SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT LÊ LỢI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI LỊCH SỬ LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT Người thự
Trang 1
SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT LÊ LỢI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI LỊCH SỬ LỚP 10 Ở
TRƯỜNG THPT
Người thực hiện :Vũ Thị Hằng Chức vụ :Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Lê Lợi
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch Sử
THANH HOÁ NĂM 2012-2013
Trang 2
Phần I: Đặt vấn đề
1 Lý do chọn đề tài
Lịch sử là khoa học nghiên cứu,tái hiện một cách chân thực quá khứ xã hội loài người.Trong phạm vi trường THPT,lịch sử có tác dụng giáo dục đạo đức,truyền thống của dân tộc cho học sinh,hơn nữa là sự biết ơn ,kính trọng đối với tổ tiên,với những người có công với Tổ quốc
Do đặc trưng môn lịch sử khác với các môn học khác trong chương trình phổ thông đó là:không được trực tiếp chứng kiến sự kiện lịch sử,vì lịch sử không lặp lại,không biểu diễn được trong phòng thí nghiệm.Nhận thức lịch sử có sắc thái riêng:Nhận thức các sự kiện,hiện tượng lịch sử phải tuân theo lô gic,sự thật khách quan,không phải tùy theo sự tưởng tượng của mỗi người.Mặt khác mỗi tác động của giáo viên trong dạy học lịch sử đều ảnh hưởng không nhỏ đến nhận thức của học sinh
Dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông,nhất là chương trình lớp 10 là một quá trình phức tạp, đa dạng.Thực tế đã có nhiều giáo viên biến bài lịch sử thành bài chính trị,lí luận khô khan trống rỗng,cứng nhắc.Để tránh việc dạy chay,đọc chép áp đặt biến giờ học Lịch sử trở nên nhàm chán đối với học sinh THPT đang tuổi hiếu kỳ,ham thích yếu tố mới lạ.Vì vậy để dạy môn lịch sử người thầy phải có phương pháp dạy học phù hợp với điều kiện thực tế của trường,của giờ học và đối tượng học sinh,để từ đó tác động đúng quy luật nhận thức giúp học sinh lĩnh hội được đầy đủ kiến thức truyền tải,từ đó biết nhận định đánh giá sự kiện,hiện tượng lịch sử và chủ động lĩnh hội kiến thức,để phát huy khả năng sáng tạo của mình.Học sinh đóng vai trò là trung tâm của giờ học,thầy giáo đóng vai trò hướng dẫn,định hướng,chắc rằng giờ học lịch sử sẽ không còn nặng nề áp đặt với cả thầy và trò
Ngày nay với sự phát triển của xã hội hiện đại,sự bùng nổ của các phương tiện thông tin học sinh có thể tiếp cận các tri thức khoa học nói chung và tri thức lịch sử nói riêng qua nhiều kênh khác nhau.Vì vậy phải có phương pháp dạy học phù hợp
Chương trình sách giáo khoa mới và thực hiện đổi mới phương pháp dạy học
đã được thực hiện trong một thời gian,năm học 2011-2012 đã thực hiện giảm tải chương trình cho phù hợp với thời lượng và nhận thức của học sinh.Năm học 2012-2013 Bộ giáo dục và Sở giáo dục đào tạo Thanh Hoá đã triển khai đến các trường THPT về việc đổi mới các phương pháp dạy học truyền thống và sử dụng các kĩ thuật dạy học tiên tiến như:kĩ thuật dạy học mảnh ghép,sơ đồ tư duy nhiều trường trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá nói chung và trường THPT Lê Lợi đã tích cực thực hiện những đổi mới này,bước đầu đã đạt được những kết quả đáng kể
Tuy nhiên trong quá trình giảng dạy bộ môn lịch sử ở trường phổ thông nói chung ở lớp 10 nói riêng -đầu cấp học (cấp 3),làm quen với phương pháp học mới vượt cấp còn gặp nhiều khó khăn,đòi hỏi sự cố gắng nỗ lực lớn của thầy và trò cũng như sự trợ giúp của ban giám hiệu và các ban ngành liên quan
Trang 3
Môn lịch sử đòi hỏi học sinh phải nắm được một số sự kiện cơ bản của một bài,một chương,một giai đoạn lịch sử.Kiến thức quá nhiều trong thời lượng một tiết học.Mặt khác trong thực tế tư tưởng của phụ huynh học sinh,đâu đó trong xã hội xem lịch sử là “môn phụ”,chỉ cần học thuộc,không dành thời gian để tâm học và tìm hiểu
Phương tiện dạy học,đồ dùng dạy học còn thiếu,nhất là sử dụng giáo án điện
tử trong dạy học lịch sử còn khó khăn về phòng máy chưa phát huy được hiệu quả thực sự
Để góp phần vào đổi mới phương pháp dạy và hoc môn lịch sử THPT nói chung và lịch sử lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi nói riêng Để nâng cao hiệu quả dạy bộ môn lịch sử,phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh và góp phần gây hứng thú tìm hiểu lịch sử.Vì vậy tôi quyết định lựa chọn đề tài này
2 Lịch sử đề tài
Thiết kế và sử dụng sơ đồ,biểu bảng trong dạy học các môn xã hội nói chung
và môn lịch sử nói riêng nhiều người đã và đang làm.Vậy tôi xin đưa ra một số biện pháp,ý kiến của cá nhân để cùng tham khảo,góp ý
Phần II:Các giải pháp cải tiến
I.Nội dung
1.Thiết kế và sử dụng sơ đồ trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp 10 2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp 10
3 Thiết kế và sử dụng sơ đồ,bảng biểu ở một số bài cụ thể trong chương trình lịch sử lớp 10
II.Phương pháp
Giáo viên nghiên cứu sách giáo khoa,nắm chắc kiến thức cơ bản,từ đó tổng hợp,hệ thống hóa kiến thức một cách khái quát,khoa học,đầy đủ,giúp học sinh hiểu,nhớ và học, từ đó gây hứng thú trong giờ học,các em chủ động tìm hiểu lịch sử ở nhiều kênh thông tin khác nhau
Để giờ học lịch sử có hiệu quả đòi hỏi giáo viên có phương pháp giảng dạy phù hợp cho từng đối tượng học sinh ở từng lớp và đối với từng tiết học.Trường THPT Lê Lợi có truyền thống dạy và học,luôn đạt được những thành tích cao.Tuy nhiên phần lớn các em học sinh của trường không theo ban khoa học-xã hội nhân văn,nên gặp không ít khó khăn trong dạy và học môn lịch sử.Vì vậy lượng kiến thức phù hợp sử dụng trong sơ đồ và biểu đồ là rất cần thiêt
III.Cách thức thực hiện
Việc thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu hầu như bài nào cũng phải làm song đề tài này chỉ giới hạn một số bài trong chương trình lớp 10 THPT
Sơ đồ là dạng đồ dùng trực quan rất quen thuộc,là kiến thức từ dạng kênh chữ sang dạng sơ đồ nhằm cụ thể hóa nội dung bằng những mô hình,hình học đơn giản,diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội,một chế độ chính trị ,mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử bảng biểu(bao gồm biểu bảng,bảng thống kê ).Đây là
Trang 4
dạng đồ dùng trực quan đơn giản ,phù hợp với đối tượng học sinh và điều kiện thực tế trường THPT Lê Lợi
Trên cơ sở kiến thức trong sách giáo khoa hoặc sưu tầm các tài liệu tham khảo để trình bày thành sơ đồ,biểu bảng
1 Thiết kế và sử dụng sơ đồ
Sơ đồ là dạng đồ dùng trực quan rất quen thuộc,là kiến thức từ dạng kênh chữ sang dạng sơ đồ nhằm cụ thể hóa nội dung bằng những mô hình,hình học đơn giản,diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội,một chế độ chính trị,mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử
1.1 Dạng sơ đồ thể hiện sự chuyển biến
Ví dụ 1: Để trình bày quá trình tiến hóa của loài người,bài 1”Sự xuất hiện loài người và bầy người nguyên thủy”
Thời gian 6tr.năm 4tr.năm 4vạn.năm 1vạn.năm
(Vượn cổ) (Người tối cổ) (Người tinh khôn) (Đá mới)
Với sơ đồ này sẽ nhanh chóng hiểu về quá trình tiến hóa của loài người
Ví dụ 2: Để trình bày quá trình chuyển biến công cụ kim khí,bài 2”Xã hội nguyên thủy”
1vạn.năm 5500.năm 4000.năm 3000.năm
(Đá mới) (Đồng đỏ) (Đồng thau) (Sắt)
Với sơ đồ này học sinh sẽ nhanh chóng hiểu về quá trình chuyển hóa công
cụ kim khí từ đó thấy sự tiến hóa của loài người.Qua sơ đồ này cùng với gợi ý của giáo viên,học sinh thấy được phát minh ra công cụ bằng kim khí có ý nghĩa quan trọng,sự ra đời của đồng thau và sự hạn chế đồng thau:sắt và khả năng của sắt.Qua sơ đồ này giáo viên có thể gợi sự chú ý đến 3 mốc thời gian (5500 năm;4000 năm và 3000 năm trước đây).Vì sao cách xa nhau như thế.Qua đó học sinh dễ dàng tìm hiểu hệ quả kinh tế của các phát minh ra công cụ kim khí
Ví dụ 3 : Để trình bày qúa trình hình thành xã hội phong kiến ở Trung Quốc (bài 5”Trung Quốc thời Tần - Hán”(Có sẵn trong sách giáo viên)
Với sơ đồ đồ này học sinh hiểu nhanh và rõ về sự phân hóa,chuyển biến từ xã hội cổ đại lên xã hội phong kiến ở Trung Quốc
Trang 5
Trong chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 10 có nhiều bài có nội dung có thể trình bày ở dạng sơ đồ này như bài 13 “Sự hình thành các quốc gia phong kiến Tây Âu”(Quá trình hình thành xã hội phong kiến Tây Âu)
1.2 Dạng sơ đồ thể hiện tổ chức bộ máy nhà nước
Ví dụ 1:Trình bày sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến thời Tần -Hán ở Trung ương và địa phương
Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh về sơ đồ như sau :
Đứng đấu nhà nước là Hoàng đế có quyền lực tối cao
Dưới Hoàng đế gồm Thừa tướng và Thái úy
địa chủ
Nông dân
công xã
Nông dân giàu Nông dân tự canh Nông dân nghèo
Nông dân lĩnh canh
Hoàng đế
Các chức quan
Các chức quan
Các quan võ
Các chức quan
Trang 6
Ví dụ 2 :Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước: Thời Đinh, tiền Lê chính quyền trung ương có 3 ban: Ban văn; Ban võ; Tăng ban
Kèm theo sơ đồ này ta có thể thuyết minh như sau:
Tổ chức bộ máy nhà nước sơ khai thời Đinh,tiền Lê chính quyền trung ương
có 3 ban: Ban văn; Ban võ; Tăng ban
Ví dụ 3 : Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê sơ
Năm 1428 sau khi chiến thắng nhà Minh Lê Lợi lên ngôi hoàng đế để lập nhà Lê (Lê sơ)
Những năm 60 của thế kỷ XV,Lê Thánh Tông tiến hành một cuộc cải cách hành chính lớn
- Chính quyền trung ương
Ví dụ 4: Giáo viên trên cơ sở nghiên cứu tư liệu và kiến thức sách giáo khoa để trình bày tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến nhà Nguyễn( thời Minh Mạng)
Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh
Đứng đầu nhà nước là vua có quyền tối cao
Dưới vua là các cơ quan :
-Nội các :Giúp vua giải quyết giấy tờ,văn thư và ghi chép
-Viện cơ mật :Lo việc quân quốc trọng sự
-Tôn nhân phủ :Phụ trách các việc của Hoàng gia
Bên dưới nữa là các cơ quan
-Hàn lâm viện :Phụ trách công văn
-Đô sát viện :Phụ trách thanh tra quan lại
-Ngũ quân đô thống:Phụ trách quân đội
-6 bộ (Lễ,Bình,Hình,Công,Lại,Hộ) :Chịu trách nhiệm các công việc
chung của nhà nước
-Phủ nội vụ :Phụ trách kho tàng
-5 tự :Phụ trách một số công tác
-Quốc tử giám :phụ trách giáo dục
Vua
Vua
đài
Hàn lâm viện
Trang 7
Sơ đồ bộ máy nhà nước thời nhà Nguyễn giúp học sinh dễ tiếp thu kiến thức và giáo viên tiết kiệm được thời gian
1.3 Dạng sơ đồ thể hiện giai cấp,tầng lớp
Ví dụ 1:Sơ đồ xã hội cổ đại phương Đông bài 3”Các quốc gia cổ đại phương Đông”
Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh
Đứng đầu nhà nước là vua có quyền tối cao
Dưới vua là các tầng lớp: quí tộc,nông dân công xã,nô lệ
Quí tộc Nông dân Công xã
Nô lệ Vua
Trang 8
Ví dụ 2: Sơ đồ sự phân chia đẳng cấp ở Pháp,bài 31”Cách mạng Tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII)
Là những đẳng cấp có đặc quyền,
không phải nộp thuế
Đại tư sản
Tư sản công
Tư sản nhỏ 2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu
Bảng biểu là hình thức tổng hợp,khái quát nội dung kiến thức cơ bản của một bài ,một chương,một vấn đề nào đó Niên biểu có các loại như niên biểu tổng hợp,niên biểu chuyên đề,niên biểu so sánh.Giáo viên chuẩn bị biểu bảng trước,giáo viên hoàn toàn có thể chủ động hơn về mặt thời gian,kiến thức trên lớp
Ví dụ 1 : Chương V,bài 9 “Vương quốc Cam-pu-chia và vương quốc Lào”,giáo viên có thể sử dụng bảng biểu dưới đây để hệ thống hoá kiến thức cho học sinh
Sự hình thành Ra đời thế kỷ VI 1353 ,do Pha Ngừm
thống nhất các mường cổ
kỷ XIII
*Biểu hiện : -Kinh tế :Nông nghiệp và thủ công nghiệp đều phát triển
-Chính trị :Mở rộng xâm lược ,biến Campuchia trở thành quốc gia rộng lớn nhất Đông Nam Á
*Thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII
*Biểu hiện : -Kinh tế :Nông nghiệp
và thủ công nghiệp đều phát triển,sớm có quan hệ buôn bán với các nước phương Tây -Chính trị :Vua có quyền tối cao ,cả nước chia thành 7 tỉnh ,quan
hệ gần gũi với các
Đẳng cấp thứ nhất
(Tăng lữ)
Đẳng cấp thứ hai (Quí tộc)
Đẳng cấp thứ ba
Bình dân thành thị
Trang 9
nước xung quanh
suy yếu bị người Thái xâm chiếm
-Năm 1863 Campuchia bị Pháp xâm lược,
-Cuối thế kỷ XVIII,L
ào suy yêú do tranh chấp trong hoàng tộc
do vậy bị Xiêm xâm lược
-Năm 1893,Lào bị Pháp xâm lược
Phạn,người Cam-pu-chia sáng tạo ra chữ viết riêng của mình.Văn hóa dân gian và văn viết phát triển
-Kiến trúc :Nhiều công trình kiến trúc,nổi tiếng là kiến trúc Ăng - co
-Chữ viết:Sáng tạo ra chữ viết riêng trên cơ
sở chữ viết người Mi-an-ma và Cam-pu-chia
-Kiến trúc:Nhiều công trình phật giáo,tiêu biẻu là Thạt Luổng ở Viêng Chăn
Ví dụ 2 :Bài 16 “Thời bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc”,khi nói khái quát về các cuộc đấu tranh giành độc lập (thế kỉ 1-đầu thế kỉ x) ở mục 1,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê sau
40
100, 137, 144
157
178, 190
248
542
687
722
776- 791
819- 820
905
938
KN Hai Bà Trưng
KN của ND Nhật Nam
KN của ND Cửu Chân
KN của ND Giao Chỉ
KN Bà Triệu
KN Lý Bí
KN Lý Tự Tiên
KN Mai Thúc Loan
KN Phùng Hưng
KN Dương Thanh
KN Khúc Thừa Dụ
KN Ngô Quyền
Hát Môn Quận Nhật Nam Quận Cửu Chân Quận Giao Chỉ
Ví dụ 3 : Bài 16 “Thời bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc”,khi nói về một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong cuộc đấu tranh giành độc lập (thế kỉ 1-đầu thế kỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kêu th k x) m c 2,giáo viên có th s d ng b ng th ng kêế kỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ể sử dụng bảng thống kê ử dụng bảng thống kê ục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ảng thống kê ống kê sau
Cuộc
khởi
Thời
gian
Kẻ thù
Địa bàn Tóm tắt diễn biến Ý nghĩa
Trang 10
nghĩa
Hai
Bà
Trưng
3 - 40 Nhà
Đông Hán
Hát Môn
Mê Linh,
Cổ Loa, Luy Lâu
- Tháng 3 - 40 Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa được nhân dân nhiệt liệt hưởng ứng chiếm được Cổ Loa buộc thái thú Tô Định trốn về TQ KN thắng lợi, Trưng Trắc lên làm vua xây dựng chính quyền tự chủ
- Năm 42 Nhà Hán đưa hai vạn quân sang xâm lược Hai Bà Trưng tổ chức kháng chiến anh dũng nhưng
do chênh lệch về lực lượng, kháng chiến thất bại Hai Bà Trưng
hi sinh
Lương
Long Biên
Tô Lịch
- Năm 542 Lý Bí liên kết các châu thuộc miền Bắc khởi nghĩa
Lật đổ chế độ đô hộ
- Năm 544 Lý Bí lên ngôi lập nước Vạn Xuân
- Năm 542 nhà Lương đem quân xâm lược,
Lý Bí trao binh quyền cho Triệu Quang Phục
tổ chức kháng chiến ® năm 550 thăng lợi
Triệu Quang Phục lên ngôi vua
- Năm 571 Lý Phật Tử cướp ngôi
- Năm 603 nhà Tùy xâm lược, nước Vạn Xuân thất bại
Khúc
Thừa
Dụ
Bình
- Năm 905 Khúc Thừa
Dụ được nhân dân ủng
hộ đánh chiếm Tống
- Lật đổ ách
đô hộ của nhà Đường
Trang 11
Bình, dành quyền tự chut (giành chức Tiết
độ sứ)
- Năm 907 Khúc Hạo xây dựng chính quyền độc lập tự chủ
giành độc lập tự chủ
- Đánh dấu thắng lợi căn bản trong cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân ta thời Bắc thuộc
Ngô
Quyền
Hán
Sông Bạch Đằng
- Năm 938 quân Năm Hán xâm lược nước ta, Ngô Quyền lãnh đạo nhân dân giết chết tên phản tặc Kiều Công Tiễn (cầu viện Nam Hán) và tổ chức đánh quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, đập tan âm mưu xâm lược của nhà Nam Hán
- Bảo vệ vững chắc nền độc lập
tự chủ của đất nước
- Mở ra một thời đại mới thời đại độc lập tự chủ lâu dài cho dân tộc
- Kết thúc vĩnh viễn 1 nghìn năm
đô hộ của phong kiến phương Bắc
Ví d 4 :B i 19”Nh ng cu c kháng chi n ch ng ngo i xâm các th kục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ài 19”Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ ững cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ ộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ ế kỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ống kê ại xâm ở các thế kỉ ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ế kỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê x-xv,khi nói v nh ng cu c kháng chi n ch ng ngo i xâm các th k x-xv ề những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ x-xv ững cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ ộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ ế kỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ống kê ại xâm ở các thế kỉ ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ế kỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê ỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê
Tên cuộc đấu
tranh
Vương triều
Lãnh đạo Kết quả
1.Cuộc kháng
chiến chống Tống
thời tiền Lê (981)
2.Kháng chiến
chống Tống thời
Lý
3.Kháng chiến
chống Mông
-Nguyên (Thế kỷ
XIII)
4.Phong trào đấu
Tiền Lê
Thời Lý
Thời Trần
Thời Hồ
- Lê Hoàn
- Lý Thường Kiệt
- Vua Trần (lần I)
- Trần Quốc Tuấn (Lần II - Lần III)
- Kháng chiến
- Thắng lợi nhanh chóng
- Năm 1077 kết thúc thắng lợi
- Cả 3 lần kháng chiến đều giành thắng lợi
