn thẳng + Đưa về bài toán " tìm x" ( Lập phương trình )

Để phù hợp với nhận thức của học sinh tiểu học ( đặc biệt là các em còn ở mức trung bình vươn lên khá giỏi ), ta nên hướng dẫn các em sử dụng lược đồ như sau:

- 32 x3 :4

Nếu ta quay lược đồ này theo chiều ngược lại ta có cách nói suy luận từ dưới lên

- 32 +32

x 3 : 3

: 4 x 4 Bằng các dấu mũi tên ngược với quá trình biến đổi của đề ra ta dễ dàng giúp các em tìm ra kết quả bài toán  C x 4 = 120 Vậy, muốn tìm C ta làm thế nào và bằng bao nhiêu ? ( 120 : 4 = 30 Vậy C = 30 )  B : 3 = 30 Vậy, muốn tìm B ta A ? B C 120 A?

B

C

120

làm thế nào và bằng bao nhiêu ? ( 30 x 3 = 90 Vậy B = 90 )

 A + 32 = 90 Vậy, muốn tìm A ta làm thế nào và bằng bao nhiêu ?

( 90 - 32 = 58 Vậy A = 58 - Đây chính là số phải tìm của bài toán )

Lưu ý: Lược đồ chỉ nên sử dụng ở phần nháp để tìm tòi cách giải Nếu vẽ vào

bài làm thì rườm rà và mất thời gian

Bài giải cụ thể:

Số trước khi nhân với 4 là: 120 : 4 = 30

Số trước khi chia cho 3 là: 30 x 3 = 90

Số phải tìm ( hay trước khi cộng 32 ) là: 90 - 32 = 58

Đáp số: 58 Bài toán trên ta có thể hướng dẫn học sinh giải bằng phương pháp dùng sơ đồ đoạn thẳng như sau:

Số cần tìm : 32

Số sau khi cộng với 32:

Số sau khi chia cho 3:

Cuối cùng :

120

Lưu ý: Số sau khi cộng với 32 hay trước khi chia cho 3 là một

* Giải bằng cách đưa về bài toán tìm X ( tìm thành phần chưa biết trong phép tính - lập phương trình )

Gọi số cần tìm là X ta có : ( X + 32 ) : 3 x 4 = 120 Giải:

( X + 32 ) : 3 = 120 : 4

Ví dụ 1.2: Tìm một số biết rằng số đó nhân với 5 rồi cộng với 45, được bao nhiêu

nhân với 4 rồi chia cho 2 và cuối cùng trừ đi 17 thì được kết quả là 2073

Bài giải: ( Nên hướng dẫn học sinh trình bày theo kiểu dưới đây)

Số trước khi trừ đi 17 là : 2073 + 17 = 2090

Số trước khi chia cho 2 là : 2090 x 2 = 4180

Số trước khi nhân với 4 là : 4180 : 4 = 1045

Số trước khi cộng với 45 là : 1045 - 45 = 1000

 Sử dụng cách đưa về bài toán tìm X

Việc sử dụng cách đưa về bài toán tìm X cũng khá đơn giản, tương tự ví dụ 1.1,

việc đưa về giải phương trình như thế này chưa thật phù hợp với học sinh tiểu học

Bên cạnh đó cần lưu ý học sinh khi sử dụng dấu ngoặc đơn một cách hợp lý

Cụ thể: Gọi số phải tìm là X ta có:

(X x 5 + 45 ) x 4 : 2 - 17 = 2073

Giải bài toán này ta tìm được X = 200 Cách giải tương tự ví dụ 1.1 đã trình bày

2 - Dạng thứ hai:

Ví dụ 2.1: Một người đem bán một số cam Lần đầu bán 1/3 số cam, lần thứ hai

bán 1/3 số cam còn lại, lần thứ ba bán 20 quả thì còn 56 quả Hỏi lúc đầu người đó có

tất cả bao nhiêu quả cam ?

Hướng dẫn giải:  Dùng lược đồ: Dạng này nếu dùng lược đồ thì sẽ khó khăn trong việc biểu diễn phần còn lại sau mỗi lần bớt Cụ thể:

Bớt 1/3 của X Bớt 1/3 của A - 20

( Suy luận theo đường mũi tên có nét đứt để giải bài toán ) + Bán đi 20 quả, còn 56 quả Vậy, muốn tìm số cam trước khi bán 20 quả ta có thể làm như thế nào? ( lấy 56 cộng với 20, ta có 56 + 20 = 76 Như vậy B = 76 quả ) + Bớt đi 1/3 của A thì bằng B, tức bằng 76 Vậy, muốn tìm A ta có thể làm như thế nào ? Hướng dẫn cách nghĩ: A bớt đi 1/3 của nó thì còn 3 2 A, mà 3 2 A bằng 76 , vậy A = 76: 2/3 = 114 ( có thể trình bày A = 76 : 2 x 3 = 114) Vậy A = 114 + Bớt đi 1/3 của X thì bằng A, tức bằng 114 Vậy, muốn tìm X ta có thể làm như thế nào ?Tương tự như cách tìm A ta có: X = 114 : 2/3 = 171.Vậy, X ( số cần tìm ) là 171 Cách giải cụ thể: Trước khi bán 20 quả , người đó còn số cam: 56 + 20 = 76 ( quả )

Số cam còn lại trước khi bán lần thứ hai là: 76 : 2/3 = 114 ( quả )

Số cam người đó đem bán là: 114 : 2/3 = 171 ( quả )

Đáp số 171 quả

 Dùng sơ đồ đoạn thẳng ( Phương pháp chủ công của loại này )

Để phù hợp với HS tiểu học ( đặc biệt đối với những học sinh chưa học các phép

tính về phân số ) Nên hướng dẫn HS sử dụng phương pháp dùng SĐĐT

Ta có SĐĐT như sau:

Số cam cần tìm:

Số cam còn lại sau khi bán lần I:

Số cam còn lại sau khi bán lần II :

20 quả Cuối cùng

56 quả Hướng dẫn giải:

Tìm số cam còn lại sau khi bán lần thứ hai ( hay trước khi bán lần thứ ba ) Số

cam còn lại sau khi bán lần thứ hai được biểu diễn bằng hai đoạn thẳng: đoạn cuối

cùng 56 quả và đoạn biểu diễn 20 quả Như vậy, muốn tìm số cam còn lại sau lần bán

thứ hai ta làm như thế nào? ( 56 + 20 = 76 )

Tìm tiếp số cam còn lại sau khi bán lần thứ nhất Số cam này được biểu diễn

bằng đoạn thẳng có 3 phần bằng nhau, mà 2 phần trong đó chính là 76 quả Vậy, muốn

tìm số cam còn lại sau lần bán thứ nhất ta có thể làm như thế nào?

( lấy 76 chia 2 để tìm 1 phần, rồi nhân với 3 để có 3 phần cụ thể 76 : 2 x 3 = 114)

Tìm số cam người đó đem bán Toàn bộ số cam này được biểu diễn bằng đoạn

thẳng chứa 3 phần bằng nhau, mà trong đó có 2 phần bằng 114 quả Vậy, muốn tìm số

cam người đó đem bán ta có thể làm như thế nào ? ( lấy 114 chia 2 để tìm 1 phần, rồi

nhân với 3 để tìm 3 phần - Cụ thể : 114 : 2 x 3 = 171)

Bài giải cụ thể:

Số cam còn lại sau khi bán lần thứ hai là : 65 + 20 = 76 ( quả)

Số cam còn lại sau khi bán lần đầu là: 76 : 2 x 3 = 114 (quả)

Số cam lúc đầu là : 114 : 2 x 3 = 171 ( quả)

Đáp số: 171 quả cam

 Sử dụng cách đưa về bài toán tìm X:

Với dạng này, nếu ta hướng dẫn học sinh giải bằng cách đưa về bài toán tìm X thì sẽ gặp một số khó khăn đối với học sinh tiểu học nhất là những học sinh chưa học các phép tính phân số Ta có thể đưa về bài toán tìm X không thuộc dạng cơ bản như sau:

Gọi số cam cần tìm là X ( X là số tự nhiên lớn hơn 0 - đơn vị : quả )

+ Một nửa số trứng còn lại sau khi bán lần thứ hai gồm một đoạn thẳng biểu diễn 10 quả trứng và 1 quả Muốn tính một nửa số trứng còn lại sau khi bán lần thứ hai ta có

thể làm thế nào ? ( 10 + 1 = 11 ) Muốn tính số trứng còn lại sau khi bán lần thứ hai ta làm thế nào ? ( 11 x 2 = 22 )

+ Một nửa số trứng còn lại sau khi bán lần thứ nhất gồm 22 quả và 1 quả Từ đó dễ thấy cách tính số trứng còn lại sau khi bán lần thứ nhất là: ( 22 + 1 ) x 2 = 46 quả

+ Một nửa số trứng lúc đầu gồm 46 quả và 1 quả Từ đó dễ thấy cách tính số trứng người đó đem bán là: ( 46 + 1 ) x 2 = 94 ( quả )

Bài giải cụ thể:

Số trứng còn lại sau khi bán lần thứ hai là: ( 10 + 1 ) x 2 = 22 ( quả )

Số trứng còn lại sau khi bán lần thứ nhất là: ( 22 + 1 ) x 2 = 46 ( quả )

Số trứng người đó đem bán là: ( 46 + 1 ) x 2 = 94 ( quả )