tiểu luận Quá trình ra đời của nông dân tự do, thị dân

Quá trình ra đời của nông dân tự do, thị dân, giai cấp sản và giai cấp vô sản trong thời kỳ quá độ từ chế độ phong kiến sang tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu XIV – XVIII là cơ sở nền tảng để ch

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong xã hội có giai cấp, ở bất kỳ thời đại nào, một giai cấp mới ra đời bao giờ cũng là kết quả của quá trình phân hoá xã hội lâu dài, phức tạp Quá trình đó sảy ra mạnh mẽ nhất ở trong thời kỳ quá độ- thời kỳ xây dựng cơ sở nền tảng của giai cấp mới Chính vì vậy, việc tìm hiểu quá trình ra đời, phát triển của các giai cấp mới trong lòng

xã hội cũ đang suy tàn là việc làm có ý nghĩa quan trọng Bởi nó cho chúng ta cái nhìn đúng đắn, toàn diện, khách quan đầy biện chứng khoa học về vị trí, vai trò của các giai tầng trong tiến trình lịch sử

Quá trình ra đời của nông dân tự do, thị dân, giai cấp sản và giai cấp vô sản trong thời kỳ quá độ từ chế độ phong kiến sang tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu (XIV – XVIII) là

cơ sở nền tảng để chúng ta tìm hiểu nhiều vấn đề lớn của lịch sử thế giới cận- hiện đại

NỘI DUNG

1 Quá trình ra đời của nông dân tự do, thị dân

Từ cuối thế kỷ V, đế quốc Tây bộ Rôma sụp đổ, hàng loạt các vương quốc “man tộc” ra đời ở Tây Âu và bước vào thời kỳ phong kiến hoá Năm 834, đế quốc Frăng

được chia làm ba vùng lãnh thổ cho ba người cháu của Saclơmanhơ theo Hiệp ước Vecđoong, đánh dấu sự hoàn thành của quá trình phong kiến hoá Xã hội phong kiến hoàn toàn thả lỏng, những người nông dân công xã tự do đã bị nô dịch hóa, dần dần bị biến thành nông nô Các giai cấp chính được hình thành gồm: quý tộc phong kiến và

Trong xã hội phong kiến Châu Âu, tư liệu sản xuất chủ yếu là ruộng đất thuộc quyền sở hữu của lãnh chúa phong kiến Nông nô là người cày cấy và được chiếm hữu

số ruộng đất đó (được sử dụng suốt đời, khi chết được thừa kế cho con cháu) Nhưng ngược lại, họ bị gắn chặt vào ruộng đất và bị phụ thuộc cả về thân thể vào lãnh chúa phong kiến Đời sống của nông nô rất cơ cực đã khiến họ nổi dậy đấu tranh Sơ kỳ trung đại, lịch sử Tây Âu đã chứng kiến nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân rộng lớn như: phong trào Stenlinga (841-842); khởi nghĩa nông dân ở Noocmăngđi (997); khởi nghĩa nông dân ở Brơtanhơ (1034)…

Vào khoảng thế kỷ XI, nền kinh tế ở Tây Âu có bước phát triển đáng kể Người nông nô mở rộng diện tích cày cấy, tiến hành khai phá rừng rậm, tát cạn đầm lầy… ruộng đất được chăm sóc chu đáo hơn với phương pháp canh tác được cải tiến (luân canh ba khu, bón phân, dùng cày nặng có bánh xe) Do vậy năng suất lao động tăng hơn trước Trong các thôn xã đã xuất hiện những người nông nô chuyên là một nghề thủ công nhất định như thợ rèn, thợ mộc, thợ làm đồ gốm…với những sản phẩm làm ra bền, đẹp, có chất lượng Những người nông nô là ruộng thu hoạch sản phẩm trong nông nghiệp tương đối dồi dào, cho nên có thể mang một phần sản phẩm nông nghiệp đổi lấy chế phẩm thủ công Còn những người thợ thủ công chuyên môn có thể nuôi sống được bản thân và gia đình bằng nghề thủ công của mình Như vậy, trong giai đoạn lịch sử này, thủ công nghiệp dần tách khỏi nông nghiệp

Mặc dù thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp, nhưng những người thợ thủ công vẫn là nông nô và sống cùng thôn xóm với nông dân và phải nộp tô thuế cho lãnh chúa

phong kiến Vì vậy những người thợ thủ công bắt đầu rời bỏ lãnh địa bằng cách chuộc lại tự do thân thể của họ với lãnh chúa hoặc là bỏ chốn, và trở thành những nông dân tự

do Họ tập trung lập nên các thành thị Dân cư chủ yếu trong các thành thị là thợ thủ công tự do và thương nhân tự do (gọi chung là thị dân) Sự thành lập các thành thị tự trị

đã tạo điều kiện cho nông nô có chỗ ẩn náu khi chạy chốn khỏi trang trại của lãnh chúa Nhưng thành thị trật hẹp, hoạt động công thương nghiệp yếu, số dân cư sống trong thành thị nhất định hạn chế, chạy ra thành thị không phải là con đường giải thoát chủ yếu của nông nô

Vào đầu thời kỳ trung kỳ trung đại, tất cả các quốc gia phong kiến ở Tây Âu đều sống dưới chế độ phong kiến phân quyền Nó chỉ thích hợp với nền kinh tế tự nhiên của các lãnh địa phong kiến và chế độ nông nô, đã trở thành trở ngại nghiêm trọng cho sự phát triển của kinh tế hàng hoá tiền tệ của thành thị Liên minh giữa vua- thị dân- nông

nô là đảm bảo vững chắc cho cuộc đấu tranh xoá bỏ chế độ chính trị phong kiến phân quyền, xây dựng chế độ phong kiến tập quyền Cuộc đấu tranh này diễn ra gay go, phức tạp, kéo dài từ thế kỷ XII đến tận thế kỷ XV mới hoàn thành (tiêu biểu là các phong trào: Đônsinô ở Italia năm 1303; Giăccơri ở Pháp năm 1358; Oáttailơ ở Anh năm 1381) Sau khi chế độ phong kiến tập quyền ra đời, chế độ nông nô bị giải thể, lực lượng nông dân tự do ra đời ngày càng đông đảo Một bộ phận rời bỏ nông thôn ra thành thị sinh sống trở thành thị dân, hoặc trở thành công nhân làm thuê Bộ phận còn lại trở thành những nông dân lĩnh canh

C.Mac và F.Enghen đã định nghĩa về giai cấp tư sản như sau: “Giai cấp tư sản là giai cấp những nhà tư bản sở hữu tư liệu sản xuất xã hội và sử dụng lao động làm thuê” [12 78].

Về nguồn gốc, giai cấp tư sản xuất phát từ nhiều tầng lớp khác nhau của xã hội phong kiến: tên quý tộc phong kiến, những thị dân giàu có, bọn cho vay nặng lãi, bọn lái buôn, thợ cả phường hội thủ công, nông dân khá giả…Nguồn gốc của giai cấp tư sản

được C.Mac, F.Enghen khẳng định: “Từ những nông nô thời trung cổ đã nảy sinh ra những thị dân đầu tiên, từ cư dân thành thị nay nảy sinh ra những phần tử đầu tiên của giai cấp tư sản” [12 78] Và “không còn nghi ngờ gì nữa, có một số ít thợ cả nhỏ ở phường hội thủ công, một số đông những thợ thủ công nhỏ độc lập, hay thậm chí cả những công nhân làm thuê nữa cũng đã trở thành những nhà tư bản nhỏ, rồi dần dần

mở rộng sự bóc lột lao động làm thuê và đẩy mạnh tích luỹ tư bản một cách tương ứng

mà trở thành những nhà tư bản thực thụ” [6 328] Những nhà tư bản thực thụ chính là

chủ những trang trại tư bản chủ nghĩa, chủ những công trường thủ công, chủ các công ty thương mại…

2.1 Tầng lớp tư sản nông nghiệp

“Buổi bình minh của các nhà tư bản nông nghiệp chính là sự ra đời của các Phecmie tư bản chủ nghĩa” [6.316] Tiền thân của họ là các Bailiff- người quản lý lãnh

địa của các lãnh chúa phong kiến (ở Pháp, những Bailiff này được gọi là các Regineur) Nhờ địa vị trung gian, đảm nhận thu các khoản tô cho lãnh chúa, hàng năm họ kiếm được khoản thu đáng kể và tích luỹ cho mình một số vốn nhất định Khi các cuộc cách

mạng nông nghiệp diễn ra, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ào ạt tràn vào các lãnh địa

các Phecmie giàu lên nhanh chóng Mặt khác “cách mạng giá cả cũng là một động lực phát triển của các Phecmie Trong khi các kim loại quý ngày càng mất giá, tiền công ngày càng hạ thấp, còn gía trị nông sản ngày càng tăng lên” [6 320] Sự phát triển đó

là cơ sở để những Phecmie trở thành những nhà tư bản thực thụ và có thế lực kinh tế lớn

ở nông thôn

Bộ phận thứ hai, rất độc đáo trong hàng ngũ các nhà tư bản nông nghiệp chính là

quý tộc phong kiến bị “tư sản hoá”- quý tộc mới Trong xã hội phong kiến, quý tộc bóc lột người nông nô bằng tô thuế và các hình thức “cưỡng bức siêu kinh tế” khác Sang

thời hậu kỳ trung đại, quý tộc phong kiến đã chủ động thay đổi phương thức bóc lột của mình: từ chỗ bóc lột địa tô, giờ đây chuyển sang kinh doanh bằng cách đuổi hết các nông dân lĩnh canh, xây dựng nên các trang trại và sau đó lại thuê lại các nông dân mất

ruộng vào là để bóc lột sức lao động của họ Như vậy, quý tộc phong kiến đã “lột xác”

để trở thành một nhà tư bản với cái tên “quý tộc mới” Đó là một con người hai thân

“nửa này là nhà tư bản, nửa kia là nhà quý tộc” [15 147].

Ngoài ra, những nông dân và thị dân khá giả cũng là một bộ phận quan trọng trong quá trình hình thành những nhà tư bản nông nghiệp

Sự ra đời của tầng lớp tư sản nông nghiệp đã tạo ra một diện mạo mới cho các vùng nông thôn và ảnh hưởng sâu sắc tới xã hội Tây Âu lúc bấy giờ Nền kinh tế lãnh địa khép kín trì trệ trước đây được thay bằng nền kinh tế hàng hoá tư bản chủ nghĩa quy

mô lớn Quan hệ lãnh chúa - nông nô xưa kia đã được thay bằng quan hệ lãnh chúa- chủ trại ấp - công nhân nông nghiệp

2.2 Tầng lớp tư sản công nghiệp

Bước sang hậu kỳ trung đại, phường hội tan vỡ, đưa tới dự ra đời thay thế của một hình thức sản xuất thủ công mới: các công trường thủ công Gắn liền với quá trình

ấy là sự ra đời của các nhà tư sản công nghiệp Tiền thân của họ có thể là người lái buôn phong kiến, người thợ cả trong phường hội hay là chủ các công trường thủ công …

Sự xuất hiện của các nhà tư sản- lái buôn của các công trường thủ công phân tán

có thể xem như là một hình thức quá độ để đưa tới sự ra đời của các nhà tư sản công nghiệp thực sự Khi hoàn cảnh lịch sử thay đổi, các công trường thủ công tập trung ra đời, những người chủ của nó trở thành nhà tư bản Các nhà tư sản công nghiệp phát triển với số lượng đông đảo, nhiều ngành, quy mô rộng như: dệt, len dạ, khai mỏ, luyện kim,

đóng tàu…Nhờ sự mở rộng của thương mại và cuộc “cách mạng giá cả”, những tư sản

công nghiệp ngày càng phát triển, nhanh chóng tích luỹ được nguồn tư bản to lớn

2.3 Tầng lớp tư sản tài chính – ngân hàng và thương mại

Sự phát triển của các trang trại và các công trường thủ công yêu cầu phải có một

số vốn lớn để đầu tư sản xuất Nhu cầu đó phát triển đến mức những tên cho vay nặng lãi giàu có nhất cũng không thể đáp ứng được Vì vậy, chúng hợp tác với nhau để tạo ra một cơ sở tài chính lớn mạnh hơn: đó là chủ các ngân hàng của thời tư bản và chủ nhân

của nó thì “lột xác” để trở thành những con người mới: tư sản tài chính.

Trên lĩnh vực thương mại, các thương hội (Hanxơ) trong khuân khổ trật hẹp của thành thị phong kiến bị thay thế bởi các công ty thương mại với quy mô lớn và phạm vi hoạt động rộng rãi hơn Chủ nhân của các công ty thương mại này chính là các nhà buôn, chủ các thương hội…nhưng đã được mang một cái tên hoàn toàn mới: tư sản thương nghiệp Như vậy, từ các bàn đổi tiền ở các thành thị thời phong kiến cho đến các ngân hàng thời tư bản, từ các thương hội cho đến các công ty thương mại chính là quá trình ra đời, phát triển của những người tư sản tài chính - ngân hàng và thương mại ở Tây Âu

Đến thế kỷ XVII, các ngân hàng thương mại mọc lên khắp Tây Âu mà trung tâm thương mại lúc đó là Hà Lan- nơi tập trung các nhà tư bản tài chính, các thương nhân giàu có nhất, những người đã tạo nên cả một thời đại hoàng kim chói lọi trên thị trường

thế giới “Thế kỷ XVI, Hà Lan có hơn 16.000 chiếc thuyền thường xuyên hoạt động trên thị trường thế giới và 200.000 chiếc khác sẵn sàng chuyên chở hàng hoá đến bất kỳ nơi đâu” [2 64] Bước sang thế kỷ XVII, quy mô thương mại của thương nhân Hà Lan tăng vọt “thường xuyên có hơn 650.000 tàu thuyền buôn bán, chuyên chở thuê trên thương trường thế giới” [2 84] Phạm vi buôn bán của người Hà Lan phát triển vượt bậc, vươn

rộng khắp các châu lục trên thế giới

3 Quá trình ra đời của giai cấp vô sản

Như C.Mac, F.Enghen đã định nghĩa: “Giai cấp vô sản là những công nhân làm thuê hiện đại vì mất các tư liệu sản xuất của bản thân nên buộc phải bán sức lao động

của mình để sống” [12 78] Vô sản có nguồn gốc trức tiếp từ thị dân, khi họ bị rơi vào

cảnh bần cùng hóa

3.1 Tầng lớp công nhân nông nghiệp

Những người công nhân nông nghiệp là bộ phận đầu tiên của giai cấp vô sản, ra đời gắn liền với hình thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đầu tiên đó là các trang trại tư bản Cũng giống như những người tư bản nông nghiệp, sự ra đời của những người công nhân nông nghiệp Anh cho ta một quá trình điển hình Trong giai đoạn đầu tiên, công nhân công nghiệp Anh có một hình thức tổ chức khá độc đáo: đó là những toán công nhân là theo ngày Những công nhân này được tổ chức thành nhóm từ 10 đến 50 người, đứng đầu là một Gangmaster (trưởng nhóm) Người này có nhiệm vụ đi từ trại ấp này đến trại

ấp khác để tìm việc Toán công nhân là việc theo ngày đóng vai trò như những công nhân làm việc theo mùa vụ Đó chính là hình thức quá độ để hình thành những công nhân nông nghiệp cố định

Sự xuất hiện của các công ty tư nhân nông nghiệp đã kéo theo một hình thức bóc lột hoàn toàn mới Khác với người nô lệ, người lệ nông, người nông nô…công nhân nông nghiệp là người tự do tuyệt đối, bản thân họ không trực tiếp thuộc về họ Để tồn tại người công nhân phải bán thứ tài sản cuối cùng và duy nhất của mình là sức lao động cho nhà tư bản

Công nhân nông nghiệp là nạn nhân ghê gớm của cuộc “cách mạng giá cả”, đời sống của họ và gia đình vô cùng cực khổ “Sau những giờ đằng đẵng dầu dãi nắng mưa, người thợ cày trở về căn nhà nhỏ của anh ta để ngồi bên đống lửa đốt bằng than

bùn hoặc bằng than vụn trộn với đất Đống lửa tuôn ra những đám hơi axit cacbon và sunfurơ dày đặc Tường nhà đắp bằng đất và đá trắng Mái nhà là một đám rạ xếp nham nhở, mỗi kẽ hở đều được kín bít để giữ hơi nóng” [6 170]

C.Mac đã làm một phép so sánh đầy thuyết phục về cuộc sống của người công

nhân nông nghiệp và cuộc sống của người tù khổ sai như sau: “Nếu làm một phép so sánh tỉ mỉ thức ăn cho phạm nhân trong tù của nước Anh với thức ăn của người công nhân nông nghiệp thì có thể thấy một cách rõ ràng rằng phạm nhân được ăn uống khá hơn nhiều Còn khối lượng công việc mà người tù khổ sai phải làm chỉ bằng một nửa của người công nhân nông nghiệp” [6 209] Chính sự bóc lột như thế đã làm cho tư sản giàu có “ Những Phecmie lớn dần lên vươn ngang hàng với kể quyền quý trong khi người nông dân nghèo khổ thì gần như bị đè xuống đất đen” [6 199]

Đó là quá trình ra đời của công nhân nông nghiệp Tây Âu Tuy ban đầu số lượng của họ không đông đảo, sự tập trung chưa cao Song theo thời gian, giai cấp các nhà tư bản nông nghiệp đã biến họ thành một lực lượng đông đảo, tập trung, có kỹ luật cao độ

và là một bộ phận cư dân quan trọng ở nông thôn

3.2 Tầng lớp công nhân công nghiệp

Công nhân công nghiệp là một bộ phận đông đảo nhất, điển hình nhất trong hàng ngũ những người vô sản Quá trình xuất hiện của họ tương đối lâu dài với những biến chuyển và các giai đoạn khác nhau gắn liền với hai loại hính sản xuất: các công trường thủ công phân tán và các công trường thủ công tập trung

Từ các thợ thủ công sản xuất độc lập ở nông thôn, do tác động của “cách mạng giá cả”, do sự cạnh tranh gay gắt của các thợ thủ công khác…đã làm cho hoạt động sản

xuất của anh ta gặp khó khăn Lúc đầu, người thợ lệ thuộc vào các lái buôn về nguyên liệu, sau đó lệ thuộc cả về công cụ lao động Người thợ thủ công đã trở thành một người công nhân lệ thuộc hoàn toàn vào tên lái buôn: sản xuất ra các sản phẩm và nhận một số tiền công nhất định Trong nửa cuối thế kỷ XV đầu thế kỷ XVI, số lượng công nhân gia đình phát triển nhanh chóng, đặc biệt ở các vùng nông thôn của Anh, Pháp

Những người công nhân lang thang cũng là một lực lượng đông đảo trong giai

đoạn hình thành của giai câp vô sản Mac đã gọi họ là: “đội binh nhẹ của tư bản, được ném khi thì vào nơi này khi thì vào nơi khác theo nhu cầu của nhà tư bản” [6 184] Giai

cấp tư sản dùng những công nhân lang thang vào việc: xây dựng, tiêu nước, làm ghạch, nung vôi, xây dựng đường xá…Họ phải sống nghèo khó trong những túp lều trật hẹp kín mít

Theo thời gian, khi các công trường thủ công tập trung xuất hiện, những người công nhân lang thang đã nhường chỗ cho những công nhân thực thụ làm việc trong các

công trường thủ công Cuối thế kỷ XVIII, quá trình “vô sản hóa” diễn ra rộng lớn và

triệt để Hàng vạn công nhân công nghiệp đã xuất hiện Họ tập trung với số lượng lớn ở thành thị và các trung tâm công nghiệp

Đó là sự ra đời của giai cấp những người công nhân công nghiệp Tây Âu Quá trình này kéo dài từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII, khi các công trường thủ công phát triển và chuẩn bị tiến sang sản xuất bằng máy móc Từ các xưởng thủ công phong kiến