tiểu luận Một cái nhìn tổng quan về Thương mại Đông Nam á thời cổ (Từ đầu công nguyên đến thế kỷ XV).

MỘT CÁI NHÌN TỔNG QUAN VỀ THƯƠNG MẠI ĐÔNG Nam Á THỜI CỔ TỪ ĐẦU CÔNG NGUYÊN ĐẾN THẾ KỶ XV.27-04-2006 Đông Nam Á là khu vực nằm giữa Trung Quốc và Ên Độ,chiếc nôi của hai trong số các nền

MỘT CÁI NHÌN TỔNG QUAN VỀ THƯƠNG MẠI ĐÔNG Nam Á THỜI CỔ (TỪ ĐẦU CÔNG NGUYÊN ĐẾN THẾ KỶ XV).

27-04-2006 Đông Nam Á là khu vực nằm giữa Trung Quốc và Ên Độ,chiếc nôi của hai trong số các nền văn minh lâu đời nhất thế giới Nhìnchung, văn hoá và lịch sử của Đông Nam Á đã chịu ảnh hưởng mạnh mẽ củahai nền văn minh này đến tận đầu thế kỷ XIX khi các cường quốc thực dânphương tây đến thống trị Đông Nam Á Do đó cũng cần phải xem xét cácgiai đoạn khác nhau trong lịch sử Ên Độ và Trung Quốc về quan hệ quốc tếcủa các quốc gia này với vùng ven biển Đông Nam Á

Trước thế kỷ XV quan hệ thương mại của Đông Nam Á chịu sự chiphối của hai trung tâm kinh tế lớn là Trung Quốc và Ên Độ Vì Đông Nam

Á, không có nhiều sản phẩm mang giá trị thương mại cao nên nó chủ yếuđóng vai trò là trung gian cho hai thị trường này Những thương nhân Ên Độ

và Trung Quốc tới Đông Nam Á chủ yếu là để trao đổi hàng hoá với nhau

Họ cũng nhập hàng hoá của Đông Nam Á nh bạc, vàng, hương liệu, gia vị,

đồ lâm thổ sản nhưng chủ yếu đó là những hàng hoá mang tính phụ trợ

Con đường nối thông Ên Độ và Trung Quốc từ biên giới phía tây bắcqua cao nguyên Tây Tạng gặp rất nhiều khó khăn vì điều kiện địa lý và hoạtđộng cướp phá của những téc người “Man” ở phía bắc Trung Quốc Trongbối cảnh đó, việc lùa chọn con đường tiến xuống phía nam qua Đông Nam

Á là giải pháp được cả người Trung Quốc và Ên Độ lùa chọn Bản thân conđường này cũng phải qua nhiều ngả khác nhau; có thể đi hoàn toàn bằngđường bộ, cũng có thể đi bằng đường thuỷ hoặc kết hợp cả hai Nếu bằngđường bộ, có thể đi từ đông bắc Ên Độ qua Assam tới thượng Miến Điện rồi

từ đó tới Vân Nam Con đường này cũng gặp phải rất nhiều khó khăn vì bịngăn trở bởi những dãy núi cao và những con sông lớn Cho đến khi xuất

hiện con đường ở phía nam thì hầu nh con đường phía bắc này không được

sử dụng nữa

Con đường thông dụng nhất là bằng đường biển xuất phát từ các cảng

ở phía nam Ên Độ Theo GS Nhật Bản Shigeru Ikuta từ thế kỷ II Tr CNđến năm 450, các tuyến buôn bán nối liền Ên Độ và Trung Quốc đã đượcthiết lập; trong đó mạng lưới giao thương trên biển đã trải dọc theo dải bờbiển Đông Dương, qua bán đảo Mã Lai rồi tới Ên Độ Con đường này bắtđầu từ Kancipura ở nam Ên Độ, qua vịnh Bengal tới phía bắc bán đảo MãLai và Sumatra Sau khi nghỉ ngơi, lấy thêm lương thực và nước ngọt cùnghàng hoá từ các cảng ở khu vực nh Pasai, Aceh…đoàn người sẽ đáp thuyềnlên bộ ở phía tây bán đảo Mã Lai Con đường bộ thông dụng nhất là qua eođất Kra tại Takuapa Từ đây, tiếp tục cuộc hành trình xuyên qua eo Kra tớiCh’aiya ở phía đông của bán đảo Mã Lai Tới được phía đông, đoàn ngườiphải đáp thuyền tới thương cảng của Siam, Chiêm Thành, Đại Việt rồi mớitới các cảng phía nam của Trung Quốc Ngoài con đường qua Kra còn cócon đường từ Kedah theo đường bộ tới thẳng Tumasik (Singapore) rồi mớitới các cảng phía nam của Đông Nam Á Hoặc, có thể từ Tavoy qua đèoBachua tới sông Kanburi, từ đây tới sông Menam rồi mới tới Siam trước khivào Trung Quốc

1 Giai đoạn thứ nhất (Giữa thế kỷ II TCN đến khoảng thế kỷ VI)

Vào giữa thế kỷ II TCN, hoặc có lẽ sớm hơn một chút, quan hệ hànghải giữa Ên Độ và Trung Quốc bắt đầu Trước đó, hoàng đế Tần của triềuđại nhà Tần đã chinh phục xong phần cực nam của Trung Hoa và gồm cảbắc Việt Nam vào năm 214 TCN

Con đường hàng hải nối Trung Quốc và Ên Độ đi từ bắc Việt Nam lúcbầy giê chịu sự thống trị của người Trung Hoa, dọc theo bờ biển bán đảoĐông Dương, qua bán đảo Mã Lai ở phần phía Bắc và tới Kancipura ở miền

Nam ấn Độ Một con đường khỏc khụng cắt ngang bỏn đảo nhưng đi xuyờnqua eo biển Malacca Những mặt hàng xuất khẩu chủ yếu từ Trung Hoa làvàng và tơ lụa, và cỏc mặt hàng nhập khẩu chủ yếu của Trung Hoa từ ấn Độ

là đỏ quý, vật lạ và đồ thuỷ tinh Núi một cỏch khỏc, trong thời kỳ đú đóxuất hiện một dũng vàng chảy từ Trung Hoa sang ấn Độ theo đường venbiển Đụng Nam Á Trờn thực tế, vàng cũng được xuất từ Trung Hoa sang ấn

Độ theo đường Trung Á.1

Do kỹ thuật đi biển trong thời gian đầu cũn hạn chế, nờn hải trỡnh củacỏc thương nhõn phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện giú mựa Xuất phỏt từcỏc cảng ở nam ấn Độ, thương thuyền phải dựa vào giú mựa Tõy - Nam ởbiển ấn Độ Dương giữa thỏng 4 và thỏng 8 để đi về phớa Đụng Vỡ thời giancủa một đợt giú mựa kộo dài, nờn sau khi dỡ hàng tại cỏc bến cảng ở ĐụngNam Á, họ cú thể trở về cựng trong đợt giú mựa Tuy nhiờn hầu hết họ ở lạicỏc thương cảng để hoạt động buụn bỏn với cỏc vựng nằm trong vũng hoạtđộng của giú mựa Để trỏnh những đợt giú xoỏy trờn vịnh Bengan vào thỏng

10, thương thuyền trở về vào thỏng 12 khi gặp giú mựa Đụng Bắc

Để cú hàng cho mựa mậu dịch tới, thương nhõn ấn Độ thường thiếtlập những khu định cư dọc theo bờ biển phớa tõy của bỏn đảo Mó Lai và mờidõn địa phương đến cựng sinh sống Điều này đó kớch thớch sự ra đời cuả cỏcquốc gia - đụ thị Trong cỏc quốc gia - đụ thị đú, vai trũ làm chủ thuộc vềnhững thương nhõn ấn Độ

Chúng ta đều biết rằng ở miền Bắc ấn Độ, đế chế Mauryan (khoảng317-180 TCN) đó nhập vàng bạc từ Tõy Á Dưới thời Mauryan, tiền vàng vàbạc đó được đỳc và lưu hành rộng rộng rói Tỡờn Hi Lạp và La Mó cũngđược lưu hành Kancipura, trạm cuối của tuyến đường biển từ Trung Hoa,nằm ở miền Nam ấn Độ, và về mặt kinh tế, phụ thuộc vào Bắc ấn Độ Cúthể núi rằng mặc dự Nam ấn Độ đó khai thỏc và tinh chế được vàng nhưngkhụng đủ để buụn bỏn với bắc ấn Độ và do đú Nam ấn Độ tỡm nguồn cung

1 Shigeru Ikuta, Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam á từ đầu thế kỷ II TCN đến đầu thế kỷ

XIX In trong: Đô thị cổ Hội An, NXB KHXH, Hà Nội-1991 p.247

cấp vàng từ vựng ven biển Đụng Nam Á Đũi hỏi này đó được Trung Hoa,quốc gia muốn cú cỏc sản phẩm quý lạ từ ấn Độ, nhận ra Và kết quả làdũng vàng và sản phẩm thay thế của nú, tơ lụa, bắt đầu từ Trung Hoa theođường ven biển Đụng Nam Á chảy sang.2

Cũng khoảng thời gian này, cỏc thương nhõn ấn Độ bắt đầu đến bỏnđảo Mó Lai để mua vàng, mặt hàng được thu gom ở bỏn đảo Sumatra hoặcđược mua từ Trung Hoa Con đường bộ thụng dụng nhất là qua eo đất Kratại Takuapa Từ đõy, tiếp tục cuộc hành trỡnh xuyờn qua eo Kra tới Ch’aiya

ở phớa đụng của bỏn đảo Mó Lai Tới được phớa đụng, đoàn người phải đỏpthuyền tới thương cảng của Siam, Chiờm Thành, Đại Việt rồi mới tới cỏccảng phớa nam của Trung Quốc Ngoài con đường qua Kra cũn cú conđường từ Kedah theo đường bộ tới thẳng Tumasik (Singapore) rồi mới tớicỏc cảng phớa nam của Đụng Nam Á Hoặc, cú thể từ Tavoy qua đốo Bachuatới sụng Kanburi, từ đõy tới sụng Menam rồi mới tới Siam trước khi vàoTrung Quốc

Chớnh những con đường thương mại này là tỏc nhõn giỳp hỡnh thànhnờn những trung tõm buụn bỏn ở bỏn đảo Mó Lai và nam Đụng Dương

Người ấn Độ gọi bỏn đảo Mó Lai là Subharnadvipa (đảo vàng) hay Subharnahumi (xứ vàng) một phần vỡ nơi đõy là con đường chớnh buụn bỏn

vàng giữa ấn Độ và Trung Quốc; phần vỡ những lợi nhuận rất lớn trongquan hệ thương mại ở bỏn đảo này

Ở Đụng Đương, những hoạt động thương mại sụi động đó giỳp hỡnhthành nờn những vương quốc cảng hựng mạnh, đặc biệt là ở phớa nam ViệtNam ngày nay như: Phự Nam, Lõm ấp Theo truyền thuyết thỡ vương quốcPhự Nam được lập nờn bởi người anh hựng từ phương nam vượt biển tới

“Điều đú cú nghĩa là vương quốc này được hỡnh thành bởi một quốc gia - đụthị trờn bỏn đảo Mó Lai như là tiền đồn cho cụng cuộc thương mại và săn

2 Shigeru Ikuta, Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam á từ đầu thế kỷ II TCN đến đầu thế kỷ

XIX Sdd…

cướp nụ lệ”3 Cảng thị Ãc Eo nhanh chúng vươn lờn thành “Trung tõm liờn

thế giới” thu hút hoạt động thương mại của cả khu vực4

Ở Phự Nam, cảng thị Ãc Eo ra đời vào khoảng giữa thế kỷ II và tiếptục hoạt động cho tới tận giữa thế kỷ VII Sự ra đời của Ãc Eo tương ứngvới quỏ trỡnh thống nhất Bắc ấn Độ do vua Kanichka (khoảng 144-173) tiếnhành Cú thể núi kết quả của nú là: Một con đường thương mại trực tiếpchắc chắn đó được mở từ đồng bằng hạ lưu sụng Ganges qua bỏn đảo MóLai tới ẩc Eo, rồi sau đú tới Lõm ấp5 Sự thay đổi này đó cú ảnh hưởngmạnh mẽ tới vương quốc Phự Nam Nú bắt đầu đưa cỏc đội quõn viễn chinhtới cỏc quốc gia - đụ thị nhỏ trờn bỏn đảo Mó Lai và đặt cỏc quốc gia nàydưới sự khống chế của nú Cỏc cuộc viễn chinh này khụng nhằm để khốngchế cỏc quốc gia - đụ thị mà nhằm để cướp búc cỏc mặt hàng thương mạicũng như cỏc nụ lệ, những kẻ khụng chỉ cần thiết cho cong việc gia đỡnh màcũn được coi là mặt hàng buụn bỏn

Tương đương với Phự Nam, ở bờ biển bỏn đảo Đụng Dương cúvương quốc Lõm ấp (ChamPa) Vương quốc này nằm ngay ở phớa Nam đốoHải Võn Nú vốn là quận cực nam do Hỏn Vũ Đế lập ra vào năm 11 TCN.Vương quốc này được độc lập vào năm 137 với một nhúm nhỏ cai trị gốcHoa và đa số dõn chỳng thuộc dõn tộc Chăm Sỏu quận khỏc vẫn nằm dướiỏch thống trị của Trung Hoa cho tới thế kỷ X Con đường thương mại đượctới Lõm ấp theo đường bộ qua thung lũng sụng Me Kong và theo đườngbiển, dọc theo bờ biển bỏn đảo Đụng Dương

Ở ấn Độ, đầu thế kỷ IV xuất hiện đế chế GỳpTa (320-520) Dướitriều đại Gupta, cấu trỳc cơ bản của nền văn minh ấn Độ đó được hỡnhthành Đạo Shaivism và đạo Phật Đại thừa là hai trong số những thành tố tạonờn văn hoỏ Gupta Quyền tối cao của giai cấp Bà La Mụn đối với tất cả cỏc

3 Shigeru Ikuta, Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam á từ đầu thế kỷ II TCN đến đầu thế kỷ

XIX In trong: Đô thị cổ Hội An, NXB KHXH, Hà Nội-1991 p248

4 Sakurai Yumio: Thử phác hoạ cấu trúc lịch sử của khu vực Đông Nam á (thông qua mối quan hệ giữa

biển và lục địa) Tạp chí nghiên cứu Đông Nam á, số 4 1996.

5 Shigeru Ikuta, Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam á từ đầu thế kỷ II TCN đến đầu thế kỷ

XIX Sdd…

giai cấp khác cũng là một trong những đặc tính của nó Ngôn ngữ thiêngliêng của người Bà La Môn được sử dụng rộng rãi Các nguyên tắc chính trị

và xã hội được soạn thảo Nền văn hoá Gupta này được những người Bà LaMôn truyền sang Đông Nam Á và giới thiệu với dân chúng địa phương Cácquốc gia hùng cường đã “Ên hoá” được thành lập ở nhiều nơi khác nhau, kể

cả Phù Nam và Lâm Êp trên cơ sở các khuôn mẫu Ên Độ

Từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ VII, là thời kỳ ảnh hưởng mạnh mẽ nhấtcủa Ên Độ tới Đông Nam Á6 Dưới sự trị vì của hai vương triều Giupta(320-535) và vương triều Hácsa (606-648), Ên Độ đã đạt tới mức cực thịnh.Nhu cầu truyền bá văn hoá cũng như nhu cầu về trao đổi hàng hoá đã thúcđẩy thương nhân người Ên tới Đông Nam Á thường xuyên hơn

2 Giai đoạn thứ hai (từ khoảng thế kỷ VII đến thế kỷ XV).

Sau khi triều đại Gupta sụp đổ vào giữa thế kỷ VI, Ên Độ mất dần ảnhhưởng đối với Đông Nam Á, mặc dù những người di cư và thương nhân vẫntiếp tục đến đó Đặc biệt sau khi đền Naranda ở miền Nam Ên Độ bị phá huỷvào thế kỷ XII, Ên Độ đã không còn nhiều ảnh hưởng văn hoá đối với ĐôngNam Á nữa

Sự mở đầu của giai đoạn này còn được đánh dấu bởi sự xuất hiện củacác tàu buôn từ Tây Á tới Trung Hoa, mang theo bạc khai thác từ các mỏ ở

Ba Tư và các vùng lân cận Khoảng những năm 650, những con tàu Tây Ánày bắt đầu giương buồm thẳng tới Trung Hoa Điểm đến cuối cùng củanhững thương nhân Tây Á này là Quảng Châu (Quảng Đông)

Cho đến thế kỷ VI - VII, kĩ thuật hàng hải đã đạt được những bướctiến mới, đặc biệt là sự tham gia của những thuỷ thủ A Rập đã có thể tậndụng được những ưu việt của hoạt động gió mùa Thêm vào đó là sự suy yếucủa vương quốc Phù Nam đã đẩy hoạt động thương mại tiến sâu xuống phíanam của bán đảo Mã Lai Ở ven biển Đông Nam Á, thời kỳ đầu của giai

6 Codes, The Indianized …

đoạn này đã chứng kiến sù xuất hiện của Srivijaya ở nơi hiện nay làPalembang như một trạm trung chuyển cho các tàu Ba tư và A Rập trênđường tới Trung Hoa Thậm chí trước đó, tàu bè từ Tây Á chắc chắn đã tớivùng ven biển Đông Nam Á Ýt nhất là từ đầu thế kỷ V Nhưng từ đầu thế kỷVII, chúng lại chở bạc từ Ba Tư và các vùng lân cận Do đó việc buôn bángiữa vùng đồng bằng Bengal và Phù Nam qua bán đảo Mã Lai giảm dần, và

vì vậy Ãc Eo bị rơi vào lãng quên Lãnh địa của vương quốc bị Chenla, mộtvương quốc Khơ Me đã di chuyển xuống phía Nam dọc theo thung lũngsông Mê Kông, xâm lược và chiếm cứ

Đến thế kỷ thứ VIII, các thuyền mành (Junk) Trung Quốc đã bắt đầu

cập bến các thương cảng Đông Nam Á và vượt biển tới Ên Độ Đây là loạithuyền buồm lớn có sức chứa lớn có thể chở trên 500 người và về trọnglượng có thể đến 500 tấn Chính những ưu việt của loại thuyền mành đã làmcho hoạt động đi biển được thuận lợi hơn rất nhiều Các thương thuyềnkhông còn lo sợ hoạt động của gió mùa mà còn tận dụng nó làm sức đẩy chonhững con thuyền của mình Hoạt động thương mại vì thế cũng theo định kỳ

để tận dụng những ưu điểm của gió mùa Đây là điều kiện để ra đời nhữngcảng thị nh là nơi thu gom hàng hoá và là chốn nghỉ chân cho những thươngthuyền Nhờ kiểm soát được những tuyến thương mại mà nhiều đế chế đã rađời, chẳng hạn như Srivijaya hay Ayuthaya

Căn cứ vào những ghi chép trong thư tịch của nhiều nước đã cho thấymặt hàng chính của con đường này không chỉ là tơ lụa mà còn có hươngliệu và gốm sứ từ Đông mang sang Tây để đổi lấy vàng bạc, đá quý, thuỷtinh,… Vì thế, đã có người cho rằng, cần phải đặt tên lại cho con dường này

là “con đường gốm sứ” hay “con đường hương liệu” Do thách thức khắc

nhiệt của thời gian, nên hàng hoá được vận chuyển trên con đường tơ lụatrên biển đã bị mất hầu hết dấu vết ngoại trừ gốm sứ

Có thể nói, trước thời Đường (618- 907), các tuyến buôn bán quốc tế

đã được xác lập và chúng đặt cơ sở cho sự hình thành “con đường tơ lụa

trên biển” sau này chạy xuyên qua nhiều quốc gia Đông Nam Á Từ thế kỷ

VI, các thương nhân Tây Á đã thay thế người Ên Độ trong quan hệ thươngmại ở Biển Đông Từ thế kỷ VIII, các thương nhân người Hoa bắt đầu thâmnhập mạnh vào khu vực Đông Nam Á và lại thay thế dần các thương nhânTây Á Do đó, Đông Nam Á với lợi thế là eo biển Malacca và eo biển Sunda

đã trở thành trung tâm trung chuyển hàng hoá giữa các khu vực Đông Bắc Ávới Nam Á và Tây Á Quá trình thâm nhập trực tiếp của người Hoa đã đẩyvai trò thương mại của các nước Đông Nam Á xuống vị trí thứ yếu và thụđộng Nhiều cảng thị thực tế chỉ là các trung tâm buôn bán địa phương, nơilưu trú thu gom, cung cấp hàng hoá cho các thuyền buôn ngoại quốc dothương nhân Hoa kiều chi phối

Có thể xem như kẻ thống trị “con đường tơ lụa trên Biển” thế kỷ

IX-X là các thương nhân Nam Trung Hoa và thương nhân A Rập Đặc biệt làcác thương nhân Trung Hoa, họ tăng cường các hoạt động buôn bán ở vùngbiển Đông Nam Á, Do vậy, thuyền buôn của các nước vùng Tây Á khôngcần phải đến Trung Quốc, họ chỉ cần đến một số cảng vùng Đông Nam Á là

có thể mua được hàng hoá của Trung Quốc Điều đó khiến cho khu vựcĐông Nam Á dần nóng lên bởi các chuyến thương mại từ Trung Quốc đếnđây và từ đây sang khu vực Ên Độ Dương

Bản đồ con đường tơ lụa gốm sứ xuyờn Đại Dương

Vào khoảng thời gian này, cỏc mỏ bạc ở Ba Tư và những vựng phụcận đó cạn kiệt, do đú việc tỡm kiếm hàng thay thế rất được chỳ ý Cỏcthương nhõn Ba Tư và A Rập mua bạc từ chõu Âu để xuất sang ấn Độ vàTrung Hoa Họ cũng mua hạt tiờu từ Nam ấn Độ, và sau đú từ bắc Sumatra.Một mặt hàng xuất khẩu quan trọng khỏc của ấn Độ là vải bụng sản xuất ởGujarat Cỏc thương nhõn Trung Hoa cũng săn lựng cỏc mặt hàng buụn bỏnđược sản xuất ở Đụng Nam Á, kể cả lõm sản của vựng bỏn đảo Đụng Dương

và đồ gia vị của vựng Moluccas Trong khi đú, cựng với hàng tơ lụa, cỏc sảnphẩm sứ Trung Quốc bắt đầu được xuất khẩu với số lượng lớn

Sự xuất hiện của cỏc thuyền mành của người Trung Hoa tại vựng venbiển Đụng Nam Á đó tạo ra một sự thay đổi lớn về chớnh trị và kinh tế trongkhu vực7 Thứ nhất, cảng xuất phỏt của cỏc thuyền mành Trung Hoa là

7 Shigeru Ikuta, Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam á từ đầu thế kỷ II TCN đến đầu thế kỷ

XIX Sdd…

Quảng Châu Do đó các cảng của bắc Việt Nam dưới thời này trở nên kémquan trọng hơn, và chỉ còn là những trạm trung chuyển địa phương.

Kết quả thứ hai của sự thay đổi này là sự xuất hiện của các quốc gianông nghiệp ở các vùng đồng bằng nằm ngay ở phía sau vùng ven biển ởCampuchia và đảo Java Đó là vì sự tăng trưởng dân số của các cảng thịkhác nhau vùng ven biển Đông Nam Á, nơi mà những sản phẩm nôngnghiệp như gạo, lúa không phải dễ dàng trồng cấy Những vùng đồng bằngnày được khai thác có hệ thống nhờ vào các phương tiện kỹ thuật và nghệthuật quản lý được truyền từ Ên Độ sang Có thể lấy các vương quốcSailendra ở trung Java và Angkor ở Campuchia làm thí dô

Trong giai đoạn này, những biến đổi lớn đã xảy ra ở vùng Nam ViệtNam Vương quốc Lâm Êp biến diệt vào năm 749, và từ năm 758, mộtvương quốc mới xuất hiện ở khu vực Phan Rang và Nha Trang, mang tênHoàn Vương Nó tồn tại cho tới năm 810 Sau đó, một vương quốc khác rađời trên vùng đất xưa của xứ Lâm Êp với cái tên Zhancheng hayChampapura Kinh đô của nó là Indrapura Sù thay đổi này có thể phản ánhnhững thay đổi trong thương mại hàng hải quốc tế Lâm Êp chắc chắn đãtuyệt diệt do sù gia tăng buôn bán trực tiếp giữa Srivijaya và Trung Hoa,trong khi sù ra đời của Champapura lại đồng nghĩa với sự xuất hiện củatrung Java và sự mở đầu quan hệ buôn bán trực tiếp giữa trung Java và NamViệt Nam qua đường biển

Campuchia, Java và vương quốc Việt độc lập thường xâm lấn, cướpbóc các quốc gia đô thị ở vùng ven biển Đông Nam Á Mục tiêu chính của

họ là Champa Việt Nam từ phía Bắc, Campuchia từ phía Tây và Java vượtbiển từ phía Nam thường xuyên xâm lấn xứ ChamPa Mục đích của họ làcướp bóc của cải được tích luỹ và dân chúng đang sinh sống ở đó Điều nàycho thấy ChamPa quan trọng như thế nào trong quan hệ thương mại hànghải quốc tế ở khu vực

Ở Java vào khoảng năm 927, trung tâm quyền lực chuyển từ đồngbằng miền trung sang đồng bằng miền đông do có hiện tượng núi lửa hoạtđộng Sau đó, cái gọi là nền văn hoá Ên Độ – Java phát triển Năm 1293,vương quốc Ên Độ – Java cuối cùng là Majapahit được thành lập Kinh đôcủa nó đồng thời là một cảng thị và vương quốc này đã trị vì xứ nông nghiệpcủa mình thông qua việc kiểm soát ngoại thương Nó cũng quan tâm tới việcphát triển trồng lúa.

Đối với hàng hoá của khu vực Đông Nam Á, thì thị trường TrungQuốc có vị trí đặc biệt quan trọng cho đến tận thế kỷ XIX Vì vậy mà nhịp

độ buôn bán và tình trạng kinh tế Trung Quèc có ảnh hưởng tới mức có thểlàm biến động mạng lưới Đông Nam Á Trong khoảng từ thế kỷ IX đến cuốithế kỷ X, sự đình trệ về kinh tế suốt gần một thế kỷ rưỡi ở Trung Quốc đãlàm tan rã mạng lưới kinh tế ở các nước nhỏ như An Nam đô hộ phủ, Lâm

Êp, Dvaravati, Pyu, Maratam, và ngay cả mạng lưới ven biển như Sailendra(28)

Srivijaya-Từ thế kỷ XI, Trung Quèc dần sống lại sự biến đổi quan trọng nhấttrong thời kỳ này là sự hưng thịnh của các đô thị ở vùng Trung và NamTrung Quốc Sự phát triển đó cần tới sự buôn bán trên biển Về mặt kỹthuật, thuyền buôn lớn xuất hiện ở các vùng phía Nam Trung Quốc Sức trởcủa loại thuyền này tăng lên rất nhanh chóng và hải trình của chúng cũngthay đổi từ cận hải (chạy ven bờ) đến viễn Dương (đi biển xa) Hàng hoáchuyên chở cũng thay đổi từ hàng nhẹ, quý nh tơ lụa sang những hàng nặng

nh đồ sứ, từ những đồ xa xỉ nh dầu thơm sang những vật dụng đại chúnghơn nh giấy(29)

Trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ XI sang thế kỷ XII trên thế giớihình thành xu hướng độc chiếm đường buôn bán trên biển Chẳng hạn nhngười Ý chi phối vùng phía Đông biển ĐÞa Trung H¶i, người Hồi giáo ởphía Tây Ên Độ Dương, ở biển Đông lúc này vị trí đó thuộc về người Trung

Quèc Ên Độ Dương và Nam Trung Hoa nối lại giao thương thông qua eoMalacca Hoạt động trên biển ở đây sống lại với việc hình thành một liênminh các tiểu quốc cảng biển gọi là San Fo Ch’i (Tam Phật Tề) do ngườiTrung Quèc tri phối Quốc gia liên bang San Fo Ch’i này có thể bao gồmcác tiểu vương quốc ven biển Palembang, Jambi và Kedah, đã phản ánh quy

mô buôn bán rộng lớn của thời kỳ đó(30)

Đối với quốc gia Srivijaya, hưng thịnh và suy tàn đã gắn mình vớiTrung Hoa Các thương nhân Trung Hoa và các thương nhân ở Srivijayathường xuyên qua lại hoạt động buôn bán trao đổi giữa hai bên rất mạnh.Năm 971, khi Trung Quốc mở một đại lý tại Quảng Đông để quản lý hoạtđộng thương mại trên biển thì các thương nhân Srivijaya đã được nêu trongdanh sách những người ngoại quốc thường xuyên lui tới đó Cuốn sách lịch

sử nhà Tống có ghi chép lại việc một thương gia của Srivijaya đến Sơn Đầu(Quảng Đông) vào năm 980, và 5 năm sau một phái bộ thương mại thuầntuý cũng đã tới đó Việc triều đại nhà Tống tái lập lại trật tự đã tạo ra nhiềumối giao lưu với Srivijaya Trung Quốc có ghi chép lại nhiều sứ bộ đến đâyvào những năm 960, 962, 972, 974, 975, 980, 983, và 988 Mối giao lưu đềuđặn giữa hai triều đình tiếp diễn đến năm 1178, khi hoàng đế Trung Quốcthấy việc đón tiếp các sứ bộ này quá tốn kém và đã chỉ thị rằng, kể từ đó vềsau, các sứ bộ này không được đi quá Tuyền Châu (Phóc Kiến) Tuy vậy,hoạt động thương mại bình thường vẫn được tiếp tục(31)

Giai đoạn nhỏ thứ tư (1368-khoảng 1550)

Năm 1368, nhà Minh được thành lập thay thế nhà Nguyên- mộtvương triều ngoại phiên đến thống trị Trung Hoa, giành lại giang sơn cho

“người Hán” Sau khi lên ngôi, Chu Nguyên Chương (tức Minh Thái Tổ)tiếp tục tiêu diệt những thế lực cát cứ còn sót lại của nhà Nguyên, thống nhấtđất nước, mặt khác ổn định tình hình kinh tế, chính trị và xã hội TrungQuốc, đi đến xây dựng một chính quyền phong kiến trung ương tập quyền

đủ mạnh để cai trị đất nước, phỏt triển kinh tế Triều Minh là một trongnhững triều đại hưng thịnh nhất Trung Quốc, với nền kinh tế hàng hoỏ phỏt

triển, quan hệ ngoại giao được mở rộng hơn bao giờ hết, với mạng lưới “chư

hầu thần thuộc” dày đặc Trong giai đoạn này, lần đầu tiờn Trung Quốc

“đúng cửa” đất nước Đú là chớnh sỏch của triều đại Minh nhằm độc quyềnngành thương mại hàng hải vốn nằm trong tay cỏc thương nhõn người Hoa.Chớnh quyền cấm cỏc thuyền bố tư nhõn đi ra nước ngoài và hoạt động ngoạithương chỉ giành cho cỏc đội tàu của Hoàng Đế và những ai tới thăm TrungHoa dưới hỡnh thức cỏc sứ bộ đến triều cống

Chớnh quyền Trung Quốc cũng đó ra sức tỡm cỏch thiết lập hệ thốngkiểm soỏt vựng “biển Nam Trung Hoa” Đú chớnh là nguyờn nhõn dẫn tớichớnh sỏch cấm vận hàng hải vào cuối thế kỷ XIV Từ đú khụng một thươngthuyền nào cú thể đến Trung Quốc buụn bỏn nếu khụng cú giấy phộp chớnh

thức của triều đỡnh “Cuộc xuất dương của hạm đội Trịnh Hoà vào đầu thế

kỷ XV thực chất cũng vẫn là nhằm kiểm soỏt trờn khu vực Nam Trung Hoa cho nhà Minh”8

Sự mở đầu của giai đoạn nhỏ này cũng được đỏnh dấu bởi sự xuấthiện của Nhật Bản như một bạn hàng hựng hậu trong thương mại hàng hảiquốc tế Kể từ giữa thế kỷ VIII, cỏc tàu buụn Trung Hoa đó đến Nhật Nhậtcần đến tơ lụa, đồ sứ và cỏc sản phẩm thủ cụng Trung Hoa cũng như cỏcsỏch kinh điển Trung Hoa và cỏc kinh phật đó được dịch ra chữ Hỏn Cỏcmặt hàng xuất khẩu của Nhật là đồng cú chứa bạc, cỏc sản phẩm thủ cụngnhư quạt gấp và kiếm Nhật Ở Trung Hoa, đồng của Nhật được sử dụng đểđỳc tiền đồng và tỏch lấy bạc Đến đầu thế kỷ XII, tàu Nhật bắt đầu đến cỏccảng Trung Hoa, đặc biệt là cảng Ningpo Đú là do nhu cầu về hàng TrungHoa tại Nhật ngày càng tăng lờn Vỡ người Nhật khụng cú đủ mặt hàng buụnbỏn để mua đủ số lượng cần thiết hàng Trung Hoa nờn họ phải tiến hànhcướp búc dọc theo bờ biển Triều Tiờn và bắc Trung Hoa Đú là một trong

8Trần Khánh: Tiếp xúc hội nhập kinh tế Đông Nam á- Đông Bắc á ven biển dới góc nhìn lịch sử. Đông á-

Đông Nam á những vấn đề lịch sử và hiện tại NXB Thế Giới, 2004 tr.93-96.

những lý do để Hoàng đế Hồng Vũ nhà Minh “đóng cửa” đất nước nhằmdiệt hoạ hải tặc Nhật và yêu cầu quốc vương Nhật truy diệt bọn hải tặc trongnước Sau đó việc buôn bán giữa Nhật Bản và Trung Hoa được các sứ bộNhật bản sang triều cống tiến hành hoặc thông qua thương mại trung gianvới vương quốc Ryukyuan và cũng bằng hình thức các sứ bộ triều cống.Vương quốc Ryukyuan cũng có quan hệ buôn bán với một số cảng ở venbiển Đông Nam

Thế kỷ XIII có một sự thay đổi lớn đối với Ên Độ Ở bắc Ên, vươngquốc Hồi giáo Sultan Delli (1206-1526) được thành lập đã tách khỏi sự phụthuộc vào Ápganixtan và thực sự phát triển cường thịnh Thêm vào đó làviệc người Mông Cổ ở Trung Á thường xuyên tấn công vào Ên Độ đã kíchthích thương nhân Ên Độ thường xuyên lui tới thương cảng Đông Nam Áhơn Vì vậy, những ảnh hưởng của Ên Độ đến Đông Nam Á trong giai đoạnnày càng được tăng cường Chính điều này là một trong những nhân tố giúpcho sù ra đời của vương triều Majapahit - vương triều cuối cùng ra đời doảnh hưởng của Ên Độ

Khi mối quan hệ giữa Ên Độ và Đông Nam Á được thiết lập trở lại thìcũng là lúc hoạt động thương mại ở Đông Nam Á có những bước chuyểnbiến quan trọng Do chính sách hạn chế thương mại của nhà Minh, nhữngthương nhân Ên Độ và Tây Á không thể tới trực tiếp Trung Quốc để nhậphàng mà phải thông qua thị trường trung gian là Đông Nam Á Để bù lấpvào những thiếu hụt về mặt hàng Trung Quốc, nhiều mặt hàng Đông Nam Ácòng bắt đầu gia nhập vào mạng lưới buôn bán quốc tế Hơn nữa trong thờigian này, ở Đông Nam Á nhiều thương cảng đã được thành lập đáp ứng nhucầu là trạm trung chuyển hàng hoá không những của Đông Nam Á mà cho

cả Đông Bắc Á

Ở Đông Nam Á, mét sè thay đổi cũng đã xảy ra Trước tiên, thànhphố và vương quốc Ayuthaya được thành lập năm 1351 và đóng vai trò trạmtrung chuyển giữa người Thái và người Mã Lai Cũng như vương quốc

Majapahit, nó kiểm soát khu vực nông nghiệp từ cảng thị Các mặt hàngxuất khẩu chính của nó bao gồm gạo, hàng lâm sản như gỗ, và một số thuỷsản.

Trên bán đảo Mã Lai, thành phố và vương quốc Malacca ra đời vàođầu thế kỷ XV Lúc đầu, nó là đất cống cho vương quốc Ayuthaya, nhưngđược sự ủng hộ mạnh mẽ của Trung Hoa trong việc hợp tác với các cuộcviễn chinh ven biển của đô đốc Trịnh Hoà từ 1405 đến 1433, nã thoát khỏiách thống trị của người Xiêm để trở thành đất cống của Trung Hoa Sau năm

1433, khi không còn tàu bè của Trung Hoa xuất hiện ở đó nữa, nó lại bịvương quốc Ayuthaya tấn công Vương quốc Malacca đã thắng lợi trongviệc đẩy lùi quân Xiêm chủ yếu là do sự hợp tác của dân chúng địa phươngdưới ngọn cờ đạo Hồi Sau đó đạo Hồi được công nhận là quốc đạo

Malacca là trạm trung chuyển lớn nhất và quan trọng nhất ở vùng venbiển Đông Nam Á do vị trí của nó nằm giữa eo biển Malacca, nơi mà tàu bè

từ Ên Độ và Tây Á có thể tới gặp gỡ tàu bè từ phía Đông tới Vì bán đảo MãLai không sản xuất được loại lương thực gì ngoài bột cọ, nên Malacca phảinhập gạo từ Java, Ayuthaya và Pegu Các thương nhân Hồi giáo đã tớinhững nơi này và một số đã định cư tại đây, truyền bá đạo Hồi trong dân địaphương Trừ xứ Xiêm nơi mà đạo Phật Theravada đã được truyền bá, còndân chúng vùng này đều trở thành những người Hồi giáo và được tổ chứctập hợp vào các quốc gia - đô thị nhỏ hơn dọc theo bờ biển dưới sự cai trịcủa các thủ lĩnh Hồi giáo

Trong mạng lưới các quốc gia - đô thị Hồi giáo, mà Malacca là trungtâm, các quốc gia - đô thị nằm ở vùng ven biển Java đóng vai trò quan trọng,

vì chúng tiến hành cướp bóc vương quốc Majapahit và mở rộng lãnh địasâu vào lục địa Sau đó, một trong những quốc gia - đô thị này, Demak, đãtiến sâu vào đất liền tới vùng đồng bằng trung Java và lập nên vương quốcMataram vào khoảng năm 1580 Các quốc gia trên có quan hệ thương mại