Vật chất với tư cách là phạm trù trong triết học Mac – Lê nin

Vấn đề phạm trù là một trong những vấn đề cơ bản của bất kì một môn khoa học nào, đó là những khái niệm chung nhất và rộng nhất. Chủ nghĩa duy tâm coi phạm trù là những cấu tạo thuần tuý thuộc tư duy, tồn tại độc lập với thế giới khách quan. Khi định nghĩa các khái niệm, các phạm trù, các quy luật khoa học, triết học mac – xít xuất phát từ lí luận phản ánh biện chứng của chủ nghĩa duy vật cho rằng các sự vật và hiện tượng của hiện thực, các thuộc tính và quan hệ của chúng đều tồn tại ở bên ngoài và độc lập với quá trình nhận thức. Vấn đề học thuyết về vật chất và cấu tạo của vật chất. Đó là một phương tiện tốt để chống lại các nọc độc cần gọi chủ nghĩa duy tâm và thuyết không thể biết là nọc độc. (V.I Lê nin : Toàn tập) Phạm trù vật chất bao gồm tất cả các nét chung của mọi phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nó phản ánh bản chất của hiện thực. Phạm trù vật chất bao gồm tất cả các nét chung của mọi phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nó phản ánh bản chất vật chất của hiện thực. Phạm trù vật chất có ý nghĩa quan trọng vè nhận thức luận vì nó phản ánh nguồn gốc nhận thức, do đó xác định và chỉ đạo công việc nghiên cứu của tất cả các vấn đề khác của nhận thức. Phạm trù vật chất giữ một vị trí quan trọng so với các phạm trù khác của Triết học Mác – Lê nin, trước hết vì nó xác định rằng thế giới quan Mác – xít là thế giới quan duy vật, phép biện chứng Mác – xít là phép biện chứng duy vật và lí luận phát triển xã hội của chủ nghĩa Mác là lí luận duy vật.

Đề tài :

Vật chất với t cách là phạm trù trong triết học Mac – Lê nin

A Lời nói đầu Vấn đề phạm trù là một trong những vấn đề cơ bản của bất kì một môn khoa học nào, đó là những khái niệm chung nhất và rộng nhất Chủ nghĩa duy tâm coi phạm trù là những cấu tạo thuần tuý thuộc t duy, tồn tại độc lập với thế giới khách quan Khi định nghĩa các khái niệm, các phạm trù, các quy luật khoa học, triết học mac – xít xuất phát từ lí luận phản ánh biện chứng của chủ nghĩa duy vật cho rằng các sự vật và hiện tợng của hiện thực, các thuộc tính và quan hệ của chúng đều tồn tại ở bên ngoài và độc lập với quá trình nhận thức

‘‘ Vấn đề học thuyết về vật chất và cấu tạo của vật chất Đó là một phơng tiện tốt để chống lại các ‘‘nọc độc’’ cần gọi chủ nghĩa duy tâm và thuyết không thể biết là ‘‘nọc độc’’

(V.I Lê nin : Toàn tập)

Phạm trù vật chất bao gồm tất cả các nét chung của mọi phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nó phản ánh bản chất của hiện thực Phạm trù vật chất bao gồm tất cả các nét chung của mọi phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nó phản ánh bản chất vật chất của hiện thực Phạm trù vật chất có ý nghĩa quan trọng vè nhận thức luận vì nó phản ánh nguồn gốc nhận thức, do

đó xác định và chỉ đạo công việc nghiên cứu của tất cả các vấn đề khác của nhận thức Phạm trù vật chất giữ một vị trí quan trọng so với các phạm trù khác của Triết học Mác – Lê nin, trớc hết vì nó xác định rằng thế giới quan Mác – xít là thế giới quan duy vật, phép biện chứng Mác – xít là phép biện chứng duy vật và lí luận phát triển xã hội của chủ nghĩa Mác là lí luận duy vật

Trong khi phản ánh bản chất vật chất của thế giới bao gồm cả

tự nhiên và khoa học, phạm trù vật chất gắn bó chặt chẽ với khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Muốn nêu bật đợc nội dung triết học sâu sắc của phạm trù vật chất cần nghiên cứu lịch sử phát

phát triển của triết học duy vật và khoa học tự nhiên, đồng thời nó

đợc kết tinh lại trong cuộc đấu tranh với chủ nghĩa duy tâm nh thế nào Việc nghiên cứu sự phát triển của phạm trù vật chất trong lịch sử triết học đã làm cho sự hiểu biết của chúng ta về lí luận nhận thức chủ nghĩa duy vật biện chứng thêm phong phú Phải nói rằng định nghĩa của chủ nghĩa duy vật biện chứng về vật chất với

t cách là một phạm trù triết học là sự tổng kết, sự tóm tắt về mặt lí luận, sự đúc kết toàn bộ lịch sử triết học và khoa học tự nhiên, toàn

bộ lịch sử đấu tranh của chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm, phép siêu hình và thuyết không thể biết Lần đầu tiên triết học Mác – xít đã giải đáp một cách rõ ràng vấn đề khác nhau giữa vật chất với tính cách là một phạm trù triết học với các khái niệm phản

ánh các thuộc tính nhất định và cấu tạo của vật chất, cũng nh vấn

đề liên hệ giữa khái niệm vật chất của triết học và các quan niệm

cụ thể của khoa học tự nhiên về dạng riêng biệt của vật chất

B Nội dung

I.Phạm trù vật chất trong thời kì cổ đại

1 Quan điểm về vật chất trong triết học phơng Đông cổ đại

Điểm xuất phát và cơ sở của nhận thức là từ thực tiễn Phạm trù triết học là kết quả hoạt động nhận thức và thực tiễn loài ngời Trong quá trình lao động do quan sát nhiều lần, con ngời đã dần phát hiện những đặc tính mới của các sự vật xung quanh ấn Độ là một trong những nớc đầu tiên mà triết học ra đời và bắt đầu phát triển, vào khoảng cuối thế kỉ II - đầu thế kỉ I trớc công nguyên Nhiều hệ thống triết học ấn độ trong thời gian này đã có các yếu tố duy vật và các khuynh hớng tìm ra một cách giải thích biện chứng các hiện tợng của tự nhiên, đồng thời truyền bá rộng rãi ý nghiệm

về thuyết nguyên tử

Các quan điểm duy vật đầu tiên ấy đều gắn liền với việc thừa nhận một trong những dạng cụ thể của vật chất là cơ sở vật chất

đầu tiên của thế giới nh : Nớc, lửa, không khí, ánh sáng Các nhà duy vật khẳng định rằng thế giới vật chất phát sinh do sự kết hợp của các yếu tố vật chất do những quy luật vốn có của chúng Quan niệm này còn mang tính chất trực quan, cảm tính khi cho rằng vật chất là tập hợp các yếu tố nh : Lửa, nớc, không khí, ánh sáng Tuy nhiên nó cũng góp phần chống lại những quan điểm duy tâm, tôn giáo khi thừa nhận sự tồn tại của thần linh và các lực lợng siêu tự nhiên, đã sáng tạo ra thế giới vật chất

Cũng giống nh ở ấn độ, các quan điểm duy vật ở Trung quốc cổ

đại đã hình thành cùng với sự phát triển của các tri thức khoa học

tự nhiên Các nhà bác học Trung quốc cổ đại đã đúc kết các thành tựu của nhận thức về tự nhiên và ra sức đi tìm cơ sở đầu tiên của tất cả các vật thể và các quá trình tự nhiên Để đạt đợc mục đích đó

họ xuất phát từ sự xem xét trực tiếp các hiện tợng của tự nhiên Sự phát triển của chủ nghĩa duy vật chất phác ở Trung quốc cổ đại đã

đạt tới một trình độ cao hơn ở ấn độ

Ngay từ đầu thế kỉ XI và X Trớc công nguyên các nhà t tởng của Trung quốc cổ đại đã cho rằng các nguyên tử vật chất : Nớc, lửa, không khí và ánh sáng là những nguyên tố đầu tiên của thế giơi Trong các nguyên thể vật chất ấy có hai mặt đối lập nhau : Khí

d-ơng và khí âm Do sự tác động qua lại giữa các nguyên thể ấy, các vật thể đợc tạo ra và biến đổi

Thế kỉ VI đến thế kỉ IV trớc công nguyên, trong lịch sử Trung quốc là thời kì đấu tranh của giai cấp gay gắt, chính trong thời kì này đã xuất hiện các trờng phái triết học chủ yếu : Khổng Tử, Mặc

Tử, Lão Tử Lão Tử đã cố chứng minh rằng vật chất là cơ sở tồn tại của thế giới, là nguồn gốc của tất cả mọi vật thể và hiện tợng, là bản chất của mọi đối tợng và quá trình

2 Sự phát triển của các quan niệm về vật chất trong triết học Hy lạp cổ đại.

Các quan điểm duy vật cổ đại về vật chất của các nhà t tởng phơng đông cổ đại đã đợc tiếp tục phát triển trong triết học Hy lạp

cổ đại ra đời vào thế kỉ VI trớc công nguyên

Aristot cho rằng : Vật chất là cái tạo thành tất cả mọi vật, cái

đầu tiên từ đó tất cả mọi vật đều khai sinh

Theo Ta – let các vật thể riêng biệt đều là những biến thể, những sản phẩm của nớc, một nguyên thể vật chất không biến đổi

và không bị tiêu diệt Thức ăn của mọi sinh vật đều ẩm ớt, hạt giống của tất cả mọi vật đều có bản chất ẩm ớt mà nguồn gốc của các vật thể ẩm ớt theo Ta-let chính là nớc

Anaximen khẳng định nguyên thể đầu tiên ấy chính là không khí còn Hêraclit lại cho rằng đó là lửa

Xu hớng thống trị trong triết học duy vật thời bấy giờ là sự thừa nhận một nguyên thể vật chất dới dạng những vật thể cảm tính cụ thể riêng biệt.Họ chỉ ra rằng trạng thái của vật chất và các

đặc tính của nó đều biến đổi,nhng bản thân nó thì không sinh ra và cũng không chết đi mà tồn tại vĩnh viễn, sự vận động của nó là một quá trình tự nhiên không phụ thuộc vào bất kì một lc lợng siêu

tự nhiên nào

Angghen đã nhận xét rằng : “ Chủ nghĩa duy vật biện chứng Hylạp cổ đại có tính thống nhất của những hiện tợng tự nhiên muôn hình muôn vẻ là một điều hiển nhiên và đi tìm tính thống nhất đó ở một cái gì hữu hình, rõ rệt ở một cái gì đặc biệt, chẳng hạn Talet đã đi tìm ở nớc.”

Những ngòi sáng tạo ra thuyết nguyên tử của Hylạp cổ đại

nh Đêmôcrit cho rằng trong thế giới có cái tồn tại là nguyên tử Nguyên tử là những hạt không thể phân chia,không thể thâm nhập,đồng nhất về bản chất nhng khác nhau về hình thức Sự hợp nhất và tách rời các nguyên tử theo trật tự khác nhau tạo nên tính muôn vẻ của vật chất Một cống hiến quan trọng của Đêmôcrit là

ông đặt vấn đề xem vật chất nh một phạm trù triết học

Nhng những ngời theo chủ nghĩa duy tâm nh Platon thì cho rằng ý niệm là cái có trớc và tồn tại vĩnh viễn, ý niệm sản sinh ra mọi hiện tợng tự nhiên, thế giới ý niệm có trớc thế giới các sự vật cảm biết Theo Platon thế giới ý niệm hoàn thiện và u việt hơn thế giới các sự vật cảm biết do chúng không vận động và biến đổi Theo quan điểm của ông đối tợng của tri thức không phải là các vật thể của quá trình tự nhiên mà là những bản chất tinh thần, ông không quan tâm đến thế giới vật chất vì theo ông đó là thế giới của những hình ảnh tởng tợng, những hình bóng

3 Đánh giá những cống hiến của triết học cổ đại về quan niệm vật chất.

Triết học cổ đại đã có những cống hiến quan trọng đối với việc phát triển học thuyết về vật chất Các nhà duy vật cổ đại đã nêu nên

những tác phẩm thiên tài về học thuyết vật chất với tính cách là phạm trù triết học và cấu tạo của vật chất

II Quan điểm vật chất trong thời kì trung cổ và cận đại

1 Các quan điểm vật chất trong thời kì trung cổ

Cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm tiếp diễn trong thời kì trung cổ từ thế kỉ thứ V đến thể kỉ XIV ở cả phơng Đông và Tây âu ở Tây âu diễn ra cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy danh và chủ nghĩa duy thực Các nhà duy danh coi các vật thể cá biệt tồn tại khách quan và đợc nhận biết bằng cảm giác

có trớc các ý niệm chung Ngợc lại, các nhà duy thực cho rằng các ý niệm chung có trớc các vật thể

Các t tởng của phái duy danh đã có ảnh hởng mạnh mẽ đến các nhà triết học duy vật Anh nh : Hop-xo và J.Lôc-cơ Mac viết rằng : Chủ nghĩa duy danh là một trong những yếu tố chính ở các nhà duy vật Anh nói chung là sự biểu hiện đầu tiên của chủ nghĩa duy vật

2.Cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm về tính vật chất của thế giới.

Các quan điểm duy vật về tự nhiên và vật chất đã đợc phát triển trong cuộc đấu tranh quyết liệt với hệ t tởng phong kiến Trọng tâm của cuộc đấu tranh giữa khoa học và tôn giáo trong thời kì Phục Hng là quan hệ giữa Trời và Đất

Theo quan điểm của triết học kinh viện trung cổ, Trái đất là trung tâm của vũ trụ, tuyệt đối không vận động, Trời là bản chất tồn tại của các lực lợng siêu nhiên

Việc sáng tạo ra học thuyết lấy Mặt trời làm trung tâm của thế giới, là cơ sở của thiên văn học, khoa học đã xoá bỏ ranh giới thần

bí giữa Trái đất và các thiên thể Khoa học chỉ ra rằng Trời không phải là nơi chứa các lực lợng siêu tự nhiên, nó cũng là vật chất và

vận động theo quy luật bên trong vốn có của nó Bruno đã chỉ ra rằng xét về phơng diện vật chất và thực thể vật chất cũng nh xét về những quy luật thống nhất đã chi phối Trời và Đất thì thế giới là thống nhất, nghĩa là tính thống nhất của thế giới ở tính vật chất của thế giới Bruno coi vật chất là nguyên nhân và nguồn gốc của tất cả mọi hiện tợng tự nhiên, là nền tảng và cơ sở của hiện thực vì

sự biến đổi của vật chất sinh ra tính nhiểu vẻ của hiện thực

3.Vật chất là phạm trù của tồn tại khách quan

F.Bêcơn là ngời sáng lập ra ‘‘ Hình thức mới’’ của chủ nghĩa duy vật ở Anh Ông đã nghiên cứu những quan điểm triết học của mình về vật chất trong cuộc đấu tranh với triết học kinh viện Ông cho rằng đối tợng chân chính của nhận thức là vật chất, cấu tạo của vật chất và sự biến hoá của vật chất Ông phê phán quan niệm của chủ nghĩa kinh viện, lấy các khái niệm trừu tợng làm điểm xuất phát

Đối với Bêcơn : Vật chất, tự nhiên tồn tại ở bên ngoài độc lập với ý thức và chỉ đợc nhận thức băng giác quan của chúng ta Chỉ

có thể hiểu đợc các quy luật của tự nhiên, cấu tạo của tự nhiên mới

có thể nắm giữ đợc các lực lợng tự nhiên bắt nó phục vụ con ngời

Mac viết : ‘‘ở Bê cơn ngời sáng tạo đầu tiên ra chủ nghĩa duy vật, chủ nghĩa duy vật mạng trong mình nó những mầm mống của

sự phát triển toàn diện, dù là còn dới hình thức mộc mạc.’’

Bê cơn xuất phát từ chỗ cho rằng vật chất có tính chất hoạt động, nhiều hình vẻ và vận động là thuộc tính quan trọng của nó Theo

Bê cơn có cả thảy 19 hình thức vận động nhng ông lại đa tất cả về hình thức vận động chung : Vận động cơ giới Đây là hạn chế trong quan điểm của ông về các hình thức vận động

Ngời sáng lập ra một trào lu triết học khác đấu tranh chống lại học thuyết kinh viện là Đề cac tơ - nhà triết học, nhà bác học nổi

tiếng của nớc Pháp Ông và những học trò của ông những ngời theo phái Đềcáctơ giải thích rằng thế giới chỉ xuất phát từ vật chất

và vận động Công lao vĩ đại nhất của Đề các là đã nêu lên nguyên tắc bảo toàn số lợng vận động đó là định luật bảo toàn năng lợng về mặt số lợng Cố gắng của Đề các nhằm giải thích tất cả các hiện t-ợng của tự nhiên, xuất phát từ nguyên tắc thống nhất của vận

động Nh thế ở Đề các tơ vật chất là sự tồn tại của tất cả mọi hiện tợng của hiện thực Tuy nhiên Đề các tơ vẫn không thoát khỏi quan

điểm siêu hình khi xem xét cấu tạo của vật chất cho rằng vật chất không tách rời với vận động cơ học

4.Phạm trù vật chất trong triết học trong cổ điển Đức ( cuối XVIII – nửa đầu XIX)

Trong triết học cổ điển Đức thì Hêghen là nhà triết học mang trong đầu nhiều nhiều t tởng có tính mâu thuẫn Ông vừa là nhà duy vật nhng cũng đồng thời là nhà duy tâm

Theo quan điểm của Hê ghen thì “một tinh thần tuyệt đối” nào đó tồn tại trớc khi có tự nhiên và con ngời Tinh thần là cái có trớc và vĩnh viễn còn tự nhiên là cái có sau và do tinh thần sản sinh ra Ông cho rằng toàn bộ tính nhiều vẻ của hiện tợng tự nhiên, xã hội chỉ là hiện thân của ý niệm tuyệt đối Theo quan niệm của

ông những thực tế đem lại cho chúng ta trong cảm giác không phải

là hiện thực

Vật chất với tính cách là một phạm trù, ở Hê ghen đợc xem

nh một trình độ phát triển nhất định và sự tự ý thức của tinh thần tuyệt đối ậ Hêghen các phạm trù : thực tại, tồn tại, vật thể, hiện thực khách quan đều đợc xem nh những trình độ phát triển, trình

độ nhận thức về những ý niệm tuyệt đối, những hình thức phát triển trừu tợng của t duy thuần tuý

Ông viết rằng : “ Không có vật chất không vận động, điều đó cũng đúng nh không có sự vận động nào không có vật chất” nhng cần thấy rằng ở Hê ghen vật chất chỉ nh một cái gì đó ở bên ngoài,

có thể nhân thức đợc bằng tri giác, bằng cảm tính, còn vận động chỉ

nh là sự thay đổi vị trí giản đơn trong không gian, là sự lặp lại cái

đã từng tồn tại Đóng ghóp quan trọng của Hê ghen là đã phát biểu một loạt những dự đoán biện chứng có giá trị về mặt bản chất của thế giới khách quan sau này những dự đoán đó đợc chủ nghĩa duy vật tiếp tục phát triển thành hệ thống hoàn chỉnh

Đến thế kỉ XIX các quan điểm duy vật về vật chất đã đợc nhà triết học duy vật Phơ - bách phát triển

Phơ - bách bảo vệ chủ nghĩa duy vật, những quan điểm của

ông về vật chất trong cuộc đấu tranh với chủ nghĩa duy tâm, đặc biệt là chủ nghĩa duy tâm của Hê ghen Phơ - bách khẳng định rằng : “Đặc trng cơ bản của tồn tại khách quan, của tồn tại bên ngoài t duy là tính cảm giác đợc”

Theo quan niệm của Phơ - bách thì các vật thể không những tồn tại ở bên ngoài, độc lập với t duy mà nó còn là đối tợng tác động vào các giác quan của con ngời và đợc các giác quan phản ánh Ông phê phán quan điểm của thuyết không thể biết ở chỗ cho rằng : “ vật tự nó là một cái trừu tợng, không có thực” Nhng trong khi khẳng định tính khách quan của tự nhiên, tính có thể nhận thức và tính nhiều màu vẻ của nó Phơ - bách không nêu lên đợc một định nghĩa tổng hợp về phạm trù triết học vật chất Ông đã đem đồng nhất vật chất với các dạng cụ thể của nó Phơ - bách coi vật chất là cái đang vận động trong không gian và thời gian có thuộc tính căn bản là vận động

III Phạm trù vật chất và vấn đề cơ bản của triết học

1 Định nghĩa vật chất với tính cách là phạm trù triết học

Theo định nghĩa của Ănghen, chủ nghĩa duy vật là thế giới quan chung dựa trên cơ sở một quan niệm nhất định về quan hệ giữa vật chất và tinh thần Vì vậy, Lê Nin đã coi sự phủ nhận vật chất là hiện thực khách quan nh sự phủ nhận những cơ sở của thế giới quan Mác – xít

Phạm trù vật chất trong chủ nghĩa duy vật biện chứng không còn là khái niệm hẹp dùng để chỉ các chất, các nguyên tử, mà là khái niệm cựu kì rộng bao trùm toàn bộ thực tại khách quan Khi

định nghĩa vật chất là một phạm trù triết học, chủ nghĩa duy vật biện chứng đã gác lại thuộc tính cụ thể sẵn có của các dạng cụ thể của vật chất, các mối liên hệ, quan hệ giữa các thuộc tính ấy với nhau mà nêu bật lên cái bản chất chủ yếu trong các thuộc tính ấy

và tính khách quan của chúng

Bản chất của các phạm trù triết học là ở chỗ chúng phản ánh các mặt, các mối liên hệ phổ biến của các đối tợng và các quá trình của hiện thực Công lao của C.Mác và F.Ănghen là chứng minh đợc rằng vấn đề quan hệ giữa ý thức với vật chất là vấn đề cơ bản của triết học, rằng giải quyết vấn đề này, xét cho cùng quyết định bản chất của mỗi hệ thống triết học, quyết định tính Đảng của ngời sáng lập ra hệ thống đó

Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác – Lê nin đã chứng minh rằng vật chất là cái có trớc, ý thức là cái có sau Vật chất tồn tại vĩnh viễn và nh thế là có trớc ý thức, ý thức do vật chất sản sinh ra

ý thức là sản phẩm và kết quả phát triển của vật chất, là thuộc tính của vật chất Vật chất là nguồn gốc và là nguyên nhân của các cảm giác, biểu tợng, t tởng xem nh tập hợp các hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Nhờ thực hiện triệt để chủ nghĩa duy vật trong giải thích các hiện tợng của tự nhiên và xã hội nên C.Mác và F.Ănghen đã xây dựng đợc một cách toàn diện một trong