hoạt động cho vay theo hợp đồng tín dụng của các TCTD

hoạt động cho vay theo hợp đồng tín dụng của các TCTD

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong một nền kinh tế đang phát triển như ở Việt Nam hiện nay thì nhu cầu về vốn để phát triển sản xuất, kinh doanh là một trong những nhu cầu rất lớn Các doanh nghiệp, cá nhân, hộ gia đình…có thể có nguồn vốn này từ nhiều nguồn như: tự tích lũy, vay mượn bạn bè…Tuy nhiên, có một giải pháp có thể đem lại nguồn vốn dồi dào cho họ, đó chính

là việc vay vốn thông qua hợp đồng tín dụng của các TCTD Trong bối cảnh nền kinh tế

đa rơi vào tình trạng lạm phát, lãi suất ngân hàng tăng cao thì đây là một trong những chủ

đề kinh tế nóng bỏng hiện nay Sau đây bài làm của em sẽ đi tìm hiểu về hoạt động cho vay theo hợp đồng tín dụng của các TCTD và những vấn đề thực tiễn pháp lý, đề xuất hướng giải quyết để giải quyết hạn chế của pháp luật phát sinh trong quá trình cho vay.Trong bài làm chắc chắn còn nhiều thiếu sót,em rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô

Em xin chân thành cảm ơn!

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I) MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG

1) Khái niệm và đặc điểm của hợp đồng tín dụng

Hợp đồng tín dụng về bản chất là những hợp đồng cho vay tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự 2005 (BLDS) Tuy nhiên, chỉ gọi là hợp đồng tín dụng trong trường hợp bên cho vay là các TCTD (TCTD), trong đó chủ yếu là các ngân hàng, ngoài ra quỹ tín dụng nhân dân, công ty tài chính, tổ chức tài chính vi mô.

Hợp đồng tín dụng là là sự thoả thuận bằng văn bản giữa TCTD (bên cho vay) với

khách hàng là tổ chức, cá nhân (bên vay) nhằm xác lập quyền và nghĩa vụ nhất định giữa các bên theo quy định của pháp luật, theo đó TCTD (bên cho vay) chuyển giao một khoản vốn tiền tệ cho khách hàng (bên vay) sử dụng trong một thời hạn nhất định với điều kiện khách hàng sẽ hoàn trả khoản tiền đó (tiền gốc) và lãi vay sau một thời gian nhất định.

Trong quan hệ tín dụng, trước khi giải ngân, thì thế mạnh hoàn toàn thuộc về TCTD và

TCTD là người quyết định có hay không cho vay Dấu ấn vẫn đang hiện hữu trong Luật các TCTD năm 2010 để chỉ quá trình chuẩn bị giao kết hợp đồng, đó là những cụm từ

“cấp tín dụng” và “xét duyệt cấp tín dụng” hay là “yêu cầu khách hàng cung cấp tài liệu chứng minh” tính khả thi của phương án vay vốn và khả năng trả nợ Tuy nhiên, ngay sau

khi thực hiện hợp đồng, tức là sau khi TCTD giải ngân, thì xu thế lại hoàn toàn đảo ngược Khi ấy, bên vay là người nắm vai trò chủ động trong việc trả nợ Mặc dù TCTD

có khá nhiều quyền chi phối theo quy định của pháp luật về hợp đồng tín dụng, nhưng vẫn trở thành bên thụ động

Hợp đồng tín dụng có một số đặc điểm như sau:

+ Về chủ thể: bên cho vay bắt buộc phải là TCTD, có đủ điều kiện luật định, còn bên

vay có thể là tổ chức, cá nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác có đủ điều kiện vay vốn do pháp luật quy định

+ Đối tượng của hợp đồng tín dụng bao giờ cũng là tiền, bao gồm tiền mặt và bút tệ Số

tiền này được ghi rõ trong hợp đồng

+ Hợp đồng tín dụng chứa đựng rất nhiều rủi ro cho quyền lợi của bên cho vay Nếu

thời hạn cho vay càng dài thì nguy cơ rủi ro và bất trắc càng lớn

+ Về cơ chế thực hiện quyền và nghĩa vụ: nghĩa vụ chuyển giao tiền vay của bên cho

vay bao giờ cũng phải được thực hiện trước để làm cơ sở và tiền đề cho việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của bên vay

2) Vai trò của hoạt động cho vay thông qua hợp đồng tín dụng

+ Thứ nhất: Hoạt động cho vay này giúp cho bên vay giải quyết được những khó khăn

kinh tế trước mắt, giúp cho các cá nhân, tổ chức, hộ gia đình…khắc phục được tình trạng khó khăn về vốn, từ đó có thể đầu tư vào sản xuất kinh doanh…nhằm phát triển kinh tế

+ Thứ hai: Hợp đồng tín dụng còn là công cụ để thực hiện việc phân phối lại vốn tiền tệ

nhằm phục vụ phát triển kinh tế đất nước Thông qua việc huy động vốn trong dân chúng

để cho vay, các TCTD có thể tạm thời điều tiết nguồn vốn trong xã hội từ nơi tạm thời thừa vốn sang nơi tạm thời thiếu vốn, tức là điều tiết nguồn cung và cầu về vốn tiền tệ

trong nhân dân Và như vậy đồng tiền được sử dụng một cách có hiệu quả hơn, hạn chế tối đa đồng tiền “chết”.

+ Thứ ba: Hợp đồng tín dụng là cung cụ để Nhà nước thực hiện sự giúp đỡ của mình về

mặt tài chính đối với các đối tượng là người dân nghèo, điều kiện kinh tế khó khăn, các đối tượng Nhà nước cần khuyến khích phát triển có lợi cho quốc kế dân sinh bằng việc cho các đối tượng này vay với những ưu đãi nhất định về lãi suất, thời hạn vay…

+ Thứ tư: cho vay thông qua hợp đồng tín dụng là một hoạt động cấp tín dụng của các

TCTD Qua hoạt động này các TCTD có thể thu lại lợi nhuận cho mình thông qua việc hưởng chênh lệch giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay

II) THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG CHO VAY THEO HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG CỦA TỔ CHỨC TÍN DỤNG

1) Chủ thể của hợp đồng tín dụng

1.1) Bên cho vay

Theo quy định của pháp luật hiện hành, một TCTD muốn trở thành chủ thể cho vay trong hợp đồng tín dụng phải thoả mãn các điều kiện sau:

+ Có giấy phép thành lập và hoạt động do Ngân hàng Nhà nước cấp

+ Có điều lệ do Ngân hàng Nhà nước chuẩn y

+ Có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh hợp pháp

+ Có người đại diện đủ năng lực và thẩm quyền để giao kết hợp đồng tín dụng với khách hàng

Việc pháp luật quy định những điều kiện này đối với bên cho vay không chỉ góp phần làm lành mạnh hóa các quan hệ tín dụng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các nhà đầu

tư, mà còn là căn cứ để các luật gia hay các thẩm phán, trọng tài viên tiến hành thẩm định

và đánh giá một cách khách quan vấn đề hiệu lực pháp lý của hợp đồng tín dụng

1.2) Bên vay

Bên vay là tổ chức, cá nhân phải thoả mãn các điều kiện sau (về nguyên tắc, những điều kiện này có tính chất bắt buộc chung với mọi chủ thể đi vay trong mọi hợp đồng tín dụng):

+ Bên vay phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự Đối với tổ chức, hộ gia đình, tổ hợp tác…còn phải có người đại diện hợp pháp có đủ năng lực và thẩm quyền đại diện để ký kết hợp đồng tín dụng

+ Mục đích sử dụng vốn vay phải hợp pháp

Ngoài những điều kiện chung như trên, bên vay còn có thể phải thỏa mãn những điều kiện riêng khác nữa do TCTD yêu cầu trong từng hợp đồng tín dụng Những điều kiện này chỉ có tính bắt buộc phải thỏa mãn đối với bên vay khi TCTD yêu cầu

Theo quy định của pháp luật hiện hành, các điều kiện này bao gồm:

+ Bên vay có khả năng tài chính đảm bảo trả nợ trong thời hạn cam kết

+ Bên vay có phương án sử dụng vốn khả thi, hiệu quả.

+ Bên vay có tài sản cầm cố, thế chấp hoặc có bảo lãnh bằng tài sản của người thứ ba trên

cơ sở hợp đồng cầm cố, hợp đồng thế chấp, hợp đồng bảo lãnh

Tóm lại, việc pháp luật quy định các điều kiện cụ thể đối với bên cho vay và bên đi vay trong hợp đồng tín dụng, ngoài mục đích thiết lập trật tự, kỷ cương trong hoạt động tín dụng còn có ý nghĩa là giải pháp nhằm đảm bảo sự an toàn trong hoạt động kinh doanh của TCTD

2) Hình thức của hợp đồng tín dụng

Theo quy định tại Điều 17 Quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng do NHNN ban hành kèm theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31-12-2001 thì mọi hợp đồng tín dụng đều phải được ký kết bằng văn bản thì mới có giá trị pháp lý Sở dĩ pháp luật quy định như vậy là vì những ưu điểm sau đây:

- Hợp đồng tín dụng được ký kết bằng văn bản sẽ tạo ra một bằng chứng cụ thể cho việc thực hiện hợp đồng và giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng

- Việc ký kết hợp đồng tín dụng bằng văn bản thực chất là một sự công bố công khai, chính thức về mối quan hệ pháp lý giữa những người lập ước để cho người thứ ba biết rõ về việc lập ước đó mà có những phương cách xử sự hợp lý, an toàn trong trường hợp cần thiết

- Việc ký kết hợp đồng tín dụng bằng văn bản mới có thể khiến cho các cơ quan có trách nhiệm của chính quyền thi hành công vụ được tốt hơn

Theo quy định hiện hành, văn bản hợp đồng tín dụng được hiểu bao gồm văn bản viết

và văn bản điện tử Hợp đồng tín dụng được xác lập thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu được coi là giao dịch bằng văn bản Các hợp đồng điện tử được coi là có giá trị pháp lý như văn bản hợp đồng viết và có giá trị chứng cứ trong quá trình giao dịch Việc pháp luật quy định mọi hợp đồng tín dụng phải được kí kết bằng văn bản cùng với sự chấp nhận hai hình thái của hợp đồng nói trên có thể xem là những nỗ lực rất đáng kể của các nhà lập pháp, nhằm bảo đảm cho sự an toàn pháp lý cho các bên tham gia hợp đồng tín dụng

Mẫu hợp đồng mà các TCTD đưa ra không phải là hợp đồng mẫu theo quy định của BLDS (Điều 407), mà chỉ là bản thảo để thuận tiện trong quá trình đàm phán ký kết hợp đồng Bên vay hoàn toàn có thể thoả thuận với ngân hàng thay đổi bất kỳ nội dung nào Tuy nhiên, trên thực tế thì bên vay thường phải chấp nhận những điều khoản thiên về ràng buộc chặt chẽ đối với bên vay và có lợi hơn cho ngân hàng

3) Nội dung của hợp đồng tín dụng\

Nội dung của hợp đồng tín dụng là tổng thể những điều khoản do các bên có đủ tư cách chủ thể cam kết với nhau một cách tự nguyện, bình đẳng và phù hợp với pháp luật Các

điều khoản này vừa thể hiện ý chí của các bên, đồng thời cũng làm phát sinh những quyền và nghĩa vụ pháp lý cơ bản của mỗi bên tham gia hợp đồng tín dụng.

Theo quy định tại Điều 17 Quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng do NHNN ban hành kèm theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31-12-2001 nội dung của hợp đồng tín dụng bao gồm các điều khoản cơ bản sau đây:

- Điều khoản về điều kiện vay vốn Khi thỏa thuận điều khoản này, các bên cần ghi

rõ trong hợp đồng tín dụng những tiêu chuẩn cụ thể mà bên vay phải thỏa mãn thì hợp

đồng tín dụng mới có hiệu lực Theo quy định tại điều 7 Quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng thì:

+ Thứ nhất: Khách hàng vay vốn cần phải có năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân

sự và chịu trách nhiệm dân sự theo quy định của pháp luật

Đối với khách hàng vay là tổ chức, cá nhân Việt Nam: các cá nhân, chủ doanh nghiệp

tư nhân, đại diện hộ gia đình, thành viên công ty hợp danh phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự Còn tổ chức thì cần phải có năng lực pháp luật Khi quy định

“tổ chức phải có năng lực pháp luật” và “chủ doanh nghiệp tư nhân phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự” là không cần thiết bởi tổ chức thì luôn luôn có

năng lực pháp luật, còn để trở thành chủ doanh nghiệp tư nhân thì cá nhân đó buộc phải

có đầy đủ cả năng lực pháp luật và năng lực hành vi

Đối với khách hàng vay là tổ chức, cá nhân nước ngoài: các nhân và tổ chức muốn vay phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự theo quy định của nước mà tổ chức

đó có quốc tịch hoặc cá nhân đó là công dân nếu pháp luật nước ngoài đó được Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các văn bản pháp luật khác của Việt Nam quy định hoặc được điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

ký kết hoặc tham gia quy định Đây là quy định mới theo hướng mở rộng khách hàng vay theo hướng phù hợp với thực tế với thông lệ quốc tế, tạo điều kiệ cho các tổ chức , cá nhân nước ngoài có cơ hội được tiếp cận với nguồn vốn vay

+ Thứ hai: Mục đích sử dụng vốn vay hợp pháp

+ Thứ ba: Có khả năng tài chính đảm bảo trả nợ trong thời hạn cam kết

+ Thứ tư: Thực hiện các quy định về bảo đảm tiền vay theo quy định của Chính phủ và hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

+ Thứ năm: Có dự án đầu tư, phương án sản xuất, kinh doanh, dịch vụ khả thi và có hiệu quả; hoặc có dự án đầu tư, phương án phục vụ đời sống khả thi và phù hợp với quy định của pháp luật

- Điều khoản về mục đích sử dụng tiền vay Trong điều khoản này, các bên cần

ghi rõ vốn vay sẽ được sử dụng vào mục đích gì Việc thỏa thuận điều khoản này trong hợp đồng tín dụng được xem như một giải pháp đảm bảo sự an toàn về vốn cho người đầu tư là các TCTD, nhằm tránh trường hợp bên vay sử dụng vốn một cách tùy tiện vào

mục đích phiêu lưu, mạo hiểm Mặt khác, để bảo đảm lợi ích của cả hai bên và đảm bảo cho đồng vốn đầu tư được sử dụng hiệu quả, pháp luật cũng cho phép trong thời gian sử dụng vốn, các bên có quyền thỏa thuận lại về mục đích sử dụng vốn vay mỗi khi xét thấy thời cơ và điều kiện sử dụng vốn đã thay đổi.

Về nguyên tắc, bên vay vốn được sử dụng vốn vay vào bất kỳ mục đích nào, nếu không

bị pháp luật cấm Tuy nhiên, có những trường hợp không bị pháp luật cấm, như việc vay vốn để trả nợ TCTD khác hoặc trả nợ chính TCTD đã vay, nhưng lại rất khó được chấp nhận, vì nó được coi như một hoạt động đảo nợ Trước đây, việc đảo nợ bị cấm, sau đó được quy định khoản 2 điều 9 Quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng do NHNN

ban hành kèm theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31-12-2001 như sau:

“Việc đảo nợ, các TCTD thực hiện theo quy định riêng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam” Tuy nhiên từ đó đến nay, vẫn không có văn bản nào của Chính phủ hay NHNN

giải thích về nội dung này

Trong thời hạn vay vốn, nếu bên vay sử dụng vốn vay không đúng mục đích đã thỏa thuận thì TCTD lập tức được chấm dứt hợp đồng, phạt vi phạm và thu hồi nợ trước hạn

Để bảo đảm việc sử dụng vốn vay đúng mục đích và khả năng trả nợ của bên vay, pháp luật quy định TCTD có quyền kiểm tra, giám sát quá trình vay vốn, sử dụng vốn vay và trả nợ của bên vay

- Điều khoản về phương thức và kỳ hạn trả nợ: Theo quy định tại khoản 1 điều

13 Quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng thì các bên có thể thỏa thuận lựa chọn

phương thức trả nợ căn cứ vào đặc điểm sản xuất, kinh doanh, hoạt động dịch vụ của khách hàng cũng như khả năng tài chính của họ Điều này giúp cho chủ thể đi vay có thể chủ động hơn trong việc hoàn trả nợ cho TCTD Các bên có thể thỏa thuận số tiền vay sẽ được hoàn trả dần hàng tháng (chia thành các kỳ hạn) hay là trả toàn bộ một lần khi hợp đồng vay đáo hạn

Việc phân ra các kỳ hạn trả nợ là một cách thức thông minh và linh hoạt của pháp luật Bởi lẽ nó sẽ giúp cho các TCTD thu hồi dần được vốn cho vay cùng với một khoản lãi để duy trì hoạt động của mình, đồng thời cũng chia nhỏ gánh nặng cho chủ thể đi vay, không phải trả một lần toàn bộ số tiền đã vay Như vậy sẽ giảm bớt rủi ro cho ngân hàng khi khách hàng không có khả năng hoàn trả toàn bộ số nợ một lần

`- Điều khoản về lãi suất: lãi suất trong hợp đồng vay tiền là tỉ lệ nhất định mà bên

vay phải trả thêm vào số tiền đã vay tính theo đơn vị thời gian Lãi suất thường được tính theo tuần, tháng hoặc năm do các bên thoả thuận hoặc do pháp luật quy định

Lãi suất được áp dụng trong hợp đồng tín dụng theo hai phương thức cơ bản là lãi suất cố định và lãi suất thay đổi (hay còn được gọi là lãi suất thả nổi) Nếu các bên thoả thuận áp dụng lãi suất cố định, thì lãi suất sẽ không thay đổi trong suốt thời hạn vay, bất kể lãi suất thị trường có tăng lên hay giảm xuống Nếu các bên thoả thuận áp dụng lãi suất thay đổi

thì sẽ điều chỉnh lãi suất lên, xuống dựa vào lãi suất thị trường Tuy nhiên với tình hình nền kinh tế lạm phát như hiện nay, chỉ số tiều dùng thường lên xuống thất thường, lãi suất ngân hàng thường bị động trước những biến đổi ấy Vì vậy, hầu hết các TCTD đều

áp dụng quy định một lãi suất biến đổi theo từng thời kỳ Trong thời gian vừa qua, trước

sự phát triển nhanh của nền kinh tế, nhu cầu vốn cũng theo đó mà càng tăng lên Các TCTD thường tiến hành hàng loạt các biện pháp để thu hút vốn Từ đó diễn ra cuộc chạy đua tăng lãi suất huy động vốn giữa các TCTD, đặc biệt là giữa các ngân hàng thương mại Mặc dù NHNN đã ban hành Thông tư số 02/2011/TT-NHNN ngày 3/3/2011 quy

định mức lãi suất huy động vốn tối đa bằng VND, với quy định: “TCTD ấn định lãi suất huy động vốn bằng VND (lãi suất tiền gửi, lãi suất giấy tờ có giá) của các tổ chức (trừ các TCTD) và cá nhân bao gồm cả khoản chi khuyến mại dưới mọi hình thức không vượt quá 14%/năm Riêng các quỹ tín dụng nhân dân cơ sở ấn định mức lãi suất huy động vốn bằng VND không vượt quá 14,5%/năm” NHNN kỳ vọng quy định này sẽ giúp thì trường

tiền tệ đi vào ổn định Nhưng chỉ được một thời gian ngắn, nhiều ngân hàng thương mại bắt đầu “lách” bằng cách đưa ra một loạt các hình thức khuyến mại cho khách hàng gửi tiền Việc này đã khiến mức lãi suất huy động tăng cao, có thời điểm lên đến 17.5% đến 18% Với lãi suất huy động như vậy thì ngân hàng sẽ buộc phải cho vay ở mức 21% – 22%/năm mới tồn tại được Điều này đã gây áp lực cho doanh nghiệp, cho các cá nhân vay vốn Với một mức lãi suất cao như vậy, họ sẽ rất khó khăn trong việc phát triển sản xuất, dẫn đến tình trạng nợ xấu của ngân hàng tăng nhanh Điều này quay ngược lại ảnh hưởng trực tiếp tới các ngân hàng và chính những cá nhân, tổ chức gửi tiền vào ngân hàng

Lãi suất quá hạn: Hầu hết các TCTD vẫn thoả thuận trong hợp đồng tín dụng về lãi suất quá hạn bằng 150% lãi suất cho vay trong hạn đối với chính hợp đồng tín dụng đó Mức lãi suất quá hạn không quá 150% này là do NHNN quy định dựa trên cơ sở BLDS năm

1995 giao cho NHNN quy định mức lãi suất quá hạn Nhưng từ năm 2006 trở đi, nếu vẫn

áp dụng mức lãi suất quá hạn này là không đúng pháp luật, vì BLDS năm 2005 quy định

mức lãi suất quá hạn được tính “theo lãi suất cơ bản do NHNN công bố tương ứng với thời hạn vay tại thời điểm trả nợ” (Điều 474 khoản 5) Hai quy định này có sự chênh lệch

rất đáng kể, nhất là trong thời kỳ lãi suất có sự biến động lớn

- Điều khoản về đối tượng hợp đồng Trong điều khoản này, các bên phải thỏa

thuận về số tiền vay, tổng số tiền phải trả khi hợp đồng tín dụng đáo hạn

- Điều khoản về thời hạn sử dụng vốn vay Các bên phải ghi rõ trong hợp đồng tín

dụng về ngày, tháng, năm trả tiền, hoặc phải trả tiền sau bao lâu kể từ ngày ký hợp đồng Nếu có thể gia hạn hợp đồng thì các bên cũng dự liệu trước về khả năng này trong hợp đồng tín dụng, còn thời gian gia hạn sẽ tiến hành thỏa thuận sau trong quá trình thực hiện hợp đồng tín dụng Có một thời kỳ NHNN quy định khoản vay ngắn hạn chỉ được gia hạn

tối đa bằng thời hạn cho vay; khoản vay trung, dài hạn tối đa bằng ½ thời hạn cho vay Như vậy, khoản vay 12 tháng thì được phép gia hạn thêm 12 tháng nữa, nhưng nếu là khoản vay 13 tháng, thì chỉ được phép gia hạn thêm 6,5 tháng Đến nay, các khoản nợ được gia hạn nhiều lần, với thời hạn không bị hạn chế Tuy nhiên, khi đó khoản nợ sẽ bị đánh giá về khả năng rủi ro và phải phân loại vào nhóm nợ thích hợp để trích lập dự phòng.

- Điều khoản về giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng Đây là điều khoản mang

tính chất thường lệ, theo đó các bên có quyền thỏa thuận về biện pháp giải quyết tranh chấp bằng con - đường thương lượng, hòa giải hoặc lựa chọn cơ quan tài phán sẽ giải quyết tranh chấp cho mình Nếu trong hợp đồng tín dụng không ghi điều khoản này, có nghĩa là các bên không thỏa thuận thì việc xác định thẩm quyền, thủ tục giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng đó sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật Ngoài ra, nếu hợp đồng tín dụng được giao kết có điều kiện bảo đảm bằng tài sản như cầm cố, thế chấp, bảo lãnh thì các bên có thể thỏa thuận một điều khoản riêng rẽ nằm trong hợp đồng tín dụng (hợp đồng chính) hoặc lập thành một hợp đồng phụ kèm theo hợp đồng chính Trên thực tế các bên thường kí kết hợp đồng phụ (hợp đồng cầm cố, hợp đồng thế chấp, hợp đồng bảo lãnh) theo thể thức luật định nhằm thể hiện rõ ý chí của mình trong việc cầm cố, thế chấp, bảo lãnh Về lí thuyết, hợp đồng cầm cố, hợp đồng thế chấp, hợp đồng bảo lãnh chỉ có tính cách là hợp đồng phụ nên hiệu lực của nó phụ thuộc hoàn toàn và hiệu lực của hợp đồng chính (hợp đồng tín dụng)

4) Giao kết hợp đồng tín dụng

4.1) Nguyên tắc giao kết hợp đồng

+ Nguyên tắc tự do giao kết hợp đồng nhưng không được trái pháp luật, đạo đức xã hội.

Nguyên tắc này biểu hiện rõ ràng quyền tự do dân chủ mà nhà nước trao cho công dân Pháp luật tôn trọng sự tự do thỏa thuận của các chủ thể, đồng thời nâng cao ý thức của người dân trong bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, trên thực tế còn tồn tại nhiều trường hợp vì lợi nhuận mà các TCTD “lách luật” đồng ý cho vay đối với các doanh nghiệp không thỏa mãn các điều kiện vay vốn (Các điều kiện quy định tại điều 7 Quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng)

+ Nguyên tắc tự nguyện và bình đẳng trong giao kết hợp đồng.

Có thể nói các nguyên tắc trên đã phản ánh đúng đắn bản chất quan hệ hợp đồng trong

cơ chế thị trường, trong đó là các quan hệ tự nguyện, có sự thỏa thuận về ý chí trong trao đổi hàng hóa, dịch vụ xuất phát từ nhu cầu nội tại của các chủ thể tham gia thị trường Tuy nhiên, ý nghĩa pháp lý của các nguyên tắc này dường như không được bảo đảm trong hoạt động vay vốn hiện nay Với bối cảnh nền kinh tế phát triển “quá nóng”, biến động thất thường, lợi dụng tình trạng nhu cầu vốn của cá doanh nghiệp lớn, các TCTD thường cho vay vốn lãi suất cao hơn quy định đến 3 – 4% Để hợp thức hóa phần chênh lệch này,

các TCTD quy định hàng loạt các loại phí như: phí quản lý tài sản bảo đảm, phí kiểm tra tài sản, phí quản lý hạn mức Hiện nay chưa có văn bản quy phạm pháp luật nào cấm việc thu phí của các TCTD, mà chỉ có các công văn nhắc nhở của ngân hàng nhà nước trong những thời kỳ phải thực hiện đúng trần lãi suất cho vay Dù được coi là phí nhưng

đó là chi phí liên quan đến khoản vay làm gia tăng lãi suất Nếu không vay thì không có vốn sản xuất kinh doanh, vay thì doanh nghiệp phải chịu chi phí đội lên mà không thể hạch toán để tính thuế Như vậy, ý nghĩa ban đầu của nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng đã không còn nguyên vẹn

4.2) Các giai đoạn của giao kết hợp đồng

Giao kết hợp đồng tín dụng là một quá trình mang tính chất kỹ thuật nghiệp vụ – pháp

lý do các bên thực hiện theo một trình tự luật định Việc giao kết hợp đồng tín dụng bao gồm các giai đoạn chủ yếu sau đây:

- Đề nghị giao kết hợp đồng tín dụng: là hành vi pháp lý do một bên thực hiện dưới hình

thức văn bản chính thức gửi cho bên kia, với nội dung thể hiện ý chí mong muốn được giao kết hợp đồng tín dụng

Thông thường, bên đề nghị giao kết hợp đồng tín dụng là các tổ chức, cá nhân có nhu cầu vay vốn và văn bản đề nghị chính là đơn xin vay, được gửi kèm theo các giấy tờ, tài liệu chứng minh tư cách chủ thể và khả năng tài chính hay phương án sử dụng vốn vay Các tài liệu này do bên vay gửi cho TCTD để xem xét, thẩm định và được coi như bằng chứng đề nghị giao kết hợp đồng tín dụng

Thực tiễn giao kết hợp đồng tín dụng ở Việt Nam trong những năm gần đây cho thấy,

có nhiều trường hợp bên chủ động giao kết hợp đồng tín dụng lại chính là TCTD chứ không phải là khách hàng, nhằm tăng cường khả năng cạnh tranh và mở rộng thị trường tín dụng Những TCTD đã từng đi tiên phong trong việc lựa chọn phương thức này chính

là các ngân hàng cổ phần, ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam Trong trường hợp này, văn bản đề nghị là thư chào mời được TCTD gửi cho tổ chức, cá nhân có khả năng tài chính mạnh, có uy tín trên thương trường và có nhu cầu vay vốn thường xuyên (gọi là những khách hàng tiềm năng) mà TCTD lựa chọn là bên đối tác Trong thư chào mời, bên đề nghị (TCTD) thường đưa ra những điều kiện có tính chất tổng quát nhất kèm theo những ước khoản cụ thể để cho bên kia xem xét chấp nhận Tuy nhiên, do một thư chào mời có thể không nhất thiết phải là một văn bản dự thảo hợp đồng nên trong thực tế, nếu bên tiếp nhận thư chào mời có hành vi chấp nhận toàn bộ nội dung của thư chào mời đó thì không vì thế mà hợp đồng tín dụng được coi là đã hình thành

- Thẩm định hồ sơ tín dụng và chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng tín dụng:

Thẩm định hồ sơ tín dụng: là tất cả những hành vi mang tính nghiệp vụ – pháp lý do

TCTD thực hiện nhằm xác định các điều kiện vay vốn đối với bên vay, trên cơ sở đó mà

quyết định cho vay hay không Do tính đặc biệt quan trọng của giai đoạn này trong cả quá trình từ cho vay đến thu nợ nên pháp luật đòi hỏi bên cho vay là TCTD phải triệt để tuân thủ nguyên tắc đảm bảo tính độc lập, phân định rõ ràng trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm liên đới giữa khâu thẩm định và khâu quyết định cho vay Sau khi đã thẩm định hồ

sơ tín dụng của khách hàng, bên cho vay có toàn quyền quyết định việc chấp nhận hoặc

từ chối cho vay Trong trường hợp từ chối cho vay, TCTD phải thông báo cho khách hàng bằng văn bản và phải nêu rõ lí do từ chối cho vay Việc từ chối cho vay không có căn cứ xác đáng có thể là lí do để khách hàng thực hiện hành vi đối kháng với TCTD theo quy định của pháp luật

Chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng tín dụng: là hành vi pháp lý do bên nhận đề nghị

thực hiện dưới hình thức một văn bản chính thức gửi cho bên kia với nội dung thể hiện sự đồng ý giao kết hợp đồng tín dụng Theo đó, hành vi chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng tín dụng chỉ có giá trị như một lời tuyên bố đồng ý ký kết hợp đồng chứ không thể thay thế cho việc giao kết hợp đồng giữa các bên Có nghĩa là việc giao kết hợp đồng tín dụng chỉ được xem là hoàn thành sau khi các bên đã trải qua giai đoạn thương lượng, đàm phán trực tiếp các điều khoản của hợp đồng (bao gồm các điều khoản chủ yếu, điều khoản thường lệ, điều khoản tùy nghi) và người đại diện có thẩm quyền của các bên đã trực tiếp ký tên vào bản hợp đồng tín dụng

- Đàm phán các điều khoản của hợp đồng tín dụng: Đây là giai đoạn cuối cùng, cũng là

giai đoạn trọng tâm của quá trình giao kết hợp đồng tín dụng Trong giai đoạn này, các bên gặp nhau để đàm phán các điều khoản của hợp đồng tín dụng Giai đoạn này được coi là kết thúc khi đại diện của các bên đã chính thức ký tên vào văn bản hợp đồng tín dụng

5) Quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao kết hợp đồng tín dụng

Quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao kết hợp đồng tín dụng được quy định tại điều

24 và 25 Quy chế cho vay của TCTD đối với khách hàng do NHNN ban hành kèm theo Quyết định số 1627/2001/QĐ-NHNN ngày 31-12-2001 Cụ thể như sau:

5.1) Quyền và nghĩa vụ của bên cho vay

- Bên ngân hàng cho vay có các quyền sau:

+ Yêu cầu khách hàng cung cấp tài liệu chứng minh dự án, phương án vay vốn khả thi, khả năng tài chính của mình và người bảo lãnh trước khi quyết định cho vay;

+ Từ chối yêu cầu vay vốn của khách hàng nếu thấy không đủ điều kiện vay vốn; dự án, phương án vay vốn không có hiệu quả, không phù hợp với quy định của pháp luật hoặc ngân hàng không có đủ nguồn vốn để cho vay;

+ Kiểm tra, giám sát quá trình vay vốn, sử dụng vốn vay và trả nợ của khách hàng;

+ Chấm dứt việc cho vay, thu hồi nợ trước hạn, chuyển nợ quá hạn khi phát hiện khách hàng cung cấp thông tin sai sự thật, vi phạm hợp đồng tín dụng;

+ Khởi kiện khách hàng vi phạm hợp đồng tín dụng hoặc khởi kiện bên thứ ba cầm cố, thế chấp, bảo lãnh theo quy định của pháp luật;

+ Khi đến hạn trả nợ mà khách hàng không trả nợ, nếu các bên không có thoả thuận khác thì ngân hàng có quyền bán tài sản bảo đảm tiền vay theo sự thoả thuận trong hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm tiền vay để thu nợ theo quy định của pháp luật hoặc yêu cầu người thứ ba thực hiện nghĩa vụ cầm cố, thế chấp, bảo lãnh cho khách hàng vay vốn;+ Miễn, giảm lãi tiền vay theo quy định của ngân hàng; gia hạn nợ, điều chỉnh kỳ hạn nợ theo quy định;

+ Mua bán nợ, đảo nợ, khoanh nợ, xoá nợ và cơ cấu lại nợ theo quy định của Chính phủ

và hướng dẫn của NHNN Việt Nam

- Bên ngân hàng cho vay có các nghĩa vụ sau:

+ Giải ngân cho bên vay theo đúng thoả thuận trong hợp đồng tín dụng;

+ Thực hiện đúng các thoả thuận trong hợp đồng tín dụng;

+ Lưu giữ hồ sơ tín dụng phù hợp với quy định của pháp luật

Trong số các nghĩa vụ của bên cho vay, thì nghĩa vụ giải ngân là quan trọng nhất Nếu nghĩa vụ này không được thực hiện, thì sẽ không phát sinh quyền và nghĩa vụ khác của hai bên

b) Quyền và nghĩa vụ của bên cho vay

- Bên vay vốn có các quyền sau:

+ Từ chối các yêu cầu của ngân hàng không đúng với các thoả thuận trong hợp đồng tín dụng;

+ Khiếu nại, khởi kiện việc vi phạm hợp đồng tín dụng của ngân hàng theo quy định của pháp luật

- Bên vay vốn có các nghĩa vụ sau:

+ Cung cấp đầy đủ, trung thực các thông tin, tài liệu liên quan đến việc vay vốn đồng thời chịu trách nhiệm về tính chính xác và hợp pháp của các thông tin, tài liệu cung cấp cho ngân hàng;

+ Sử dụng tiền vay đúng mục đích, thực hiện đúng các nội dung đã thoả thuận trong hợp đồng tín dụng và các cam kết khác với ngân hàng;

+ Trả nợ gốc và lãi vốn vay theo thoả thuận trong hợp đồng tín dụng;

+ Chịu trách nhiệm trước pháp luật khi không thực hiện đúng những thoả thuận về việc trả nợ và thực hiện các nghĩa vụ bảo đảm nợ vay đã cam kết trong hợp đồng tín dụng Trong số các nghĩa vụ của bên vay, thì nghĩa vụ trả nợ là quan trọng nhất Nghĩa vụ này chỉ được miễn trừ nếu bên cho vay đồng ý, còn lại thì sẽ không bao giờ được miễn trừ, kể

cả xảy ra tình trạng bất khả kháng

6) Thực hiện hợp đồng tín dụng