SKKN Nâng cao năng lực cảm thụ văn ở học sinh lớp 6

Từ tập đọc ở tiểu học các em phải đọc hiểu văn bản, học lý thuyết phải vận dụng thực hành, học tiếng Việt phải sử dụng khi nói - viết và câu hỏi là phải biết cảm thụ các tác phẩm văn học

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NÂNG CAO NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN Ở HỌC SINH LỚP 6

I Phần mở đầu I.1 Lý do chọn đề tài

Cùng với sự đi lên đổi mới và hội nhập của cả nước trong lĩnh vực giáo dục đổi mới phương pháp dạy và học đối với học sinh là một vấn đề được đề cập từ nhiều năm nay và được bàn luận rất sôi nổi Đặc biệt theo tinh thần của Nghị quyết 40 của Quốc hội từ năm học 2002-2003 chương trình SGK mới được đưa vào sử dụng đại trà trên phạm vi toàn quốc từ lớp 6 Trên cơ sở kiến thức truyền thống đổi mới tích hợp và tích cực hoá hoạt động dạy học Trong đó việc học tập tích cực của học sinh dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên, học sinh phải tự giác tìm tòi, phát hiện giải quyết nhiệm vụ nhận thức và có ý thức vận dụng linh hoạt sáng tạo các kiến thức kỹ năng đã thu nhận được Nhưng những định hướng này mới chỉ đến với giáo viên qua các kỳ BDTX - tập huấn, hội thảo - chuyên đề và hơn thế mà mang nặng tính lý thuyết còn nghèo tính thực tế thực hành Vì vậy khi áp dụng vào dạy học cho học sinh nói chung và học sinh lớp 6 nói riêng gặp rất nhiều khó khăn

Thứ hai: là người giáo viên chúng ta cần phải hiểu rằng hoạt động

tiếp thu tri thức thực chất là hoạt động ghái, đáp diễn ra liên tục thông qua nhận thức của người học Và muốn làm được điều đó người thầy phải lựa chọn phương pháp truyền thụ một cách hợp lý nhất để đạt được mục tiêu môn học - đối tượng học sinh

Thứ ba: Học sinh lớp 6 là học sinh đầu cấp THCS thoát ly gần như

tuyệt đối chương trình cách học và chương trình ở bậc tiểu học

Từ tập đọc ở tiểu học các em phải đọc hiểu văn bản, học lý thuyết phải vận dụng thực hành, học tiếng Việt phải sử dụng khi nói - viết và câu hỏi là phải biết cảm thụ các tác phẩm văn học, cảm thụ cái hay, cái đẹp, cái giá trị chân thực của tác phẩm văn học, mà điều này Mà điều này là học sinh lớp 6 là vấn đề vô cùng khó khăn

I.2 Mục đích nghiên cứu

Từ cơ sở lý luận và thực tế việc dạy học ngữ văn đối với học sinh lớp 6 tôi nhận thấy cần phải thư nghiệm - đúc rút kinh nghiệm dù ít ỏi

trong việc nâng cao năng lực cảm thụ Văn học cho học sinh lớp 6

I.3 Thời gian - địa điểm

- Năm học 2008-2009

- Địa điểm: Học sinh lớp 6AB trường THCS Đức Chính

I.4 Đóng góp về mặt lÝ luận và thực tiễn

I.4.1 Về mặt lí luận

- Học sinh lớp 6 là học sinh đầu cấp THCS, mọi đơn vị kiến thức và các en hoàn toàn mới lạ nên ngay từ những giờ đầu của chương trình giáo viên phải xây dựng ngay cho mình một kế hoạch dạy học bộ môn sát với đối tượng học sinh

Giáo viên dạy văn 6 phải xác định mục tiêu bộ môn và mục tiêu bậc học, bởi môn Văn là một môn học thuộc nhãn KHXH - điều này cho thấy tầm quan trọng của môn học trong việc giáo dục, quan điểm, tư tưởng tình cảm cho học sinh

Bên cạnh đó môn Ngữ văn còn là môn học công vụ có tác dụng kết nối cách diễn đạt ở các môn học khác Học tốt môn Ngữ văn sẽ có tác dụng kết nối cách diễn đạt, tác động đến kết quả học tập các môn học khác và ngược lại

- Môn Ngữ văn vai trò góp phần hình thành những con người có trình độ học vấn PTCS, những con người có ý thức du dưỡng, biết thương yêu, quý trọng gia đình, bè bạn, có lòng yêu nước, yêu CNXH, biết hướng tới những tư tưởng, tình cảm cao đẹp như lòng nhân ái, tinh thần tôn trọng lẽ phải, sự công bằng, lòng căm ghét cái xấu, cái ác Đó là những con người biết rèn luyện, có tính tự lập, có tư duy sáng tạo, có năng lực cảm thụ các giá trị chân - thiện - mĩ - có năng lực thực hành và

sử dụng tiếng Việt như một công cụ để tư duy và giao tiếp

I.4.2 Về mặt thực tiễn

Môn Ngữ văn ở lớp 6 giúp các em có được những kiến thức cơ bản nòng cốt của bậc THCS

Chẳng hạn:

- Hiểu đúng nghĩa của từ

- Hiểu nghĩa gốc, nghĩa chuyển

- Phân biệt từ tiếng Việt - từ mượn

- Từ đơn - từ ghép, cụm từ

- Nắm được kiểu văn bản thường dùng: tự sự miêu tả thuyết minh

- Phải nắm được một số thao tác phân tích tác phẩm văn học

- Hiểu đượcsơ giản nhất về thi pháp - LSVH VN

- Kĩ năng nghe - nói - đọc - viết tiếng Việt thành thạo đúng ngữ pháp

- Biết phát hiện lỗi sai khi dùng từ

- Vận dụng nói - viết đúng ngữ pháp, đúng văn cảnh trong các bài làm văn

Qua một văn bản văn học, học sinh phải cảm nhận được cái sâu xa

mà tác giả muốn gửi gắm qua tác phẩm:

VD1: Học truyện "Thạch Sanh"( tiết 21-22 ) => học sinh biết yêu quý những con người lao động hiền hành, biết căm thù kẻ ác - x©ó (Lý Thông)

VD2: "Em bé thông minh" ( tiết25-26) => hiểu được cái dí dỏm qua lời giải đố của em bé thông minh ,từ đó kích thích tư duy trí tuệ, khả năng ứng xử linh hoạt của học sinh trong học tập cũng như trong giao tiếp cuộc sống

VD3 Với văn bản :" Bài học đường đời đầu tiên" tiết 73-74 Học xong văn bản này học sinh tự kiểm tra bản thân => mạnh dạn chỉ ra cái còn thiếu sót ,tự vạch ra tåm tại của chính mình và có hướng sửa chữa , vươn lên, từ đó giúp các em mạnh dạn học tập, phê và tự phê.trong hoạt động tập thể

II Nội dung

II.1 Chương 1: Tổng quan

Nói chung việc dạy học môn Ngữ văn ở học sinh lớp 6 là cả một quá trình công phu, vừa có vai trò đặt nền móng cho môn học của cả cấp học

- vừa phải thực hiện được mục tiêu môn học ở cả cấp học- mà sau này còn chi phối cách học tập của học sinh cả cấp học THCS thậm chí cấp THPT

- Đào tạo kỹ năng ở lớp 6 là: nghe - nói - đọc - viết tiếng Việt thành

thạo, từ đú bước đầu cú năng lực cảm nhận và bỡnh giỏ tỏc phẩm văn học

ở mức đơn giản

Ngoài ra Ngữ văn lớp 6 cũn cú nhiệm vụ giỏo dục học sinh nõng cao ý thức gỡn giữ sự trong sỏng của tiếng Việt - yờu quý cỏc thành tựu văn học dõn tộc - VH thế giới Từ đú hướng cho cỏc em bộc lộ năng lực hiểu , cảm thụ trõn trọng tinh hoa văn học dõn tộc, cú ý thức kế thừa, phỏt huy sỏng tạo cỏc sản phẩm văn hoỏ tinh thần của dõn tộc

II.2 Chương 2: Nội dung của vấn đề nghiờn cứu

II.2.1 Nghiờn cứu lý luận chung của vấn đề nghiờn cứu

- Nghiờn cứu cỏch xỏc định hệ thống chương trỡnh

- Kế hoạch cho từng thể loại cú trong chương trỡnh

- Phõn loại học sinh - phõn loại kiểu bài , dạng bài

- Lựa chọn phương phỏp dạy học và từng kiểu loại bài cho phự hợp

- Cỏch hướng dẫn học sinh học và soạn bài ở nhà

- Cỏch đọc - lựa chọn đơn vị kiến thức phục vụ nội dung bài học

- Cỏch trả lời cõu hỏi, cỏc bước soạn bài

II.2.2 Thực trạng

Bộ mụn Ngữ văn núi chung và Ngữ văn lớp 6 núi riờng cú vị trớ và vai trũ rất quan trọng, nhưng thực tế để cho học sinh thực sự cú năng lực cảm thụ bộ mụn là điều khụng dễ làm

Cụ thể:

- ở bậc Tiểu học cỏc em học văn chỉ dựng ở mục trả lời cỏc cõu hỏi theo kiểu phỏt hiện, chọn điền từ

- Lực học của nhiều học sinh và năng lực cảm thụ của cỏc em khụng đồng đều, một lớp 30 học sinh chỉ cú khoảng 5-10 em là thực sự hiểu cỏch học văn hiểu yờu cầu bộ mụn và diễn đạy tương đối mạch lạc Số cũn lại tiếp thu chậm, hạn chế năng lực cảm thụ

- Thậm chớ nhiều học sinh lớp 6 đọc chưa lưu loỏt ,ấp ỳng, sai chớnh

tả , làm sao cú thể núi tới việc cảm thụ

- Cú một số em khụng biết xỏc định yờu cầu cõu hỏi, cỏch lựa chọn kiến thức cú trong bài để trả lời cõu hỏi Thậm chớ cú những học sinh viết họ tờn của chớnh mỡnh trờn giấy kiểm tra cũn chưa chuẩn núi gỡ đến việc cảm nhận cỏi hay ,cỏi đẹp của tỏc phẩm văn học

II-2-3 : Giải pháp

Từ thực trạng của việc học văn trên khi tiếp nhận học sinh lớp 6 đầu cấp tôi đã tiến hành một số công việc cho là cần thiết trước khi lựa chọn phương pháp dạy học

1 Lập danh sách học sinh đưa từ tiểu học lên với học lực bộ môn cụ thể

2 Trực tiếp gặp gỡ giáo viên dạy ở tiểu học để xác minh đánh giá học lực của từng em

3 Tiến hành khảo sát chất lượng ngay từ tuần học đầu năm để phân loại học sinh vê ưu điểm, tồn tại đại trà, đặc biệt có danh sách kèm theovµ nhận xét đánh giá ban đầu

4 Tiến hành kiểm tra sách giáo khoa, sách bài tập , các loại vở ghi,vở soạn của học sinh đúng với yêu cầu môn học

5 Sau đó giáo viên xây dựng kế hoạch dạy học với từng loại văn bản có trong phân phối chương trình

Ví dụ : Truyện truyền thuyết,truyện cổ tích ,truyện cười ,truyện trung đại ,truyện hiện đại, tác phẩm thơ

6 Ngay từ đầu năm học mỗi giờ chấp nhận bỏ ra từ 5 đến 7 phút hướng dẫn học sinh cách soạn bài từ cách đọc văn bản, cách xác định câu hỏi, xác định nội dung cần trả lời (kiên quyết yêu cầu học sinh đọc văn bản từ 10-15 lần trước khi soạn bài)

7 Sau khi học sinh đã tiếp cận văn bản ở dạng sơ lược là đọc, giáo viên giúp học sinh xác định các yêu cầu cao hơn sau mỗi bài học Cần thiết (tuỳ bài) giáo viên lập sẵn hệ thống câu hỏi soạn đã được chia nhỏ

để học sinh không bị choáng ngợp trước những kiến thức lớn, dài (là học sinh lớp 6)

8 Hướng dẫn các em trả lời câu hỏi Những tiết đầu năm giáo viên trả lời mẫu cho học sinh trả lời lại, giáo viên sửa chữa cho đến lúc đạt yêu cầu phục vụ bài học

9 Tận dụng lớp học buổi 2 để củng cố việc chuẩn bị bài của học sinh: khoảng 1,5 - 2 tháng đầu năm, giáo viên chấp nhận tự hỏi, tự trả lời

để học sinh làm quen cách học và đảm bảo yêu cầu tiết học diễn ra đúng

ý đồ của giáo án

10 Giáo viên bộ môn hợp tác cùng giáo viên chủ nhiệm, cán bộ lớp, cán sự môn, tổ trưởng và các đôi bạn học để kiểm tra học sinh trước giờ học (có thể là 15 phút truy bài đầu giờ), có ghi chép, nhận xét cách soạn, chuẩn bị bài của học sinh để có kế hoạch bổ sung cho những học sinh khá, giúp học sinh trung bình, yếu theo kịp các bạn

Tuy nhiên, việc dạy học văn ở học sinh lớp 6 có nhiều điểm khác với học sinh 6, 7, 8 trong cùng bậc học, bởi lẽ: với học sinh lớp 6 cảm thụ chỉ ở mức thấp, đơn giản, không phải là những cái quá ý vị sâu xa, hay phải nâng lên thành quan điểm triết lý như ở: văn bản "Bến quê" - Nguyễn Minh Châu; "Làng" - Kim Lân; "Lặng lẽ Sa Pa" - Nguyễn Thành Long; hay "ánh trăng" - Nguyễn Duy, ở chương trình lớp 9 Cảm thụ với học sinh lớp 6, tôi thiết nghĩ phải là cái gì cụ thể, rõ ràng, gần gũi gắn với nội dung bài học, là những điều các em tự rót ra sau bài học rất mộc mạc giản đơn, nhưng vẫn hàm chứa bài học giáo dục nhân văn

Cụ thể: ở một số tiết học thực hiện như sau:

VD 1: Văn bản "Con rồng cháu tiên" - tiết 1-2

Cả văn bản chỉ có 4 câu hỏi và là dạng câu hỏi dài:

"Em hãy tìm các chi tiết trong truyện thể hiện tính chất kỳ lạ, cao quý về nguồn gốc và hình dạng của Lạc Long Quân và Âu Cơ"?

Với câu hỏi này, khi hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài tôi thay bằng

3 câu hỏi nhỏ:

? Lạc Long Quân và Âu Cơ có nguồn gốc từ đâu? Hình dạng của họ

có gì khác lạ so với người bình thường?

? Người bình thường sinh nở có thời hạn là bao lâu? ở đây Âu Cơ sinh nở có gì khác lạ?

? Những đứa con của Âu Cơ có gì khác những đứa trẻ bình thường? Đấy là dạng câu hỏi "tìm" Từ đó nâng lên câu hỏi cảm thụ:

? Những chi tiết vừa tìm được có đúng với cuộc sống thực tế không? Vì

sao?

? Vậy các chi tiết đó có vai trò như thế nào trong truyện?

Học sinh trả lời:

- Tăng tính ly kỳ, hấp dẫn cho truyện;

- Khắc hoạ được tính chất kỳ lạ đẹp đẽ của các nhân vật

Yêu cầu cao hơn:

- Đề cao sự thiêng liêng hoá nguồn gốc giống nòi, khẳng định dòng dõi cao quý của dân tộc Việt Nam Từ đó tự hào tôn kính tổ tiên

GV hỏi tiếp ? Chi tiết 100 trứng trong cùng một bọc có ý nghĩa gì?

HS trả lời: thể hiện tinh thần đoàn kết thống nhất của nhân dân khắp

mọi miền đất nước

GV bình và nâng lên thành bài học giáo dục cho học sinh về tinh thần đoàn kết các cộng đồng dân tộc Việt Nam

VD2: Tiết 9: "Sơn tinh - Thủ Tinh"

Văn bản này (SGK) nội dung câu hỏi quá lớn, dễ làm, học sinh thấy khó khăn hoang mang khi chuẩn bị bài:

? Từ truyện "Sơn tinh - Thủ Tinh" em nghĩ gì về chủ trương xây dựng củng cố đê điều, nghiêm cấm nạn phá rừng, đồng thời trồng thêm rừng của Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay

Đây thực chất là câu hỏi thực hành - Tuy nhiên, với học sinh lớp 6

để trả lời câu hỏi này không hẳn là khó, nhưng cách cảm nhận như thế nào mới là hiệu quả Từ đó giáo viên có các câu hỏi phụ:

? Theo em trồng và bảo vệ rừng có tác dụng như thế nào?

? Hàng năm nhân dân ta vẫn đắp đê ngăn lò - việc làm này có cần thiết thường xuyên không? Tại sao?

? Gia đình em đã làm được gì để góp phần ngăn chặn lò lôt, sạt lở

đê điều và bảo vệ rừng?

? Nếu trên đường đi học vỊ gặp một nhóm người đang chặt phá khu rừng đầu nguồn em sẽ xử lý như thế nào?

Đó là những dạng câu hỏi mang tính thực hành cảm hoá tự động để

các em mạnh dạn bộc lộ nhận thức của mình

VD3: Với nhóm truyện ngụ ngôn tiết 39, 40, 45, 51 trong hệ thống

truyện dân gian có trong chương trình Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản cần có những câu hỏi liên hệ để đảm bảo yêu cầu giáo dục của tiết học

Ví dụ :

? Theo em liệu Ịch có tránh được cái chết không ? Tránh bằng cách nào

?

? Đây có đơn thuần là câu truyện về con Ịch hay còn mang hàm ý nào khác ? Em hãy chỉ ra ?

( Văn bản Ịch ngồi đáy giiÕng )

? Tai sao trong truyện " Thầy bói xem voi " dân gian không lÂy người bình thường để xây dựng cốt truyện mà lại là các ông thầy bói mê

?

( Người sáng mắt có học mà cách nhìn không đúng ,sai lệch hậu quả cũng không kém )

? Trong truyện " Thầy bói xem voi " quan hệ giữa các nhân vật có ý nghĩa gì?

Giáo viên bình: Đó chính là quan hệ nương tựa vào nhau, phụ thuộc

lẫn nhau của những cá nhân trong một tổ chức, một cộng đồng mà ở đây dân gian đã thu lại trong phạm vi mÂy cơ quan trên một cơ thể con người Từ đó chúng ta cần phải lưu ý trong quan hệ sống với tập thể (cụ thể là với gia đình, lớp, trường)

VD4: Văn bản "Bức tranh của em gái tôi" Tiết 81, 82

Đây là một văn bản mang tính nhân văn cao, cốt truyện lại thực tế gần gũi với các em, giá trị của văn bản và cái cần học sinh cảm thụ nằm

ở câu nói mà người anh thầm nói với mẹ về em gái mình: "Không phải con đâu Đấy là tâm hồn mà lòng nhân hậu của em con đấy"

Sau khi đã phân tích tìm hiểu nội dung văn bản, học sinh đã nắm được kiến thức cơ bản của câu truyện, giáo viên đưa câu hỏi trên để học sinh thảo luận Đây là câu hỏi cảm thụ ở dạng khá cao so với học sinh

lớp 6 Nếu để nguyờn cõu hỏi, học sinh lớp 6 sẽ khú khăn bởi cõu hỏi mang tớnh triết lý Vỡ vậy, tụi thay đổi cõu hỏi như sau:

? Suy nghĩ lỳc này của người anh cú gỡ khỏc so với suy nghĩ ban đầu

về em gỏi mỡnh?

? Điều gỡ đó làm cho người anh thay đổi suy nghĩ?

? Cõu núi thầm của người anh với mẹ chứng tỏ điều gỡ?

Vậy, "bức tranh" lỳc này cú cũn là một tỏc phẩm nghệ thuật đơn thuần nữa khụng? Nếu khụng thỡ "bức tranh" lỳc này cú ý nghĩa nào khỏc?

Giỏo viờn bỡnh: Bức tranh khụng cũn là một tỏc phẩm nghệ thuật

đơn thuần mà nú đó trở thành nghệ thuật cảm hoỏ Nghệ thuật đó làm nờn cỏi đẹp, làm đẹp con người cả về tớnh cỏch, suy nghĩ Nghệ thuật đó

cú tỏc dụng hoàn thiện vẻ đẹp của con người, xõy dựng tỡnh cảm trong sỏng, cảm hoỏ những lỗi lầm Lũng nhõn hậu bao giờ cũng chiến thắng

và cao đẹp hơn bất cứ thứ gỡ trờn đời

Qua lời bỡnh, giỏo viờn cần nhằm nhấn mạnh cho học sinh sự tự nhận thức vè mỡnh, khẳng định lại mỡnh và tiếp tục hoàn thiện mỡnh để sống tốt hơn cho bản thõn, cho cuộc đời

VD5: Văn bản "Lao Xao" - Duy Khỏn Tiết 113, 114

Cuối bài cú một cõu hỏi:

? Bài văn đó cho em những hiểu biết gỡ mới và những tỡnh cảm như thế nào về thiờn nhiờn, làng quờ qua hỡnh ảnh của cỏc loài chim?

Đõy là dạng cõu hỏi cảm thụ trực tiếp Muốn học sinh trả lời được cõu hỏi này ở phần trờn giỏo viờn phải làm tốt việc hướng dẫn học sinh tỡm hiểu thế giới loài chim cú trong văn bản, với những nột nổi bật đỏng chỳ ý: tiếng kờu, hỡnh dỏng, màu sắc, tập tớnh Kết hợp với bài hỏt đồng dao để học sinh hứng thỳ hơn khi cảm nhận nột mới về làng quờ qua văn bản Đú là một làng quờ bỡnh dị như bao làng quờ Việt Nam: Một gúc vườn nhỏ, lao xao bướm và chim Đú là quờ hương, là nơi ta phải sống, học tập để xõy dựng giàu đẹp hơn, đồng thời phải biết bảo tồn thiờn nhiờn giữ mói những khoảng khắc lao xao của tuổi thơ

VD6: Trong phõn mụn tiếng Việt - tiết 91 bài "Nhõn hoỏ"

ở tiết này nõng cao cảm thụ cho học sinh ở chỗ tỡm và chỉ ra được