Quan hệ giữa vương quốc cổ Champa (từ đầu đến thế kỷ XV)

Bất kỳ nền văn hoỏ nào, mà văn hoỏ Việt Nam – Champamiền Trung càng là như vậy - đều là kết quả “tỏc động qua lạiInteraction giữa những nhõn tố nội sinh endogen và những nhõn tố ngoại si

QUAN HỆ GIỮA VƯƠNG QUỐC CỔ CHAMPA

VỚI CÁC NƯỚC TRONG KHU VỰC (TỪ ĐẦU ĐẾN THẾ KỶ XV)

Từ thực tiễn miền Trung - đặc biệt từ đầu thập kỷ 90 của thế

kỷ XX, GS Trần Quốc Vượng đó đi đến nhận định quan trọng,khẳng định vai trũ của giao lưu-giao thoa văn hoỏ, ở miền Trung,với nền văn hoỏ Cảng thị

Bất kỳ nền văn hoỏ nào, mà văn hoỏ Việt Nam – Champamiền Trung càng là như vậy - đều là kết quả “tỏc động qua lại(Interaction) giữa những nhõn tố nội sinh (endogen) và những nhõn

tố ngoại sinh, và “tự lực cỏnh sinh” từ bao giờ đến bõy giờ vẫnphải là dũng tư tưởng chớnh1

Trong suốt chiều dài hơn một ngàn năm hỡnh thành phỏt triển

và cú thời điểm trở thành cường quốc của Đụng Nam Á, lịch sửChampa khụng khi nào phỏt triển tỏch rời với lịch sử khu vực, màngược lại, lịch sử Champa chia sẻ nhiều giỏ trị đặc trưng của khuvực Đụng Nam Á, cũng như chịu ảnh hưởng sõu sắc của nhữngmối quan hệ khu vực, quốc tế Champa khụng chỉ tiếp thu nhiềugiỏ trị văn hoỏ của cỏc quốc gia Đụng Nam Á, mà bờn cạnh ấy,cũn là những mối quan hệ lõu dài, khụng bị đứt quóng về chớnh trị,kinh tế; trong đú, buụn bỏn thương mại vừa là một hệ quả của cỏc

1Trần Quốc Vợng, Về miền Trung (Mấy nét khái quát về nhân học văn hoá) In trong: Kỷ yếu Hội thảo khoa học Năm năm nghiên cứu và đào tạo củ bộ môn khảo cổ học (1995-2000), Nxb Chính Trị Quốc Gia,

Hà Nội-2002, tr.27.

mối quan hệ, nhưng đồng thời lại là là động lực mạnh mẽ nhất thúcđẩy các mối quan hệ của Champa với các quốc gia trong khu vực.

Champa cũng như phần lớn các quốc gia Đông Nam Á cổđại, đã luôn có một tầm nhìn hướng biển mạnh mẽ, luôn có ý thứcvươn lên làm chủ, khai thác tiềm năng biển, cũng như mở rộngquan hệ buôn bán với nước ngoài để bù lấp cho những thiếu hụt vềnguồn tài nguyên trong nước, biến những lợi thế từ bên ngoàithành động lực, hay một bộ phận của nền kinh tế quốc gia

Champa là một trong những quốc gia đầu tiên ở Đông Nam

Á chịu ảnh hưởng của quá trình Ên Độ hoá từ phía Tây Các cưdân trên bán đảo Ên Độ dưới áp lực di dân và những nguồn lợi tolớn từ thương mại, đã tìm cách tiến về phía Đông, nơi có những

“đảo vàng”, “đảo bạc” – chính là vùng đảo và bán đảo ở ĐôngNam Á Trên con đường Êy, vùng đất miền Trung Việt Nam ngàynay – đã trở thành một trong những địa điểm đặt chân đến đầu tiêncủa người Ên

Trong buổi đầu lịch sử của mình, vương quốc Champa đãthường xuyên có những cuộc viễn chinh hướng về phía Bắc nhằmtiến chiếm vùng đất thuộc lãnh thổ phía Nam của An Nam – lúcnày vẫn còn dưới ách thống trị của các triều đại Trung Hoa Có thểđưa ra nhiều giả thiết về quá trình bành trướng về phía Bắc của cáctriều đại Champa vào buổi đầu lịch sử của họ Champa nh các

nguồn sử liệu và được phần đông các sử gia chấp nhận là đã đượcthành lập vào năm 192 tại địa điểm mà ngày nay có lẽ là vùng đấtThừa Thiên Huế, với tên gọi Lâm Êp Thời điểm vương quốcChampa thành lập và bắt đầu quá trình lịch sử của mình, quốc giaPhù Nam đã được thành lập với Trung tâm của nó ở vào hạ lưu vàvùng đồng bằng sông Mekong, nhưng lãnh thổ của nó vào thời kìcao nhất gồm cả Miền Nam Việt Nam và một phần lớn thung lũngsông Menam và bán đảo Malay Trong một số thời kì, thủ đô của

quốc Phù Nam được coi là một trong những quốc gia Ên Độ hoáđầu tiên ở Đông Nam Á Với vị trí quan trọng của mình, vươngquốc Phù Nam đã nhanh chóng vươn lên chiếm lĩnh vai trò trungtâm của khu vực, là một vương quốc biển và là “Trung tâm liên thế

Công nguyên đến khoảng thế kỷ VII, vương quốc Phù Nam vớisức mạnh trội vượt nhờ vào sự phát triển thương mại của mình đãthường xuyên mở các cuộc viễn chinh, bành trướng lãnh thổ sangphía Tây và phía Đông Nhờ vậy, lãnh thổ của vương quốc PhùNam trong một vài thời điểm lịch sử đã vươn đến tận giáp biêngiới Ên Độ ngày nay Trong nền cảnh lịch sử Êy, vương quốcChampa mới thành lập ở phía Bắc của Phù Nam – chắc chắn cònmang nhiều dấu Ên của một thời kỳ xã hội tiền Nhà nước, đã

2 G Coedes

3 S.Yumio

không đủ tiềm lực để bành trướng lãnh thổ và vươn xa về phíaNam Nhưng với tham vọng của một quốc gia mới thành lập, cũng

nh nhu cầu tìm kiếm những vùng lãnh thổ mới để mở mang dân cư

và vùng sản xuất, các vương triều Champa buộc phải tìm kiếm mộthướng bành trướng mới Trong điều kiện Êy, vùng lãnh thổ phíaBắc của vương quốc Champa, cũng là vùng đất Nhật Nam củangười Việt – lúc này còn đang nằm dưới sự cai trị của các triều đạiphong kiến Trung Hoa đã trở thành mục tiêu rõ ràng và có tiềmnăng nhất của vương quốc Champa

Xứ Lâm Êp xưa (Champa) nổi tiếng trong sử sách TrungQuốc là một nơi “bốn mùa Êm áp, không có sương tuyết”, “cây cỏmùa đông tươi tốt, bốn mùa đều ăn rau sống” (Cựu Đường thư,q.197, 1b) Đặc biệt gỗ Trầm của Lâm Êp được người Trung Quốcrất ưa thích và ghi chép khá tỉ mỉ: “Gỗ Trầm, thổ dân dẫn ra để cấthằng năm, mục nát, nhưng ruột vẫn còn, bỏ vào nước thì chìm, nêngọi là Trầm hương, thứ nữa là loại không chìm, không nổi nên gọi

là sạn hương” (Lương thư) Bên cạnh Trầm, Quế của Lâm Êp là

“thứ quế thơm, cây mọc thành rừng, khi trong khói lặng…uốngquế đắc đạo” (Thuỷ Kinh chú) Ngoài các lâm sản, Lâm Êp còn nổidanh là xứ nhiều vàng, đến nỗi người Trung Quốc phải thốt lên:

“Nước đó có núi vàng, đá đều màu đỏ, trong đó sinh ra vàng Vàngban đêm bay ra giống nh đom đóm” (Lương Thư, q.54, 2a)

Trên vùng đất Êm áp này, người Champa xưa đã biết làmnông nghiệp trồng lúa Sách Thuỷ kinh chú viết: “Người TượngLâm (tức người vùng Lâm Êp) biết cày đến nay đã hơn 600 năm.Phép đốt rẫy để cày trồng cũng nh người Hoa Nơi gọi là bạch điềnthì trồng lúa trắng, tháng 7 làm thì tháng 10 lúa chín; nơi gọi làxích điền thì trồng lúa đỏ, tháng 12 làm thì tháng 4 lúa chín Nh thếgọi là lúa chín hai mùa Còn nh cá non nảy mầm, mùa màng đắpđổi, lúa sớm lứa muộn, tháng nào cũng tốt Cày bừa càng nhiều,thu lúa thì Ýt vì lúa chín mau vậy Gạo không ra ngoài, nướcthường thiếu gạo Không phải ngẫu nhiên mà vào đầu thế kỷ XV,Trịnh Hoà ghi chép về Chiêm Thành: “Dân phần lớn làm nghềđánh cá, số người làm nông Ýt; do vậy lúa gạo không nhiều”

Ngoài nông nghiệp, nh những sử liệu Trung Quốc ghi chép,người CHăm còn lấy việc buôn bán, trao đổi làm nghề chính Tấtnhiên người Chăm đem những tài nguyên giàu có của mình nhưtrầm hương, vàng…đổi lấy những vật dụng mà họ thiếu và cần

Mà, Trầm hương của Champa “là loại trầm hương tốt nhất trongcác loại trầm”4 Tất nhiên, ngoài trầm hương, hàng xuất đi trao đổicủa Champa còn có nhiều loại lâm sản và khoáng sản…Vào đầuthế kỷ XVII, Trương Nhiếp đã liệt kê ra cả một bảng danh sách cácsản phẩm của Champa gồm: vàng, bạc, thiếc, sắt, ngọc bảo mẫu,,trứng thuỷ châu, hoả châu, hổ phách, pha lê, bối xỉ, bồ tát thạch,

4 Momoki, tr.43-48

sừng tê, ngà voi, mai rùa, trầm hương, đàn hương, xạ hương, longnão, đinh hương…vải cát bối, vải chiêu hà, vải có vằn, vải bôngtrắng, chiếu lá cọ, sáp ong, lưu huyhf, gỗ mun, gỗ vang, gạo, tổ

sách Trung Quốc biết nuôi tằm dệt lụa, biết trồng đay và cả bông

để dệt ra một loại vải trắng, đẹp mà các tài liệu Trung Quốc gọi là

“cát bối” Lương thư chép, Cát bối là tên cây, hoa nở giống nh lôngngỗng, rút lấy sợi dệt thành vải trắng muốt chẳng khác gì vải đay,còn nhuộm được năm màu, dệt thành vải hoa

Vì buôn bán là một trong những nghề và nguồn thu nhậpquan trọng nên người Chăm x*-ưa rất thạo về nghề đi biển Và, nh

ở các vùng biển khác, những người Chăm đi biển cũng làm nghềcướp biển Sử sách Trung Quốc chép rằng người Chăm hay cướpthuyền buôn của lái buôn ngoại quốc, đem những đồ vật đã cướpđược dâng cống hoàng đế Trung Hoa Mét trong những vụ cướpnổi tiếng đó là việc người Chăm đã cướp một thuyền buôn Arập rồilấy những đồ cướp được dâng cống triều đình nhà Tống vào năm

1168 Thế nhưng, theo các nhà nghiên cứu, không thể coi Champa

là vương quốc biển nh nhà nước SriVijaya ở vùng Đông Nam Áhải đảo

Mối quan hệ giữa Champa với Phù Nam biến mất cùng với

sự diệt vong của vương quốc cổ Phù Nam Trong vòng nửa đầu thế

5 Momoki, tr.48

kỷ VII, người Khmer đã tiến chiếm và hoàn thành việc chinh phụcPhù Nam Nhưng dường nhu không thích hợp với mấy với đờisống sông nước và trên biển của người Phù Nam nên họ rời bỏcảng biển và vùng biển, quần cư chủ yếu ở vùng tây bắc hồTonlesap Một thế kỷ sau đó, Champa hầu nh chuyển mối quantâm sang vùng đất bên kia biên giới Tây Nam của mình: Vươngquốc Chân Lạp Champa vẫn giữ mối quan hệ thường xuyên với

Ên Độ về mặt văn hoá nhưng gần như không có quan hệ nào đáng

kể với vùng lãnh thổ trên biên giới phía Bắc Chăm, lúc bấy giờ vẫncòn là sứ Giao Châu thuộc nhà Đường(Trung Quốc)

Quan hệ Champa và Chân Lạp VII-VIII.

Campuchia đang bước vào giai đoạn ổn định xứ sở, định hìnhquốc gia Song song với việc tiến chiếm Phù Nam, người Khmer

đã dần tách khỏi địa bàn cư trú ban đầu ở lưu vực sông Semun vàvùng bình nguyên Korat mênh mông, xuống phía Nam, rồi tậptrung xung quanh Biển hồ, phát triển nhanh ở phía Tây và TâyBắc

Trong giai đoạn đầu lập quốc, cả Champa và Chân Lạp đềuphải lo xác định địa bàn cư trú, ổn định tộc người, định đô và xâydựng bộ máy cai quản đất nước Trong hoàn cảnh lịch sử đó, mộtquan hệ hữu nghị, theo con đường giao lưu tự nhiên giữa những bộphận dân cư ở gần nhau, lại cùng nằm trong vùng ảnh hưởng của

văn hoá Ên, được bắt đầu trong lịch sử bang giao giữa hai quốcgia.

Bia Ang Chumnik của người Khmer cho biết: Vua Chân Lạp

là Mahendravarman (khoảng 600-615) đã cử quan thượng thư làSunhadeva đi sứ sang Champa Một thời gian ngắn sau đó, khoảngnăm 650, có một Hoàng thân Chăm đến kinh đô Isanapura ởSambor Prei Kuk, cưới công chúa của Chân Lạp, trở thành con rểcủa thành Isanapura Người con của cuộc hôn nhân này, sau đó trở

về Champa và lên ngôi Vua Những mối quan hệ tốt đẹp về chínhtrị và hôn nhân của hai vương triều Champa – Chân Lạp là điềukiện khách quan thuận lợi để thúc đẩy những tiếp xúc và giao lưu

về nghệ thuật của hai quốc gia này Khoảng đầu thế kỷ VIII là thời

kỳ nở rộ của ảnh hưởng tiền Ankor trong nghệ thuật Champa.:

I.CƠ SỞ BAN ĐẦU CHO CÁC MỐI QUAN HỆ.

Quan hệ giữa vương quốc Champa với Java và Chân Lạptrong thời kỳ vương triều miền Nam Virapura (750-850)

ĐÕn giữa thế kỷ VIII, lịch sử Champa dường nh đã diễn ranhững biến động lớn về chính trị Tân Đường Thư (q.222 ha, 1b)cho biết: “Sau niên hiệu Chí Đức (Đường Minh Hoàng – khoảng756-758) [ Lâm Êp] đổi tên Hoàn Vương” Nhưng Lâm Êp hayHoàn Vương cũng đều là để chỉ Champa Vương triều thứ hai củaChampa đóng đô ở miền Nam, tên kinh đô được biết qua bi ký là

Virapura-có lẽ là vùng Panduranga, tên chỉ vùng Nam Chăm, xuấthiện trong bia Po Nagar thế kỷ VIII.

Trong vòng một thế kỷ tồn tại (khoảng giữa thế kỷ VIII đếngiữa thế kỷ IX), vương triều miền Nam Panduranga là vương triềuchính thức duy nhất trên toàn lãnh thổ Champa Trên cơ sở kế thừanhững quan hệ đã có, vương triều Virapura tiếp tục phát triển và

mở rộng những mối quan hệ với thế giới bên ngoài

Thế kỷ VII, chứng kiến sự suy tàn của đế chế biển Phù Nam,

đô thị cảng lớn nhất Đông Nam Á trong suốt 7 thế kỷ đầu Côngnguyên đã vĩnh viễn biến mất khỏi lịch sử Sự suy tàn của vươngquốc Phù Nam, về phương diện nào đó, đã trở thành một điều kiệnkhách quan thúc đẩy sự ra đời và phát triển của nhiều quốc gia, đặcbiệt là các tiểu quốc ven biển hay Nhà nước Cảng thị Trong đó,nổi bật hơn cả là sự trỗi dậy của đế chế biển SriVijaya ở vùng Eo

và Java ở vùng đảo phía Đông Java với sức mạnh thuỷ quân củamình, đã thường xuyên có những cuộc tấn công bằng thuỷ quânnhằm đến các tiểu quốc ở vùng Đông Nam Á lục địa, trong đó,Champa với tiềm năng to lớn từ vị trí quan trọng trên con đườnggiao thương quốc tế và nguồn hàng phong phú, dồi dào đã trởthành một đối tượng tấn công thường xuyên của Java Đặc biệt làcuộc tấn công vào các năm 774 và 797, người Java không chỉ pháhuỷ nhiều công trình kiến trúc, tôn giáo quan trọng mà còn cướp

đoạt và mang đi nhiều của cải, vàng bạc của Champa, thậm chí họcòn bắt các cư dân Champa về làm nô lệ.

Nhưng đó có thể là những cuộc xung đột đầu tiên và cũng làcuối cùng trong lịch sử quan hệ của hai vương quốc này Lịch sửChampa và Java sau đó đã chứng minh mối quan hệ bang giao hữuhảo của hai quốc gia này Điều này có lẽ phù hợp với xu hướng

“hướng Đông” – mở rộng các mối quan hệ với các quốc gia đồngtộc vùng hải đảo của Champa thời kỳ sau này

Bi ký java đã lưu ý đến sự có mặt của người Chăm vàonhững năm 762-831 Saka (840-902 sau Công Nguyên)trong hoàngcung của Kuti ở Đông Java Bi ký còng cung cấp những thông tin

Indrapura và những mối quan hệ mới

Từ khoảng giữa thế kỷ IX, dường như lịch sử vương quốcChampa lại bước sang mét giai đoạn mới Năm 875, mét trung tâmmới ở miền Bắc Chăm nổi lên và nắm giữ vai trò kinh đô của cảvương quốc ở Indrapura - Đồng Dương Gần nh là cùng thời điểm

Êy, chính sử Trung Hoa và Việt Nam bắt đầu sử dụng tên gọiChiêm Thành – phiên âm đúng của tên nước (Campapura) để chỉvương quốc Champa Vương triều Đồng Dương vẫn được ghi nhận

nh là một đỉnh cao trong lịch sử phát triển của vương quốcChampa Rất nhiều đền tháp đã được xây dựng dưới triều đại Đồng

6 AbdulRahman Al-Ahmadi, Champa in Malay Literature, in proceedings of the seminar on Champa,

University of Copenhagen 1987, Southeast Asia Community Resource Center, 1994, p100-110.

Dương Điều này có thể coi là một minh chứng cho sự phát triểnmạnh mẽ của vương quốc Champa thế kỷ IX-X.

Trên cơ sở sự phát triển hưng thịnh với xu hướng thống nhất

tỏ ra chiếm ưu thế, vương triều Đồng Dương đã mạnh dạn mở rộng

và phát triển nhiều mối quan hệ khu vực Champa thời kỳ vươngtriều Đồng Dương không chỉ đơn thuần quan hệ với các quốc giatrong khu vực trên lĩnh vực buôn bán thương mại, mà các mốiquan hệ giao lưu về văn hoá cũng đã được thúc đẩy mạnh mẽ với

sự du nhập ngày càng mạnh của cả Phật giáo và Hindu giáo vàoChampa

Bia Nhan Biểu được phát hiện trên địa bàn của vương quốcChampa có niên đại 908-911 đã cung cấp cho thế hệ sau nhiềuthông tin quan trọng về mối quan hệ khá thân thiết giữa Champa

và Java Người lập nên tấm bia Êy là một người trong hoàng tộcCHăm có tước hiệu và tên là Po Khun Pilin Rajadavara.Rajadavara làm quan trải bốn đời Vua Champa Ông đã hai lầnhành hương qua Java trong khoảng thời gian cuối thế kỷ IX đầuthế kỷ X Dù mục đích của chuyến đi Êy vẫn còn nằm trong vòng

bí Èn; nhưng với việc được ghi nhận lại trong bi ký Êy cũng đã làmột bằng chứng sống động để minh chứng cho mối quan hệ thânthiết giữa hai bộ phận cư dân đồng tộc sớm có những quan hệthường xuyên về đường biển

Dường nh chắc chắn rằng, đó không phải là mối quan hệ

“đơn phương”, chỉ xuất phát từ nhu cầu và lợi Ých của Champa.G.Coedes (1968) đã cung cấp cho chóng ta một bằng chứng quantrọng về mối quan hệ có tính chất “song phương” Êy, đó là cuộcviếng thăm của một người đi từ Sri Vijaya đến Champa vào năm

992 Địa vị xã hội và mục đích chuyến đi của người được ghi trong

bi ký Êy chóng ta chưa thể biết được một cách chắc chắn, nhưngđiều đó có thể hiểu là một sự đáp lại thiện chí, cũng nh mong muốnthiết lập quan hệ thân thiện từ phía Sri Vijaya Có lẽ, sự tươngđồng về ngôn ngữ và văn hoá đã là mét trong những yếu tố có sứchút mạnh mẽ những nhà buôn và những người đi biển Malay đếnhoạt động và lưu trú ở bờ biển Champa Các nhà nghiên cứu lịch

sử nghệ thuật của Champa đã nhắc nhiều đến một giai đoạn nghệthuật “Java hoá”ở Champa vào thế kỷ X trong phong cách Mỹ SơnA1

Giữa thế kỷ X, lịch sử khu vực Đông Nam Á nói chung cónhiều biến đổi quan trọng ảnh hưởng và tác động sâu sắc tới cácmối quan hệ của vương quốc Champa Năm 938, ở biên giới phíaBắc của Champa, nền thống trị hơn một ngàn năm của các triều đạiphong kiến Trung Hoa đã bị đánh đổ, người VIệt đã giành đượcđộc lập và nhanh chóng phát triển thành một quốc gia có thế lựchùng mạnh ở khu vực Đông Nam Á trong nhiều thế kỷ sau đó

Quốc gia Đại Việt mới thành lập, với thiết chế chính trị Nho Giáochặt chẽ và một nền kinh tế lấy nông nghiệp lúa nước làm nền tảng

cơ bản, đã duy trì thường xuyên nhu cầu mở rộng vùng sản xuất và

cư trú xuống phía Nam Ở phía Tây Nam của Champa, vươngquốc Campuchia sau thời kỳ khôi phục độc lập, khai sinh raAngkor, thống nhất hai dòng họ Bắc-Nam, đã bắt đầu thể hiệnnhững tham vọng mở rộng lãnh thổ và bành trướng thế lực củamình sang phía Đông Có thể thấy được rằng, từ nửa cuối thế kỷ Xtrở về sau, lịch sử vương quốc Champa đã không còn được pháttriển một cách “tự nhiên” và dễ dàng nh các thời kỳ trước đó.Champa dường như đã bị kẹp vào giữa hai “gọng kìm” của haiquốc gia mới được thành lập và đang nuôi tham vọng trỗi dậy, mởrộng tầm ảnh hưởng đối với khu vực Một mặt, cả hai quốc gia nàyđều lấy kinh tế nông nghiệp làm nền tảng cho sự phát triển củaquốc gia mình, do đó, nhu cầu mở rộng vùng sản xuất và vùng cưtrú đến các vùng đồng bằng màu mỡ phù hợp cho phát triển nôngnghiệp là một nhu cầu tất yếu đối với cả hai quốc gia này Mặtkhác, chắc chắn cả hai quốc gia Đại Việt và Campuchia đều “thèmkhát” và nuôi ý đồ tiến chiếm các hải cảng quan trọng trên bờ biểncủa vương quốc Champa, những vị trí thuận lợi để mở rộng quan

hệ buôn bán thương mại không chỉ với các quốc gia hải đảo, màcòn là cầu nối với thế giới Trung Hoa và Ên Độ Champa, mộtcách rất tự nhiên, đã trở thành đối tượng tấn công của cả Đại Việt ở

phía Bắc và Campuchia ở phía Tây Nam Lịch sử vương quốcChampa sau thế kỷ X chịu tác động sâu sắc từ mối quan hệ tay banày.

Các cuộc xung đột quân sự đã diễn ra một cách khá thườngxuyên giữa hai vương quốc Champa và Campuchia Bia kýChampa và Campuchia đã ghi nhận các cuộc xung đột một cáchthường xuyên và lâu dài giữa hai quốc gia vào các năm 889-890…

Các cuộc xung đột ở biên giới phía Bắc của vương quốcChampa cũng bắt đầu trỗi dậy và diễn ra một cách thường xuyêntrong suốt 5 thế kỷ (X-XV) Vùng biên giới Champa và Đại Việttrở thành nơi diễn ra những cuộc xung đột không phải chỉ đơnthuần là của hai quốc gia Champa-Đại Việt, mà còn là những “sự

va chạm” của hai nền văn minh lớn ở châu á, trong đó Đại Việt làmột quốc gia chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền văn minh Trung Hoavới thiết chế Nho giáo chặt chẽ và một nền nông nghiệp được tổchức ở một tầm cao, còn Champa là một quốc gia điển hình của cáigọi là “ấn Độ hoá”-các quốc gia chịu ảnh hưởng của nền văn minh

Ên Độ ở vùng Đông Nam á Đại Việt sau khi giành lại được nềnđộc lập từ tay phong kiến phương Bắc đã không ngững nuôi thamvọng mở mang lãnh thổ và bành trướng về phương Nam Có lẽ,người VIệt không chỉ đơn thuần hướng tới các đồng bằng vensông-biển màu mỡ của Champa như đã nói ở trên, mà còn hướngtới việc tiến chiếm các thương cảng có vị trí quan trọng của

Champa trên con đường giao thương quốc tế Nam Bắc, Đông Tây.Nhưng lịch sử quan hệ Đại Việt-Champa đã chứng minh rằng,trong khi Đại Việt nuôi tham vọng “Nam tiến” mạnh mẽ, thì lịch

sử Champa cũng tồn tại một cách thường xuyên xu hướng “Bắctiến”, nhằm mở mang bờ cõi lên phía Bắc Lãnh thổ vương quốcChampa như chính sử Đại Việt và Trung Hoa ghi lại là thiếu cácđồng bằng màu mỡ để phát triển nông nghiệp, và Champa có thểxuất ra nước ngoài tất cả những gì có thê tận dụng được trên lãnhthổ của vương quốc mình – chỉ trừ lúa gạo, vì thiếu Do đó, việcChampa có ý “dòm ngó” và thèm khát các đồng bằng ven biểnvùng Thanh Nghệ của Đại Việt ở biên giới phía bắc Champa cũng

là một điều dễ hiểu

Các học giả nước ngoài nh K.Hall và Momoki Shiro cũng đãđưa ra nhiều kiến giải mới mẻ, với những bằng chứng khoa họcđáng tin cậy về nguyên nhân các cuộc Bắc tiến của Champa.K.Hall (1995), đã giải thích dựa trên mối quan hệ thương mại giữacác quốc gia trong khu vực Theo ông, các cảng của bờ biển Bắc

Bộ Việt Nam thời kỳ này nh Long Biên, Vân Đồn đóng một vai trò

biệt, hệ thống thương cảng Vân Đồn đã trở thành một trung tâmbuôn bán sầm uất, một cửa ngõ giao thương của Đại Việt với cácquốc gia trong khu vực, và ngày càng thu hút sự quan tâm củathương nhân trong khu vực Trong khi đó, bia ký Khmer cũng đã

7 K Hall, tr.183-185

ghi nhận việc người Việt đã mở tuyến buôn bán trực tiếp với ngườiKhmer thông qua các cảng biển ở vùng Nghệ Tĩnh Một bia kýKhmer niên đại 987, đã lưu ý đến sự có mặt của những người Việt

nhân Đại Việt dần chiếm lĩnh các thị trường và các con đường giaothông quan trọng, đã đánh mất vai trò độc tôn của Champa trêntuyến đường thương mại biển với vùng Nam Trung Hoa Chóng ta

có thể đồng tình với ý kiến của K.Hall khi ông cho rằng, đó có thể

là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự xung đột của hai quốcgia này

Ngay trong thời kỳ đầu của lịch sử, Champa đã thiết lập quan

hệ với nhiều quốc gia trong khu vực nh Phù Nam, CHân Lạp vàcác quốc gia vùng hải đảo Từ cuối vương triều Simhapura, quan

hệ giữa Chân Lạp và Champa đã khá mật thiết và chưa xảy ranhững xung đột về lãnh thổ

Nhìn chung 10 thế kỷ sơ kỳ là một giai đoạn khá thuận lợivới Champa Những hạn chế về mặt tiềm năng của vương quốcchưa phải là vấn đề đặt ra trong giai đoạn đầu này Người Chăm đãbiết phát huy thế mạnh của tộc người, biết dựa vào những tiềmnăng ban đầu có sẵn của một vùng lãnh tổ chật hẹp nhưng lại có cảnúi đồi, sông ngòi và biển khơi để mở cuửa giao lưu với thế giớibên ngoài Thuyền bè của nhiều nước đã đến Champa Nhiều nềnvăn hoá cổ xưa đã có mặt tại vùng đất này

8 K Hall, tr.183-185

Thế kỷ XIII

Nửa đầu thế kỷ XIII, Đại Việt dưới thời Trần đang bước vàogiai đoạn hưng thịnh, trong khi đó, vương quốc Campuchia ở phíaTây Nam đang bước vào giai đoạn suy yếu và hầu như không còn

có nhiều tác động gì đáng kể đe doạ đến vùng lãnh thổ biên giớiphía Nam của Champa Đã có một sự chuyển hướng khá rõ rệt củacác vương triều Champa trong quan hệ ngoại giao giai đoạn này làmong muốn kết thân với Đại Việt ở phía Bắc Cả hai quốc gia đã

có những quan hệ bang giao khá hoà mục, thậm chí có lúc đến mứcthân thiết Champa thường xuyên cử sứ thần sang Đại VIệt,mangtheo nhiều vật phẩm cống tặng có giá trị cao Toàn thư có ghi lại

“Đời Vua Trần Nhân Tôn, Chiêm Thành 6 lần sang cống.Sang đời vua TrÇn Nhân Tôn và Trần Anh Tôn cũng có Ýt nhất 5lần Chiêm Thành sang cống Quan hệ Champa – Đại Việt đượctăng cường và thể hiện rõ rệt nhất trong thời kỳ cả hai quốc giaphải đương đầu với thách thức từ cuộc xâm lăng quy mô lớn củaNguyên Mông

Sau cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông, quan hệ hoàhiếu của hai quốc gia càng được củng cố Quan hệ hôn nhân được

sử dụng để phát triển những mối quan hệ chính trị, ngoại giao.Năm 1301, nhân có sứ bộ Chiêm Thành về nước, “tháng ba,

thượng hoàng TrÇn Nhân Tôn đã sang chơi Chiêm Thành” và

Còng trong dịp này, Thượng hoàng Nhân Tôn đã hứa gả con gáicho CHế Mân Năm 1306, lễ cưới đã được tổ chức Nhân sự kiệnnày, Champa đã sử dụng hai châu Ô, Lý làm đồ sính lễ Hành động

đó vừa thể hiện thiện chí của Champa, vừa thể hiện sự thần phụctương đối của Champa với quốc gia láng giêng ở phía Bắc

Hơn một thế kỷ trôi qua, quan hệ giữa Champa với các quốcgia láng giền kề cận có lẽ chưa có thời kỳ nào hoà bình hơn thế.Biên giới phía Bắc, nơi quốc gia Đại Việt đang bước vào giai đoạnhưng thịnh của nhà Trần, quan hệ của hai quốc gia đã có nhữngnăm tháng dẹp nhất Biên giới Tây Nam, nơi một quốc giaCampuchia đang bước vào thời kỳ cuối giai đoạn Ankor, phải vất

vả chống đỡ những cuộc tấn công của người Thái lúc này đangvươn lên trở thành một thế lực lớn trong khu vực

Từ 1069 cho đến 1352 là khoảng thời gian tương đối bìnhyên ở biên giới phía Bắc của vương quốc Champa Gần 300 nămkhông diễn ra những cuộc xung đột lớn Vùng Tân Bình, ThuậnHoá là những vùng cộng cư và giao lưu văn hoá mạnh mẽ của cảhai quốc gia Champa – Đại Việt

1 Sự hình thành tộc người và không gian lãnh thổ của các tiểu quốc Champa.

9 §¹i ViÖt sö ký Toµn th, tr.86

Một bộ phận của người Nam Đảo đã thiên di đến vùng biểnmiền Trung Việt Nam ngày nay Họ trở thành người Chăm với tưcách là cư dân của vương quốc cổ Champa

Về nguồn gốc của người Nam Đảo, học giả Soheim II chorằng, họ - những người Nam Đảo - xuất phát từ đảo Mindanao(Philippin) theo gió mùa vào biển Đông (miền Trung Việt Nam)rồi mới đến miền Nam Trung Quốc, Đài Loan và Nhật Bản Một

bộ phận còn lại đi về phía Nam lục địa châu Á, tới tận bờ biểnĐông Phi

Trong khi đó, học giả Heiner Gelder và những người tiếp sauông như Colani (1938) hay A.Reid (1995) đã đưa ra giả thiết vềquê hương ban đầu của người Nam Đảo là ở vùng đất phía NamTrung Quốc rồi sau đó họ mới thiên di xuống vùng Đông Nam Áhải đảo Trong khoảng thiên niên kỷ III TCN, dân Nam Đảo đã tậptrung xung quanh các đảo Philippin và Indonesia ngày nay Bắtđầu từ đó, họ thực hiện những chuyến đi ngang dọc trên biển, indấu Ên của mình vào lịch sử nhân loại như một tộc người giỏi đibiển và sinh sống gắn với biển khơi

Từ khoảng cuối thiên niên kỷ thứ II, đầu thiên niên kỷ ITCN, nhóm Nam Đảo phía Đông (Indonesia) tung hoành trên vùngbiển Thái Bình Dương Trong khi đó, nhóm Nam Đảo phía Tây lạithực hiện những chuyến đi đáng kinh ngạc Họ tới vùng biển miềnTrung Việt Nam ngày nay, để sau này tạo nên nhóm Austronesia -

Chàm, cùng với các nhóm người Nam Đảo khác ở Borneo, Java,Madagascar…

Nh vậy, những thiên niên kỷ đầu Công nguyên đã hình thànhmột thế giới Nam Đảo ở Đông Nam và Nam Á Trong thế giớiNam Đảo Êy, vùng bờ biển miền Trung Việt Nam ngày nay là mộtđiểm quan trọng Những phát hiện về Khảo cổ học đã mang lạinhững chứng cớ vật chất quan trọng để khẳng định sự có mặt củangười Nam Đảo ở bờ biên Việt Nam từ cuối thiên niên kỷ II TCN.Trong đó, những đợt thiên di lớn nhất cỉa học đến vùng biển nàynằm trong khoảng thời gian từ 500 năm TCN cho đến đầu Côngnguyên và tập trung rõ nhất ở Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) NgườiNam Đảo đã có mặt trên một phạm vi không gian khá rộng, trải dài

từ Quảng Bình, đến tận An Giang, Kiên Giang, và một bộ phận cưdân này có lẽ cũng chính là một bộ phận cấu thành cư dân vươngquốc cổ Phù Nam vào những thế kỷ đầu Công nguyên

Những người Nam Đảo nổi tiếng là những người đi biển cừkhôi, thiên di nhiều và có thói quen sống phiêu diêu trên biển Tuyvậy, họ cũng đã từng bước hình thành thói quen cư trú trên đấtliền Những dấu vết cư trú của người Nam Đảo còn nằm dải ráctrên bờ biển Việt Nam

Các nhà Khảo cổ học đã tìm thấy trong nhiều di chỉ dấu vếtcủa một nền văn hoá đặc trưng, gọi chung là văn hoá Sa Huỳnh, cóniên đại phổ biến vào khoảng 500 năm TCN - nằm trong khoảng

thời gian và không gian mà người Nam Đảo thiên di đến vùng biểnmiền Trung Việt Nam Sau văn hoá Sa Huỳnh và cũng chính trênđịa bàn này đã xuất hiện nền văn hoá của tộc người Chăm.

Theo tài liệu Trung Hoa thì người Chăm đã lập quốc sớmnhất là vào thế kỷ II, sau cuộc khởi nghĩa giành quyền tự chủ củaKhu Liên và lập ra vương quốc Lâm Êp Các nhà Khảo cổ họccũng nh các nhà khoa học đã bàn nhiều về việc có hay không sựnối tiếp từ Sa Huỳnh đến Champa Mặc dù đây thực sự là một chủ

đề cần thêm nhiều thời gian nghiên cứu cũng như những tư liệuKhảo cổ học mới, những dẫu sao những hiện vật gốm được tìmthấy ở một số di chỉ thuộc vùng văn hoá Sa Huỳnh - Champa cũng

đã hé mở Ýt nhiều những bằng chứng cho thấy, sự tiếp nối trongđời sống dân cư ở ven những dòng sông thuộc miền Trung ViệtNam ngày nay Văn hoá Chăm có sự trùng lặp về mặt không gian

và nối tiếp về mặt thời gian với văn hoá Sa Huỳnh Và liệu cư dân

Sa Huỳnh có phải là chủ nhân của vương quốc cổ Champa haykhông, đó vẫn là một giả thiết còn bỏ ngỏ

Như vậy là, một vương quốc cổ của cư dân ven biển miềnTrung Việt Nam xưa đã hình thành, có nguồn gốc từ những cư dânNam Đảo, họ định cư ở nơi đây, xây dựng nên vương quốc cổChampa - và họ trở thành tộc Chăm Người Chăm và lịch sử tồn tạisuốt 15 thế kỷ của vương quốc Champa đã không đứng ngoài cácmối quan hệ và lịch sử phát triển chung của khu vực Đông Nam Á

Những nét gần gũi về nguồn gốc tộc người, vị trí địa lý thuận lợicho việc mở rộng các mối quan hệ…đã trở thành tiền đề quantrọng để người Chàm và vương quốc Champa trong lịch sử có thể

mở rộng các mối quan hệ về mọi mặt (chính trị, văn hoá, kinh tế

…) với các quốc gia trong khu vực

Vùng đất Champa trong tiến trình lịch sử đã từng có lúcvươn ra đến Đèo Ngang (Quảng Bình) và kéo dài đến Nam NinhThuận Về phía Đông giáp bờ biển, về phía Tây có lúc vươn tới bờsông Me Kông nh Bia Vat Luang Kau gần Bassac (thế kỷ V) chobiết và cũng có lúc đến miền cao nguyên Trung bộ Căn cứ trênbia ký phát hiện gần đền Vat Phu, Champassak, Nam Lào, thìChampa vào thế kỷ V đã vươn đến bờ sông Mêkông; rồi bia KonKlor, Kon Tum, có niên đại 914 sau Công nguyên, nói về một địaphương tên là Mahindravarman xây dựng một cơ sở tôn giáo thờMahindra – Lokesvara; bia ký tháp Yang Praong, Đắc Lắc cho biếtJaya Simhavarman III đã xây tháp vào cuối thế kỷ XIII - đầu thế

kỷ XIV…Như vậy là “…Biên giới phía Tây của Champa dã chạyqua vùng cao nguyên phía Tây dải Trường Sơn…Và rồi nhiều photượng (Nandin, Siva và các thần Ên Độ giáo khác) đã được tìmthấy trong các tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc và Lâm Đồng chophép ta nghĩ rằng toàn bộ vùng này nằm trong quỹ đạo tôn giáocủa Champa” Khu vực miền núi là bộ phận hợp thành củaChampa, chứ không phải là một vùng bị chinh phục và bị sáp

nhập, một thuộc địa của Champa, thể hiện qua cuộc liên kết đấutranh rất quyết liệt của các cư dân vùng này (người Churu, Cơ Ho,Raglai, Xtiêng) chống các cuộc xâm lược từ bên ngoài, như cácvăn bản lịch sử bằng tiếng Chăm đã ghi lại Hơn nữa, nhiều VuaChampa cũng có gốc gác miền núi, nh vua Po Rome trị vì từ 1627đến 1651 là gốc Churu…Có thể khẳng định rằng, Nagara Champa

là một nước đa tộc người và mọi tộc người đều có quyền bình đẳng

nh nhau về chính trị và xã hội

Champa trong tiến trình lịch sử lại không phải là mộtvương quốc thống nhất, mà là một kiểu Liên bang (Copéderation)gồm năm tiểu quốc: Indrapura (từ Quảng Bình đến đèo Hải Vân),Amaravati (Quảng Nam – Quảng Ngãi), Vijaya (Bình Định – PhúYên), Kauthara (Khánh Hoà), Panduranga (Ninh Thuận – Bình

tuy trụ cột vẫn là người Chăm Cho nên, tuy vẫn là văn hoáChampa, song sắc thái ở mỗi tiểu quốc có những đặc trưng riêng.11

Giới học giả nghiên cứu về lịch sử Champa cũng đã dần đi đến sựthống nhất trong quan điểm khi cho rằng vương quốc Champa làmột liên minh lỏng lẻo của các chính thể các cỡ của vùng này, vàVua của Champa đã từng là bất cứ người nào làm lãnh đạo mộtthời có quyền lực lớn nhất (ông Vua giữa các Vua)

10 Po Dharma 1802-1835, Le Panduranga EFEO 1987) DÉn theo: Cao Xu©n Phæ, Kh¶o cæ häc Champa mét thÕ kû vµ tiÕp theo…S®d, tr.571.

11 Cao Xu©n Phæ, Kh¶o cæ häc Champa mét thÕ kû vµ tiÕp theo In trong: Mét thÕ kû Kh¶o cæ häc ViÖt Nam, tËp I, TËp II, NXB KHXH, Hµ Néi – 2005, tr 572

Khi bàn về thể chế chính trị lỏng lẻo mang tính phổ biếncủa các quốc gia Đông Nam Á cổ đại – mà Champa là một trườnghợp điển hình, Wolters và nhiều học giả sau đó đã đưa ra khái

niệm Mandala Theo đó, Mandala (Circles of Kings) được các nhà

nghiên cứu dùng để diễn tả một hệ thống chính trị-kinh tế đượcphát hiện tại hầu hết các quốc gia cổ ở Đông Nam á Mandala làvương quốc bao gồm nhiều tiểu vương quốc hoặc lãnh chúa Trongmỗi tiểu quốc của Mandala có một vị tiểu vương thường được thầnlinh hóa và tự xưng là lãnh đạo của câc thủ lĩnh khác, mà trên lýthuyết, đó là những thuộc hạ và chư hầu của họ Mỗi tiểu vươngtrong Mandala là người duy nhất có đặc quyền được nhận cốngphẩm mang đến bởi các sứ thần và là người có uy quyền tối caolãnh đạo quân đội Cũng thường xảy ra tình trạng là một vài vị thủlĩnh trong Mandala có quyền từ chối vai trò chư hầu của họ và cốxây dùng cho riêng họ một hệ thống chư hầu mỗi khi họ có cơ hộinổi dậy Để ngăn ngừa tình trạng này, tiểu vương trong cácMandala ứng xử với các chư hầu bằng cách không can thiệp vàonội bộ của những thủ lĩnh địa phương để giữ một khoảng cáchtương đối với thủ phủ, và tạo những mối quan hệ hôn nhân hoặcmời họ tham gia vào ứng thí đại biểu của Hoàng gia12

2 Điều kiện kinh tế -xã hội của vương quốc Champa cổ đại.

12 Wolters O.W, History, Culture and Region in Southeast Asian Perspectives (Revised Edition), Institute of

Southeast Asia Studies – Singapore, 2000.

Địa thế của Champa khá đặc biệt, một dải đất hẹp chạy dàigiữa đại dương và núi Dân cư chủ yếu sống rải rác ven biển vàtrong nội địa thì cư dân cư trú bên những dòng sông Chẳng hạn

nh vùng sông Thu Bồn , là một địa điểm quần cư của nhiều thời kỳnối tiếp nhau cho đến thế kỷ XII, XIII với những trung tâm TràKiệu, Đồng Dương Sông Trà gắn với những di tích quần cưChánh lộ và thành Châu Sa; Sông Côn gắn với Trà Bàn…

Điều đáng nói ở đây là địa hình Champa bị chia cắt bởi cácđèo chạy cắt ngang đổ từ nói ra biển tạo nên các vùng đồng bằngnhỏ và liên lạc với nhau bằng đường bộ rất khó khăn Người ta liênlạc chủ yếu với nhau bằng đường biển Nhưng điều đó không phải

là điều kiện đủ để mỗi vùng tạo thành một tiểu vương quốc tự trị.Nhiều di tích văn hoá Chăm còn lại đến ngày nay cho thấy cácvùng ở Champa tương đối độc lập về không gian nhưng vẫn tiếpnối nhau về mặt thời gian Xét vị trí, vai trò của các kinh đô, ta sẽthấy rõ hơn điều này

Sinhapura là kinh đô duy nhất của Champa cho đến cuối thế

kỷ VII, đầu thế kỷ VIII Từ giữa thế kỷ VIII đến giữa thế kỷ IXVirapura là nơi tập trung về quyền lực chính trị và kinh tế trên toànvương quốc Không phải ngẫu nhiên mà vào thế kỷ VIII, Java đểchứng tỏ sức mạnh thuỷ quân của mình đối với toàn khu vực đãliên tiếp tấn công các nước Đông Nam Á lục địa Hai lần đánhChampa là đánh kinh đô miền Nam Virapura và phá huỷ Kauthara

Người Java không tấn công vào Trà Kiệu hay thánh địa Mỹ Sơngiàu có trong khi họ đã đánh cướp đến tận vùng đồng bằng Bắc

Bộ Trường hợp cá biệt vào nửa sau thế kỷ XII Champa mới có haikinh đô song song tồn tại nhưng là dưới sự tác động của những yếu

tố bên ngoài

Simhapura, Virapura rồi lại Đồng Dương, Vijaya, trongnhững hoàn cảnh lịch sử khác nhau kinh đô lại dịch chuyển Mỗikinh đô đại diện cho quyền lực, sự thống nhất, tập trung của vươngquốc vào mỗi thời kỳ lịch sử Nhưng mặt khác, sự dịch chuyểnkinh đô cũng có nghĩa là sự dịch chuyển quyền lực, thay thế quyềnlực giữa hai bộ phận quý tộc Bắc-Nam Và nh thế sẽ có thể giúpchứng minh xu hướng thống nhất và phân liệt luôn có mặt tronglịch sử Champa, thể hiện cả trong các mối quan hệ với bên ngoài

Dấu vết của những kinh thành cũ như Trà Kiệu, ĐồngDương, Chà Bàn…đều gắn với những dòng sông và có mối liên hệmật thiết với biển khơi Nhiều tháp Chăm được xây dựng gần biển,thậm chí sát biển, không chỉ phục vụ cho nhu cầu tinh thần củanhân dân địa phương mà còn cho cả thuyền nhân nhiều nước…

Do án ngữ một vị trí quan trọng trên con đường giao lưuquốc tế Đông - Tây, những thuyền bè ngược xuôi trong hệ thốngmậu dịch châu Á đều phải dừng chân nơi đây, nên người Chàm đãtừng có những mối liên hệ rộng rãi với các nước trong và ngoài

khu vực Sách An nam chí lược của Lê Tắc biên soạn vào năm

1333, phần Các dân biên cảnh phục dịch có đưa lời bình về vị trí

tự nhiên của Chiêm Thành (ChamPa): “Nước này ở ven biển,những thuyền buôn của Trung Hoa vượt biển đi lại với các nướcngoại phiên đều tụ ở đây, để lấy củi, nước chứa Đấy là bến thứnhất ở phương Nam” Nói một cách hình ảnh, những con thuyền

đó “bám” vào bờ biển Champa, Ýt nhất là 500km nếu tính từ mũiVarella để đi vào vịnh Xiêm hay tới eo Malacca và ngược lại, từ eoMalacca đi vào vịnh Bắc Bộ để tới được trung Hoa Tuy nhiên,điều quan trọng để vùng bờ biển Champa xưa được biết đến nhưmột tuyến đường giao thông và sau đó là thương mại, văn hoákhông phải chỉ do vị trí tự nhiên của nó, mà chính vì đó là vùng cưtrú của một cộng đồng dân cư có nhà nước riêng của mình, có mộtnền văn hoá phát triển không thua kém bất cứ một nền văn hoáđương thời nào Các cảng của Champa đóng vai trò như nhữngcảng cuối cùng trước khi những con thuyền vượt qua vịnh Bắc Bộvào vùng biển Trung Hoa, và là nơi dừng chân đầu tiên khi từTrung Quốc đến Malacca, vịnh Thái Lan hay gần hơn là tới vùng

hạ lưu châu thổ sông Mê Kông mà 7 thế kỷ đầu công nguyên thuộcvương quốc Phù Nam Hành trình của người Trung Hoa qua vùng

biển Champa quen thuộc đến nỗi được Tân Đường Thư (quyển 222

hạ, Liệt truyện 147 hạ - Nam man) ghi chép lại như sau: “TừQuảng Châu đi biển về Đông Nam 200 dặm, rồi giương buồm đi

về phía Tây, chếch về phía Nam hai ngày lại đi về phía Tây Nam

ba ngày thì đến núi Chiêm Bất Lao, lại đi nửa ngày đến Châu Bôn

Đà Lãng (Panduranga?)” Có thể thấy, hầu hết các tuyến đườngbiển đến Trung Hoa hay từ Trung Hoa đi qua Ên Độ đều rẽ qua cáccảng biển Champa Từ một đầu mối giao thông quan trọng, bờ biểnChampa đã sớm trở thành một đầu mối giao thương, nơi trao đổisản vật và sản phẩm với những thuyền bè qua lại

Sù cho phép của điều kiện tự nhiên và thói quen văn hoá tộcngười đã sớm hình thành ở người Chàm một truyền thống đánh cá,đóng thuyền để đi biển dạn dày kinh nghiệm Đến cuối thế kỷ IV,những người Nam Đảo, trong đó có người Chàm đã đóng vai trò

nh những “con thoi” trên vùng biển Đông và Nam Á, gắn bónhững hòn đảo Đông Nam Á trong hệ thống thương mại thế giới.Trong những tuyến giao thương mà người Nam Đảo có liên quantrực tiếp, thì Champa giữ một vị trí quan trọng nhất trên tuyếnđường biển Nam Trung Hoa Ngay từ đầu công nguyên bờ biểnChampa đã sớm là nơi thu hút những tàu bè gần xa cập bến vìnhiều lÝ do khác nhau Họ ghé vào cửa Đại Chiêm, CảngPanduranga, Thi Nại (Vijaya) để lấy nước, thực phẩm, để nghỉngơi hay tránh những cơn bão với mật độ khá dày ở vùng biển này.Biển là điều kiện đầu tiên để Champa mở ra con đường giao lưuvới các nước trong và ngoài khu vực

Bên cạnh đó, Champa nổi tiếng là nơi có nhiều sản vật quýhiếm Vàng, các loại gỗ thơm, ngà voi, sừng tê luôn được nhắc tới

trong các nguồn tư liệu nước ngoài người ta gọi Champa là xứ sởcủa trầm hương, trong đó tập trung nhiều nhất ở vùng Kauthara.Trầm hương là một mặt hàng quý dùng để cống phẩm và trao đổibuôn bán.

Nhà nghiên cứu Y.Sakurai cho rằng Champa là một trongnhững thể chế có khuynh hướng buôn bán nhỏ, hướng nền kinh tế

ra bên ngoài, một đặc điểm của những quốc gia Đông Nam Á cólãnh thổ hẹp, dân cư Ýt, giàu lâm sản nhưng không có nền nôngnghiệp phát triển13 Và nếu theo quan điểm này thì Champa “chỉ làmột thể chế biển?” K.Hall thì cho rằng hệ thống chính trị, kinh tếChampa “giống các quốc gia sông nước Malay hơn là những quốcgia láng giềng làm nông nghiệp trồng lúa nước ở lục địa về phíaTây và phía Bắc của nó”, và Hall còng cho rằng: “kinh tế Champachủ yếu là dựa trên hoạt động cướp đoạt bằng đường biển”14.Nhưng học giả Momoki Shiro đã không đồng ý kiến với K.Hall,khi ông cho rằng: “…chúng ta không thể coi ChamPa là vươngquốc cướp biển nh Srivijaya ChamPa cũng không có một nền kinh

tế hoàn toàn dựa vào cướp bóc nh Sulu trong những thế kỷ XIX, mặc dù đã có không Ýt tù nhân và nô lệ được mua về ởChamPa”15

XVIII-13 DÉn theo: Momoki Shiro, ChamPa, chØ lµ mét thÓ chÕ biÓn? (Nh÷ng ghi chÐp vÒ n«ng nghiÖp vµ ngµnh nghÒ trong c¸c t liÖu Trung Quèc).

14 K.R.Hall, Maritime trade and State Development … S®d

15 Momoki Shiro, ChamPa, chØ lµ mét thÓ chÕ biÓn? (Nh÷ng ghi chÐp vÒ n«ng nghiÖp vµ ngµnh nghÒ trong c¸c t liÖu Trung Quèc).

Nhiều nhà nghiờn cứu cổ điển đó núi đến sự tồn tại và phỏttriển của kinh tế nụng nghiệp ở Champa Dựa trờn nguồn tư liệutrong thư tịch cổ Trung Hoa, về sản phẩm nụng nghiệp củaChampa, G.Maspero cho rằng: “Cú ít đồng bằng, đất trồng trọt thỡhiếm, ít lỳa nhưng nhiều rau đậu…, trồng nhiều cõy ắn quả…trồng dõu để nuụi tằm và trồng bụng Đến mựa bụng nở, bụngtrắng nh lụng ngỗng Người ta lấy bụng ra rồi kộo sợi để dệt vảithụ…, nhuộm đi dệt thành vải ngụ sắc và vải lốm đốm” Trongnhững sản phẩm kể trờn thỡ vải bụng đó đạt được trỡnh độ phỏt triểncao, một thứ hàng quý dựng để cống phẩm và trao đổi”.

Chủ nhõn văn hoỏ Champa đó biết khai thỏc và tận dụng mọithế mạnh của cỏc hệ sinh thỏi Theo cỏc nguồn thư tịch Hoa – Tõy,Champa đó tranh thủ xuất khẩu đủ mọi thứ, từ nước ló ở cỏc giếngChàm ven biển đến Trầm hương, mó nóo ở nỳi rừng, duy chỉ cúmột mún hàng cấm xuất khẩu, vỡ thiếu, đú là lỳa gạo16 Ở vựng venbiển, cú cả một hệ thống giếng Chàm để cung cấp nước ngọt cho

tàu thuyền quốc tế ven biển Người Chàm và văn hoỏ Champa

trong khoảng 15-16 thế kỷ tồn tại đó thớch ứng và ứng biến tài tỡnh với mọi hệ sinh thỏi từ nỳi rừng tới biển khơi.

Cư dõn Champa là những thương nhõn giỏi Dựa theonhững dũng sụng lớn ở miền Trung Việt Nam, họ biết thiết lập một

hệ thống trao đổi hàng hoỏ từ miền xuụi lờn miền ngược, một mụ

16 Trần Quốc Vợng, Miền trung Việt Nam và văn hoá Champa (một cái nhìn địa - văn hoá) Tạp chí Nghiên

cứu Đông Nam á, 4.1995, tr.18.

hỡnh kinh tế rất phự hợp với địa lý của vựng đất này, giữa cư dõnmiền biển và miền nỳi; chẳng hạn, cú thể họ đó hỡnh thành một hệthống nội thương để trao đổi cỏc loại muối, mắm, tụm, cỏc khụ,đường mớa, vải sợi, đồ gốm, mó nóo, thuỷ tinh, đồ đồng thau…từmiền xuụi để đổi lấy những loại lõm sản quý như: Trầm hương,quế, mật ong, hồ tiờu, cỏc loại gia vị, ngà voi, sừng tờ ngưu, thỳ lạ,chim quý, cỏc loại cõy gỗ quý…của cỏc cư dõn miền ngược; nguồnhàng quý hiếm này được tập trung tại cỏc cảng – thị, nơi cú hệthống ngoại thương để trao đổi buụn bỏn với cỏc thương nhõn ấn

Độ, Ả Rập, Trung Hoa, Nhật Bản…Cú nhiều cảng – thị lớn đượcthiết lập tại cỏc cửa biển trọng yếu như cửa Nhật Lệ (Quảng Bỡnh),cửa Việt (Quảng Trị), cửa Tư Hiền (Thừa Thiờn Huế), cửa ĐạiChiờm (Hội An, Quảng Nam), cửa Thi Nại (Quy Nhơn), cửa NhaTrang (Khỏnh Hoà), cửa Phan Rang (Ninh Thuận), cửa Phan Rớ,cửa Phan Thiết (Bỡnh Thuận)17

3 Vấn đề ấn Độ hoỏ:

Cỏc nguồn sử liệu khỏc nhau và những hiện vật được biết

đó cho chúng ta thấy, cho đến thế kỷ V-VI, Champa đó là mộttrong những quốc gia cổ nhất ở Đụng Nam Á tiếp nhận nhiều ảnhhưởng của ấn Độ, trở thành quốc gia "ấn Độ hoỏ" Tuy vậy, cho

17 Trần Kỳ Phơng, Bớc đầu tìm hiểu về địa-lịch sử của vơng quốc Chiêm Thành (Champa) ở miền Trung Việt Nam: Với sự tham chiếu đặc biệt vào hệ thống trao đổi ven sông của l“hệ thống trao đổi ven sông” của l ” của l u vực sông Thu Bồn ở Quảng Nam, Trong: Thông tin Khoa học, tháng 03-2004, Phân viện nghiên cứu văn hoá nghệ thuật tại thành phố

Huế.

đến nay, hầu nh khụng cú tư liệu nào núi về quỏ trỡnh du nhậpnhững ảnh hưởng của ấn Độ vào lónh thổ Champa cổ.

Theo cỏc nhà nghiờn cứu, vựng bỏn đảo Đụng Dương vàNam Dương quần đảo, với những đặc thự về khớ hậu (nhiệt đới giúmựa), địa lý ( đặc biệt là vai trũ của biển)…từ xa xưa đó trở thànhchiếc cầu nối hay ngó tư đường của những nền văn hoỏ lớn trờn thếgiới Hơn thế nữa, trước khi chịu tỏc động của những ảnh hưởng

ấn Độ, cả Đụng Nam Á đó là một khu vực văn hoỏ phỏt triển vàkhu biệt với những đặc thự chớnh: 1- trồng lỳa nước; 2- thuầndưỡng trõu bũ; 3- sử dụng những cụng cụ thụ sơ bằng kim loại; 4-thành thạo trong nghề đi biển; 5-vị trớ của phụ nữ được đề cao; 6-tớn ngưỡng vật linh giỏo, tục thờ cỳng tổ tiờn và thổ thần; 7- thuyếtnhị nguyờn về vũ trụ; 8- việc sử dụng những ngụn ngữ đơn tố cúkhả năng phỏt sinh phong phớ bằng tiền tố, hậu tố và trung tố18 [13,41]

Nh vậy, khi tới Đụng Nam Á, người ấn Độ đó đối diệnkhụng phải với những xó hội mụngmuội mà là những xó hội cú tổchức, cú nền văn minh đó khỏ phỏt triển, mang nhiều nột giống vănhoỏ của mỡnh Ngược lại, ngay từ thời tiền sử, nhất là từ thời đạikim khớ, với tớnh chất đại dương của địa hỡnh và với sự phỏt triểnkhỏ cao của nghề đi biển, người Đụng Nam Á đó truyền bỏ vănminh của mỡnh về phớa Tõy, tới tận Madagasca, về phớa Bắc tới tận

18 G.Coedes, Les etats Hindouises d'Indochine et d'Indochine, Paris, 1948 Dẫn theo: Ngô văn Doanh, Champa và buổi đầu tiếp xúc với ấn độ, tạp chí Nghiên cứu Đông Nam á, 6/2001

Nhật Bản, và về phớa Đụng, tới tận vựng đảo ở Thỏi Binh Dương.Tuy chưa cú những tài liệu cụ thể, nhưng rất cú khả năng, từ thờitiền sử, ấn Độ và Đụng Nam Á đó cú những mối quan hệ vớinhau19 [13, 42].

Thế nhưng, nếu khụng cú một sức ép nào đú khiến chongười ấn ào ạt đến Đụng Nam Á vào những thế kỷ đầu trước vàsau Cụng nguyờn thỡ những quan hệ qua lại vừa nờu trờn khụng thểkhiến Đụng Nam Á trở thành một khu vực ấn Độ hoỏ như đó cútrong lịch sử Chớnh những tài liệu ấn Độ đó cho chúng ta biết vềnhững sức ép đú

Trong cuốn sỏch Arthasastra (khảo cứu về tổ chức chớnh trị

và hành chớnh) của mỡnh, Kaudilya, vị thượng thư của vuaChandragupta (cuối thế kỷ IV, đầu thế kỷ III TCN), cú khuyờn nhàvua chiếm đoạt đất đai của cỏc vương quốc hoặc di dõn vốn quỏđụng của mỡnh tới đú Cỏc tập Jataca (Bổn sinh kinh) của Phậtgiỏo, sử thi Ramayana, và đặc biệt là cuốn sỏch Nidosa, khi ghi lạinhững lời tường thuật của những người đi biển ấn Độ, cú nhắc tớicỏc địa danh, như Giava, Sumatra, Suvannabhumi (xứ Vàng)…ở

Độ vượt biển tới cỏc vựng đất ở Đụng Nam Á?

Trong nhiều nguyờn nhõn, cỏc nhà khoa học đều thống nhấtcho rằng, yếu tố thương mại là nguyờn nhõn chủ yếu khiến người

19 Tham khảo thêm: Ngô văn Doanh, Champa và buổi đầu tiếp xúc với ấn Độ, tạp chí Nghiên cứu Đông

Nam á, 6/2001.

20 G.Coedes, Les etats Hindouises d'Indochine et d'Indochine, Paris, 1948 Dẫn theo: Ngô văn Doanh, Champa và buổi đầu tiếp xúc với ấn độ, tạp chí Nghiên cứu Đông Nam á, 6/2001.

Ên Độ, vào những thế kỷ đầu công nguyên, đã tìm đường vượtbiển đến Đông Nam Á Các nguồn tư liệu khác nhau cho biết,nguồn hương liệu, gỗ trầm, các lọai dầu thơm, long não, cánh kiếntrắng…vô cùng phong phú ở Đông Nam Á đã thu hút các thươngnhân Ên Độ tới Đông Nam Á Thế nhưng, đối với người Ên Độ,sức hấp dẫn trên của Đông Nam Á chưa mạnh bằng sức hút củavàng khi họ đã mất nguồn mua vàng ở Xibêri và Trung Á vào cácthế kỷ đầu trước và sau Công nguyên.

Vì không có những tài kiệu cụ thể, các nhà khoa học đànhphải hình dung ra quá trình hình thành các "thuộc địa" của nhữnglái buôn và những người tìm vàng Ên Độ ở Đông Nam Á bằngnhững cách dựa trên những dữ kiện đã diễn ra ở nơi khác và ởnhững thời gian khác nhau nhưng trong những hoàn cảnh tương tự

Ví dụ, G.Ferăng đã hình dung về ảnh hưởng của Ên Độ ở Java nhưsau: "Hai hoặc ba tàu biển Ên Độ cùng nhau vượt biển và tiến dầntới Java Những người mới đến liền giao thiệp với các thủ lĩnh địaphương và tranh thủ được cảm tình của họ bằng cách biếu tặngphẩm, chăm sóc người bệnh, phân phát bùa hộ mệnh…Đi vào đấtmới, người Ên không có phiên dịch Do đó, họ phải học tiếng bản

xứ Về sau, họ kết hôn với các thủ lĩnh địa phương, và từ đấy, ảnhhưởng của họ trong lĩnh vực văn hoá và tôn giáo mới có cơ hộiphát triển Người vợ bản xứ đã được họ huấn luyện, trở thànhngười tuyên truyền tư tưởng và tín ngưỡng mới đắc lực nhất…Để

phổ biến những điều mới Êy, người Java phải dùng thuật ngữ Ên"21

[13, 44] Chắc hẳn, người Ên cũng đã đến Champa nh đã tới Java

Sau những thương nhân, thậm chí cùng các thương nhân,tới Đông Nam Á, là những trí thức người Ên (các tu sĩ Bàlamôngiáo, các nhà sư Phật giáo) Vì nếu không có họ thì khó có thể hiểuđược về sự phát sinh ở Đông Nam Á những nền văn minh thấmnhuần sâu sắc những ảnh hưởng của Ên Độ nh văn minh của ngườiKhmer, của người Java và người Chăm

Theo G Coedes, việc thiết lập những vương quốc thành nhànước có tổ chức ở Đông Nam Á của người Ên có thể diễn ra theohai cách: Hoặc một người Ên buộc cư dân bản địa, trong đó có Ýthoặc nhiều người Ên làm hạt nhân phải thừa nhận mình là thủlĩnh; hoặc một thủ lĩnh địa phương hấp thụ nền văn minh Ên Độ

Cả hai trường hợ trên có lẽ đã đều diễn ra ở Đông Nam Á Nhưngmôt triều đại dù có nguồn gốc Ên Độ nh đã xảy ra đối với trườnghợp đầu, thì sự thuần nhất cũng không lâu bền, vì người Ên buộcphải kết hôn với người địa phương Nhiều truyền thuyết của cácnước Đông Nam Á thời cổ nh Phù Nam, Chân Lạp, Champa đãphần nào nói tới việc thiết lập các quốc gia "Ên Độ hoá" ở vùngnày

Như vậy, theo các nhà nghiên cứu, ảnh hưởng của nền vănminh Ên Độ tới Đông Nam Á chủ yếu là sự bành trướng của một

21 G.Fer¨ng, Relations de voyages et texts geographiques arabes, persans et turk relatifs a Orient du VIII au XVIII siecles T.I.Paris, 1913 DÉn theo: Ng« v¨n Doanh, Champa vµ buæi ®Çu tiÕp xóc víi Ên §é, t¹p chÝ Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, 6/2001.

L'Extreme-nền văn hoá có tổ chức, dựa trên quan điểm về vương quyền màtiêu biểu là Ên Độ giáo hoặc Phật giáo, văn học nghệ thuật và lấytiếng Phạn làm phương tiện biểu đạt Người Ên không hề tiến hành

ở Đông Nam Á một cuộc xâm lăng vũ trang nào, không hề thôntính một quốc gia hoặc một đô thị nào Các vương quốc "Ên Độhoá" chỉ có những quan hệ về mặt truyền thống với các triều vua

Ên Độ, mà không lệ thuộc về chính trị Điều này khác hẳn sự bànhtrướng bằng bạo lực, bằng chinh phục của người Trung Hoa Vìthế mà những nước mà Ên Độ "chinh phục" được một cách hoàbình và bằng những ảnh hưởng văn hoá vẫn được duy trì và pháthuy được bản chất của mình

Vai trò của người Ên là rất lớn trong việc du nhập và truyền

bá văn hoá Ên Độ vào các nước Đông Nam Á Nhưng, nhữngngười gốc Đông Nam Á, sau khi sang Ên Độ về, cũng đã có vai trònhât định trong việc truyền bá các phong tục và tôn giáo của Ên Độvào đất nước mình Lịch sử các quốc gia ở Đông Nam Á đã cungcấp nhiều trường hợp nh vậy Một bia ký Champa thế kỷ VII đãnói đến một vị vua có danh hiệu là Gangaraja (trị vì vào thế kỷ V)

"nổi tiếng về đức tài, thông thái và anh dũng đã thoái vị và từ giãđất nước để đi đến sông Hằng"22 [13, 43]

Do thâm nhập chủ yếu qua văn hoá, và bằng những phươngpháp hoà bình, nên những ảnh hưởng của Ên Độ đã để lại những

22 Finot, Les Inscriptions de Myson, BEFEO, IV DÉn theo: Ng« v¨n Doanh, Champa vµ buæi ®Çu tiÕp xóc víi Ên §é, t¹p chÝ Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, 6/2001.

dấu Ên thật sâu sắc đối với vương quốc Champa cũng như đối vớicác quốc gia cổ đại khác ở Đông Nam Á Tuy vậy, những ảnhhưởng của Ên Độ chưa bao giờ xoá bỏ những truyền thống văn hoátốt đẹp vốn có của những cư dân bản địa Và, chính những truyềnthống bản địa đã tạo điều kiện cho những ảnh hưởng Ên Độ pháttriển phù hợp trên mảnh đất mà chúng bén rễ.

Nếu như G.Coedes và những người theo quan điểm của ôngcho rằng, Ên Độ hoá là sự bành trướng của một nền văn hoá có tổchức dựa trên quan niệm Ên Độ về vương quyền và được đặc trưngbởi tục thờ Hindu giáo hoặc Phật giáo, về cuộc bành trướng đóđược thể hiện bằng đường biển (1964) [80, 15], thì cũng có nhiềuhọc giả đưa ra quan điểm trái trái ngược J.C.Van Leur cho rằng:các nhà cầm quyền ở Đông Nam Á đã mời thầy Bà La Môn sanggiúp nâng cao vị thế của họ bằng tri thức và lễ thức ma thuật củacác vị Bà La Môn đó (1967) F.D.K.Bosche dựa trên cứ liệu ngônngữ, tổ chức xã hội và nghệ thuật ở Indonesia để giả định rằngchính các nhà nghiên cứu nghệ thuật Indonesia đã sang Ên Độ đểhọc nghề rồi đem về thực thi trong đất nước (1961) Nhiều học giả

có tiếng tăm khác như: A.H.Christie, J.G.De Casparis, ClaudeJacques, Benenett Bronson…dưới những góc độ khác nhau – cổ tựhọc, nghệ thuật học, khảo cổ học…cũng đã đi đến cùng một nhậnxét là ở Đông Nam Á thời Sơ sử không hề có một sự chiếm đóngnào của Ên Độ (Indian Occupation) bất cứ dưới dạng nào, mà chỉ

có sự trao đi đổi lại giữa hai khu vực trong đó phần lớn là do chủđộng từ phía Đông Nam Á vì ở đó từng tồn tại trước thời giao lưuvới Ên Độ – những nền văn hoá tinh tế (Sophisitcates).

Còn P.S.Rawson khi viết về nghệ thuật Khmer đã cho rằng:

“Các pho tượng thần Ên Độ bằng đá được tạo tác ở Campuchiatrong thời kỳ từ thế kỷ VI đến thế kỷ VIII sau Công nguyên lànhững kiệt tác, rất mực tinh tế, chín muồi trong phong cách, cómột vẻ đẹp hoàn mĩ mà bất cứ nơi đâu ở Ên Độ cũng không sánhkịp…Rõ ràng phong cách của những pho tượng đó không phải làthuần Ên Độ; có những yếu tố…chưa hề được các nhà điêu khắc

Ên Độ sáng tạo ra…Đó không phải là những tác phẩm được nhậpvào, hoàn chỉnh”23 [46, 571]

Đáng lưu ý là ý kiến của nhà khảo cổ học WilliamG.Soheim II cho rằng điều được gọi là “Ên Độ hoá” có thể chỉ là

sự thích nghi có chọn lọc (selective adaption) của người ĐôngNam Á, vốn – bản thân họ - rất năng động trong tiếp xúc bằngđường biển (Soheim 1972) và “tôi không thấy bằng chứng gì vềmột truyền thống đi biển ở Ên Độ trước thời Chola vào khoảnggiữa thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên”, “tốt nhất là nên suyxét sự tiến hoá văn hoá ở Đông Nam Á trong ánh sáng của bảnthân khu vực đó hơn là thông qua màn lọc lý thuyết của sự biếnđổi văn hoá do phương Tây đem lại”24 [46, 570]

23 Rawson 1967, The Art of Southeast Asia, London DÉn theo: Cao Xu©n Phæ, Kh¶o cæ häc Champa mét thÕ kû vµ tiÕp theo…S®d, tr.571.

24 Solheim W 1993, The Archaeology of Mainland Southeast Asia, AP, Vol, Pt DÉn theo: Cao Xu©n Phæ, Kh¶o cæ häc Champa mét thÕ kû vµ tiÕp theo…S®d, tr.570.

Mặc dù còn có nhiều quan điểm khác nhau về lịch sử “Ên

Độ hoá" của Champa cũng như các quốc gia Đông Nam Á cổ đại,thì chúng ta, với tất cả sự trân trọng lịch sử, vẫn có thể khẳn định:

ảnh hưởng của Ên Độ đã là yếu tố vô cùng quan trọng để tạo nên nền văn hoá cổ Champa rực rỡ cũng như những nền văn hoá rực

rỡ khác ở Đông Nam Á như Angkor, Pagan, Srivijaya… Chia sẻ

quan điểm này, nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định, các nướcĐông Nam Á (trong đó có Champa) chỉ đi vào lịch sử trong chừngmực chịu ảnh hưởng của nền văn minh Ên Độ, và nếu không có Ên

Độ thì quá khứ của những quốc gia này không hơn gì quá khứ củaTân Ghinê hoặc Ôxtrâylia [12, 44] Tuy vậy, thực tế lịch sử Ên Độ

và Đông Nam Á đã chứng minh rằng, quan hệ giữa Ên Độ và ĐôngNam Á không phải là mối quan hệ một chiều, mà đó là một mốiquan hệ mật thiết, có tác động qua lại lẫn nhau lịch sử vương quốcChampa và các quốc gia cổ đại ở Đông Nam Á đã "trả ơn" xứngđáng - từ dùng của PGS.TS Ngô Văn Doanh Thứ nhất, lịch sử quákhứ của Đông Nam Á đã giúp người Ên Độ hiểu rõ hơn giá trị Ýtnhiều mang tính "khai hoá" của chính nền văn minh của họ Thứhai, chính Đông Nam Á (trong đó có Champa) đã cung cấp nhữngtài liệu vô cùng quý giá để hiểu về Ên Độ hơn, vì ở Đông Nam Ácòn giữ lại nhiều truyền thuyết cổ mà từ lâu đã biến mất khỏi Ên

Độ Do đó, mà trong khoa học nghiên cứu về Ên Độ đã hình thànhnhững hướng nghiên cứu về Ên Độ "từ phía Đông", vì ai cũng thấy

một điều như S.Lêvi đã nhận xét: "Ên Độ chỉ sáng tạo ra nhữngkiệt tác tiêu biểu nhờ ở tác động từ bên ngoài hoặc trên đất nướcngười" Angkor, Borobudu, Pagan, các đền tháp và điêu khắcChampa…là những tác phẩm kỳ diệu của nền văn minh Ên Độ,nhưng lại không có ở Ên Độ.

II CÁC MỐI QUAN HỆ KHU VUC CỦA VƯƠNG QUỐC CHAMPA TỪ THẾ KỶ II ĐẾN THẾ KỶ VI.

Vương triều Simhapura và những mối qh ban đầu.

Vương triều đầu tiên trong lịch sử Champa - vương triềuSimhapura (gọi theo tên kinh đô), được chính thức đánh dấu bởibia Mỹ Sơn 3 của Vua Sambhuvarman (khoảng 594-692).Simhapura đóng ở trà Kiệu, quyền lực chính trị vì vậy có lẽ thuộc

về bộ phận quý tộc Bắc Chăm Mặc dù sự sự thống nhất giữa BắcChăm và Nam Chăm còn lỏng lẻo do điều kiên giao lưu đi lại giữacác vùng trong vương quốc còn rất khó khăn, nhưng vương triềuSimhapura thực sự là một vương triều thống nhất

Bờ biển Champa là nơi dừng chân bắt buộc đối với nhữngcon thuyền xuôi ngược Đông-Tây thời bấy giờ Trong bối cảnhgiao lưu khu vực những thế kỷ đầu Công nguyên, Champa đã thiếtlập được những mối quan hệ với nhiều nơi trong và ngoài khu vực,đặc biệt là với Phù Nam và vùng cực nam của bán đảo Malaya

Mối quan hệ giữa Champa với Phù Nam biến mất cùng với

sự diệt vong của vương quốc cổ Phù Nam Trong vòng nửa đầu thế