Phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy Sinh học

Phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy Sinh học.. tích cực của học sinh trong tiết dạy sinh học và xin đề xuất một số biện pháp bước đ

Phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy Sinh học

1 Vấn đề đặt ra:

Sinh họclà một môn khoa họcvề sự sống Nó là một nhánh của khoa học tự nhiên,

tập trung nghiên cứu các cá thể sống, mối quan hệ giữa chúng với nhau

và với môi trường

Nó miêu tả những đặc điểm và tập tínhcủa sinh vật(ví dụ: cấu trúc, chức năng, sự

triển, môi trường sống), cách thức các cá thểvà loàitồn tại Bên cạnh đó, Sinh học là bộ

môn khoa học chứa đựng những kiến thức vô cùng sinh động và phong phú gắn liền với

thực tiễn cuộc sống, dễ kích thích tính hiếu kỳ của học sinh Muốn học sinh tự chiếm lĩnh

tri thức thì vai trò c ủa giáo viên thực sự to lớn trong việc định hướng, hướng dẫn các em

Trên thực tế qua nghiên cứu cũng như qua các tiết dự giờ đồng nghiệp thì thường giáo

viên hay mắc phải về cách đặt câu hỏi: câu hỏi còn đơn điệu, sơ sài, hay quá khó, mang

tính chất chung chung, chưa phát huy được sự sáng tạo suy nghĩ tìm tòi của học sinh, học

sinh không có hứng thú trả lời khi giáo viên đặt câu hỏi,

Để góp phần giải quyết phần nào những khó khăn nói trên, chúng tôi mạnh dạn trình

bày dưới đây những nghiên cứu về phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính

tích cực của học sinh trong tiết dạy sinh học và xin đề xuất một số biện pháp bước đầu

nhằm mục tiêu là góp một phần nhỏ bé của mình với quý đồng nghiệp còn đang trăn trở để

tự tìm ra cho bản thân mình những phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy

tính tích c ực của học sinh trong tiết dạy phù hợp trong giờ lên lớp Đó cũng chính là lí do

chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu trên

2 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu: Sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích

cực của học sinh Được thực hiện trong tiết dạy Sinh học cho học sinh lớp 82 của trường

trung học cơ sở Phước Minh, huyện Dương Minh Châu, tỉnh Tây Ninh với tổng số học

sinh: 40

3 Giải pháp hoặc tính mới, tính sáng tạo củađề tài:

3.2.1 Các kỹ năng cần thiết mà giáo viên cần lưu ý khi xây dựng hệ thống câu

hỏi: Dừng lại sau khi đặt câu hỏi, phản ứng với câu trả lời sai của học sinh, tích cực hóa tất

cả học sinh, phân phối câu hỏi cho cả lớp, tập trung vào trọng tâm, giải thích, liên hệ, tránh

nhắc lại câu hỏi của mình, tránh tự trả lời câu hỏi của mình, tránh nh ắc lại câu trả lời của

học sinh

3.2.2 Phương pháp đặt câu hỏi

Trước tiên giáo viên cần nêu câu hỏi đặt vấn đề

Đối với giáo viên:

Trước khi vào bài mới, giáo viên nên nêu ngay câu hỏi định hướng nhận thức cho học

sinh Các câu hỏi nêu vấn đề đưa ra vào đầu giờ nhằm động viên sự chú

ý, huy động các

năng lực nhận thức của học sinh vào việc theo dõi bài giảng để tìm ra câu trả lời Những

câu hỏi này là những vấn đề cơ bản của bài học mà học sinh phải nắm vững Đương nhiên,

khi đặt câu hỏi không y êu cầu học sinh trả lời ngay mà chỉ sau khi giáo viên đã cung cấp

đầy đủ thông tin thì học sinh mới trả lời được

Đối với học sinh:

Câu hỏi loại này thường là câu hỏi có tính chất bài tập muốn trả lời phải huy động

kiến thức cơ bản của toàn bài Chính vì vậy học sinh phải chuẩn bị bài và trả lời trước các

câu hỏi cuối mục ở nhà, chú ý tập trung cao độ theo dõi bài giảng, chọn lọc và trình bày

trên lớp

Xác định mối liên hệ, xâu chuỗi giữa câu hỏi với các sự kiện

Một trong những biện pháp sư phạm là xác lập mối liên hệ giữa câu hỏi, xác định

được nội dung bài

Ví dụ: Sau khi học xong Bài 28: Tiêu hóa ở Ruột non

Chúng ta có thể tổ chức trò chơi ô chữ để các em xâu chuỗi các nội dung với nhau để

các em khắc sâu hơn kiến thức và có hứng thú học tập thông qua các nội dung câu hỏi

Hệ thống câu hỏi cho trò chơi

Câu 1/ (7 chữ cái) Là loại thức ăn không được tiêu hóa về mặt hóa học ở khoang

miệng, được tiêu hóa ở dạ dày nhưng cơ thể chưa hấpthụ được, đến ruột non thì tiêu hóa

hoàn toàn?

Câu 2/ (7 chữ cái) Loại dịch tiêu hóa đóng vai trò chủ yếu trong sự tiêu hóa hóa học ở

ruột non?

Câu 3/ (7 chữ cái) Là loại thức ăn dưới tác dụng của Amilaza, dịch tụy, dịch ruột biến

đổi thành Mantôzơ?

Câu 4/ (7 ch ữ cái) Đây là đoạn tiếp theo môn vị của dạ dày?

Câu 5/ (6 chữ cái) Đoạn sau của tá tràng có nhiều ….? với các lông ruột

và lông cực

nhỏ

Câu 6/ (7 chữ cái) Dưới dụng của Lipaza, Lipit sẽ biến đổi thành Glixêrin

và …?…

Câu 7/ (7 chữ cái) Dưới dụngcủa Mantaza sẽ biến đổi thành Glucôzơ?

Từ chìa khóa?

Đáp án của ô chữ

1 P R Ô T Ê I N

2 D Ị C H T Ụ Y

3 T I N H B Ộ T

4 T Á T R À N G

5 N Ế P G Ấ P

6 A X I T B É O

7 M A N T Ô Z Ơ

Những kiến thức này đượcsắp xếp trình diễn trên màng hình, (viết lên bảng phụ hoặc

trên khổ giấy to) để các em có thể quan sát được câu hỏi và hệ thống kiến thức, học sinh tự

tìm ra câu trả lời, tìm ra mối liên quan giữa chúng Trong học sinh sẽ có cuộc tranh luận

đâu là chìa khóa của ô chữ và học sinh sẽ phát hiện ra chìa khóa là “Ruột non” Cách lập

bảng như vậy hợp với cách sử dụng câu hỏi sẽ có hiệu quả không chỉ về nắm kiến thức mà

còn có tác dụng giáo dục, rèn luy ện kỹ năng, kỹ xảo, phát triển tư duy cho học sinh và giúp

các em tránh nhàm chán trong các tiết học

Xây dựng hệ thống câu hỏi ở trên lớp

Loại câu hỏi về sự miêu tả mà chúng ta thường hỏi về hình thái cấu tạo, thường

áp dụng cho học sinh yếu kém

Ví dụ: Khi dạy Bài 8: Cấu tạo và tính chất của xương

I Cấu tạo củaxương

1 Cấu tạo của xương dài

Giáo viên phát xương đùi gà còn tươi đã chẻ dọc cho các bàn (hoặc tổ) học sinh, giúp

các em nhận biết các phần của đầu xương, thân xương Sau đó cho các

em đối chiếu với

tranh vẽ cấu tạo của xương (hình 8-1, 8-2 sách giáo khoa) Yêu cầu học sinh nêu cấu tạo

của xương dài? Sau khi học sinh trả lời giáo viên tiếp tục phát vấn: Cấu tạo hình ống với

các nang xương xếp theo kiểu vòng cung ở đầu xương có ý nghĩa gì? Học sinh trả lời được

câu hỏi trên tức là đã nắm được cấu tạo cũng như là chức năng của xương dài

Loại câu hỏi này thường xuất hiện vào phần đầu của bài giảng Bởi vì b ất

kỳ chức

năng sinh lý nào của các cơ quan đều bắt nguồn từ cấu tạo Đây cũng chính là một đặc

điểm tư duy cần hình thành từng bước cho học sinh

Loại câu hỏi về trình bày chức năng sinh lý, loại câu hỏi này thường dùng cho

học sinh khá giỏi khi thảo luận để bổ trợ kiến thức cho học sinh yếu kém

Ví dụ: Khi dạy Bài 17: Tim và mạch máu

II Cấu tạo mạch máu

Giáo viên treo tranh hướng dẫn học sinh quan sát Yêu cầu học sinh nêu

sự khác

nhau giữa các mạch máu? Sau khi học sinh trả lời, nhận xét, giáo viên cho học sinh giải

thích chức năng của mạch máu phù hợp với cấu tạo?

Thông qua cấu tạo học sinh sẽ giải thích được: động mạch có chức năng đẩy máu từ

tim đ ến các cơ quan với vận tốc và áp lục lớn; Tĩnh mạch có chức năng dẫn máu từ khắp tế

bào về tim với vận tốc và áp lực nhỏ; Mao mạch chức năng trao đổi chất với tế bào

Loại câu hỏi về vệ sinh bảo vệ cơ thể, loại câu hỏi này thường dùng chung cho tất

cả các đối tượng học sinh

Ví dụ: Khi dạy Bài 18: Vận chuyển máu qua hệ mạch vệ sinh hệ tuần hoàn

II Vệ sinh tim mạch

Giáo viên cho học sinh nghiên cứu thông tin kết hợp với kiến thức thực

tế Hãy chỉ ra

các nguyên nhân gây hại cho tim mạch? Trong thực tế em đã gặp người

bị bệnh tim mạch

chưa và như thế nào? Giáo viên cho học sinh thảo luận trả lời Sau khi trả lời giáo viên tiếp

tục nêu câu hỏi: Cần bảo vệ tim mạch như thế nào? Có biện pháp nào rèn luy ện tim mạch?

Bản thân em đã rèn luy ện chưa và rèn luyện nhưth ế nào? Nếu em chưa

có hình thức rèn

luy ện thì qua bài học này em sẽ làm gì?

Học sinh thảo luận nhóm sẽ trình bày được các tác nhân gây hại cũng như nêu được

biện pháp bảo vệ tim mạch Từ đó có ý thức sống khoa học để bảo vệ cơ thể

Tóm lại: các loại câu hỏi nêu trên tạo thành một hệ thống câu hỏi hoàn chỉnh, giúp

cho học sinh trong quá trình học tập Sinh học sẽ miêu tả được cấu tạo của các cơ quan, hệ

cơ quan, cũng như hiểu được chức năng sinh lý, từ đó có biện pháp vệ sinh bảo vệ cơ thể

một cách khoa học

Vận dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực của học sinh vào một mặt cụ

thể:

Thiết kế câu hỏi gợi mở để giải quyết câu hỏi nhận thức

Ví dụ: Khi dạy Bài 11: Sự tiến hóa của hệ vận động vệ sinh hệ vận động Phần vệ sinh hệ vận động: Giáo viên nêu câu hỏi: Để đảm bảo cho hệ cơ xương phát

triển cân đối, chúng ta cần thực hiện những biện pháp vệ sinh nào? Giáo viên dẫn dắt học

sinh giải quyết vấn đề bằng những câu hỏi Giáo viên đưa ra câu hỏi nhận thức như mô

hình:

3.2.3 Chỉ đạo của hiệu trưởng về chuyên môn để phát huy tính tích cực của học

sinh trong tiết dạy

Ngay từ đầu năm học (cụ thể ngày 08 tháng 9 năm 2011) Hiệu trưởng chỉ đạo chuyên

môn về việc tổ chức các chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học, trong

đó có chuyên đề

phát huy tính tích cực học tập của học sinh qua các môn học Môn sinh học là một trong

những môn chủ lực của đơn vị duy trì học sinh giỏi huyện, tỉnh hàng năm Hiệu trưởng họp

định kỳ Ban giám hiệu, cùng tổ chuy ên môn vào thứ 2 hàng tuần để đánh giá nhữngtồn tại

về chuy ên môn của giáo viên về việc đổi mới phương pháp dạy học phát huy tính tích cực

của học sinh trong giờ lên lớp Đồng thời bản thân hiệu trưởng phấn đấu làm người đi tiên

phong về đổi mới phương pháp dạy học, kiên trì tổ chức hướng dẫn giáo viên thực hiện đổi

mới phương pháp dạy học Chăm lo các điều kiện, phương tiện phục vụ giáo viên đổi mới

phương pháp dạy học

Hiệu trưởng chỉ đạo tổ chuy ên môn tổ chức các chuy ên đề đổi mới, tổ chức các tiết

dạy minh họa, tiết dạy thao giảng và các chuyênđề đổi mới phương pháp dạy học nhằm

phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy Phải hình thành giáo viên c ốt cán về đổi

mới phương pháp dạy học.Thường xuyên tổ chức dự giờ thăm lớp và nghiêm túc rút kinh

nghiệm, tổ chức sinh hoạt chuy ên môn với nội dung phong phú, thiết thực, động viên tinh

thần cầu thị trong tự bồi dưỡng của giáo viên, giáo dục ý thức khiêm tốn học hỏi kinh

nghiệm và sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp

Hiệu trưởng chỉ đạo cho các nhóm bộ môn dự giờ rút kinh nghiệm, họp bàn thống

nhất nội dung bài khó, phương pháp dạy học hiệu quả 2 lần/tháng (thông qua phiên họp tổ

chuyên môn) tổ chức các tiết dạy gây hứng thú và phát huy tính tích cực của học sinh

Hiệu trưởng chỉ đạo trong các phiên họp hội đồng sư phạm: quá trình th ựchiện đổi

mới phương pháp dạy học phải là quá trình hoạt động tự giác của bản thân giáo viên, hoạt

động đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên phải có sự hỗ trợ thường xuy ên của đồng

nghiệp thông qua dự giờ thăm lớp và cùng rút kinh nghiệm cho nhau để cùng tiến bộ và

Câu hỏi nhận thức Dự kiến trả lời Câu hỏi gợi mở

- Để đảm bảo cho hệ

cơ xương phát triển

cân đối, chúng ta cần

thực hiện những biện

pháp vệ sinh nào?

-Chế độ dinh dưỡng

hợp lý

-Tiếp xúc với ánh

nắng

-Rèn luyện thân thể,

lao động vừa sức

-Mang vác đều hai vai

-Tư thế làm việc ngay

ngắn

-Chế độ ăn uống phải

như thế nào?

-Tư thế ngồi, đi đứng

như thế nào?

-Khi tham gia giao

thông, khi lao động và

vui chơi, cần làm gì để

tránh gãy xương và

tránh tổn thương cho

người khác?

-Nên rèn luyện qua

thể dục thể thao và lao

động như thế nào?

góp phần nâng cao chất lượng Trong quá trình ch ỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học,

Hiệu trưởng chỉ đạo cần nghiên cứu để tổ chức hợp lý việc lấy ý kiến của học sinh về

phương pháp dạy học của thầy cô giáo với tinh thần xây dựng

Thường xuyên dự giờ các chuy ên đề đổi mới phương pháp dạy học môn sinh học để

tiếp tục chỉ đạo hoàn chỉnh hơn trong việc nghiên cứu Hiệu trưởng cùng với các cộng sự

thống nhất các giải pháp và chỉ đạo khắc phục những tồn tại trong việc đổi mới phương

pháp dạy học.Hiệu trưởng theo dõi, có nhận xét đánh giá việc thực hiện hàng tháng, học

kỳ Đồng thời chỉ đạo tổ chức phong trào thi đua và có chính sách khen thưởng nhằm động

viên kịp thời đối với các tập thể, cá nhân tích cực và đạt hiệu quả trong hoạt động đổi mới

phương pháp dạy học, tổ chức nhân rộng các điển hình tập thể, cá nhân tiên tiến trong

phong trào đổi mới phương pháp dạy học trong đơn vị

4 Hiệu quả đem lại: Qua thời gian áp dụng nghiên cứu dạy bộ môn Sinh học cho

học sinh lớp 8

2 việc sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong

tiết dạy cho thấy học sinh có sự chuyển biến rõrệt trong nhận thức, các

em cảm thấy yêu

thích môn học nhiều hơn, rất hứng thú trong giờ họcvà tự tin hơn trong quyết định của

mình.Từ đó chất lượng học tập của các em có sự tiến bộ hơn

5 Khả năng và áp dụng cho đến thời điểm hiện tại:

5.1 Về tính mới và tính sáng tạo: Qua kết quả trên chúng tôi nhận thấy rằng: Việc sử

dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy cho học sinh

trong các bài dạy, từ đó nắm được ưu điểm, nhược điểm của người dạy lẫn người học Từ

đó sẽ có hướng điều chỉnh, phát huy thích hợp để vận dụng linh hoạt và thích hợp hơn, sẽ

mang lại hiệu quả cao trong quá trình d ạy học, phát huy đượctính tích cực của học sinh,

giúp học sinh nắm được nội dung bài kỹ hơn và rèn cho học sinh nhiều kỹ năng sống khoa

học trong thời đại mới

5.2 Hiệu quả xã hội: Việc sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học

sinh trong tiết dạy sinh họcđemlại một số hiệu quả sau trong quá trình giảng dạy: chất

lượng học tập của học sinh sẽ được nâng cao rõ rệt, là một trong những nội dung quan

trọng tạo nên sự thành công, hiệu quả trong quá trình giảng dạy Mặt khác, khuyến khích

người học nắm vững kiến thức đã học một cách khái quát, tự đánh giá được kết quả học tập

của mình, là nguồn thông tin phản hồi để đánh giá, nhận xét điều chỉnh hoàn thiện hoạt

động dạy học Việc sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong

tiết dạy mang tính tự thực hiện việc kiểm tra đánh giá và tự điều chỉnh quá trình h ọc tập

của người học Bên cạnh đó học sinh cảm thấy tự tin hơn trong quy ết định của mình c ũng

như tự tin thuyết trình nơi đông người, đồng thời còn rèn được cho học sinh các kỹ năng

sống cầnthiết khi bước vào đời

5.3 Về triển vọng áp dụng và triển khai: Qua việc thực hiện nghiên cứu giải pháp trên

ở môn sinh học, bản thân nhận thấy rằng có hiệu quả khả quan, chất lượng học sinh được

nâng cao nhận thấy Do vậy đề tài không chỉ áp dụng ở học sinh lớp 8 mà còn có thể áp

dụng ở khối lớp khác, cũng có thể áp dụng cho những môn học khác của trường Trung học

cơ sở Phước Minh, đồng thời có thể nhân rộng cho các trường bạn và huy

ện bạn để góp

phần nâng cao chất lượng giáo d