XÂY DỰNG QUY TRÌNH THANH TRA, GIÁM SÁT TRÊN CƠ SỞ RỦI RO ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG Ở VIỆT NAM

LỜI NÓI ĐẦU Có thể nói, điểm khác biệt nổi bật quy trình thanh tra, giám sát trên cơ sởrủi ro với quy trình thanh tra, giám sát tuân thủ là việc ưu tiên các mối quantâm thanh tra và điều

TRƯỜNG CÁN BỘ THANH TRA LỚP ĐÀO TẠO BỒI DƯỠNG NGHIỆP VỤ THANH TRA

Họ và tên : ĐÀO QUỐC TÍNH

Chức vụ : Phó chánh thanh tra, giám sát

kiêm Cục trưởng Cục phòng chống rửa tiền

Cơ quan : Cơ quan thanh tra, giám sát

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Nghệ An, ngày 20 tháng 10 năm 2010

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 1

I Mô tả tình huống: 3

1 Khái niệm thanh tra giám sát tuân thủ trong hoạt động thanh tra, giám sát các tổ chức tín dụng 3

2 Khái niệm thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro trong hoạt động thanh tra, giám sát các tổ chức tín dụng 4

3 Kết hợp thanh tra, giám sát tuân thủ với thanh tra giám sát trên cơ sở rủi ro 6

II Phân tích tình huống 7

III Phương án giải quyết 12

KẾT LUẬN 18 LỜI CAM KẾT

LỜI NÓI ĐẦU

Có thể nói, điểm khác biệt nổi bật quy trình thanh tra, giám sát trên cơ sởrủi ro với quy trình thanh tra, giám sát tuân thủ là việc ưu tiên các mối quantâm thanh tra và điều chỉnh các hoạt động thanh tra giám sát hướng vào các tổchức tín dụng có rủi ro tổng thể lớn nhất trong toàn bộ hệ thống tổ chức tíndụng một cách kịp thời và hiệu quả Ở mức độ từng tổ chức tín dụng, thanhtra trên cơ sở rủi ro cho phép các thanh tra viên hướng các hoạt động thanh tratại chỗ vào các lĩnh vực có rủi ro lớn nhất của mỗi tổ chức tín dụng Cơ quanthanh tra giám sát ngân hàng nhờ đó sẽ sử dụng các nguồn lực có hạn củamình một cách có hiệu quả hơn Tổ chức tín dụng được hiểu bao gồm cácngân hàng và tổ chức phi ngân hàng

Để thực hiện thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro, trước hết cần hiểu thếnào là rủi ro, hệ thống quản lý rủi ro tại các tổ chức tín dụng hoạt động nhưthế nào.Các khái niệm rủi ro được trình bày trên cơ sở nghiên cứu thông lệquốc tế và thực trạng của Việt Nam Có nhiều cách phân loại các loại rủi rotrong hoạt động ngân hàng, thực tế hoạt động của các tổ chức tín dụng ViệtNam hiện nay bị chi phối chủ yếu bởi bảy loại rủi ro chính:

1 Rủi ro tín dụng;

2 Rủi ro thị trường;

3 Rủi ro thanh toán;

4 Rủi ro hoạt động;

5 Rủi ro danh tiếng;

6 Rủi ro chiến lược; và

7 Rủi ro tuân thủ;

Trong đó Rủi ro thị trường được chia thành 3 loại: Rủi ro lãi suất, Rủi rohối đoái và Rủi ro về giá.Để quản lý được các loại rủi ro, các tổ chức tín dụngphải có một hệ thống quản trị rủi ro hiệu quả.Một hệ thống quản lý rủi ro hiệuquả phải có khả năng nhận dạng, đo lường, giám sát thông tin và kiểm soátgiảm thiểu rủi ro thông qua 4 quy trình sau:

1 Sự giám sát tích cực của Hội đồng quản trị và Ban điều hành;

2 Đầy đủ các chính sách, quy trình, thông lệ và các hạn mức;

3 Hệ thống thông tin quản lý hiệu quả;

4 Kiểm soát nội bộ và hoạt động toàn diện của Kiểm toán nội bộ.

Hiệu quả của bốn quy trình nói trên tại các tổ chức tín dụng cúng là mộttrong những nội dung chính thanh tra viên cần phải kiểm tra khi đánh giá hệthống, năng lực quản lý đối với mỗi loại rủi ro của tổ chức tín dụng.Yêu cầuđối với bốn quy trính này, trong từng phần về mỗi loại rủi ro cũng như trongbảng câu hỏi cho mỗi loại rủi ro mà thanh tra viên cấn sử dụng khi thanh tratại chỗ

Có thể nói thanh tra trên cơ sở rủi ro là thanh tra mang tính hệ thống, tậptrung vào việc kiểm tra năng lực quản lý rủi ro của tổ chức tín dụng, nhưngđiều đó cũng không có nghĩa là chúng ta bỏ qua vấn đề tuân thủ của tổ chứctín dụng Điều này thể hiện ở chỗ một trong bảy loại rủi ro mà chúng ta quantâm là Rủi ro tuân thủ Ngoài ra, khi kiểm tra, đáng giá mỗi loại rủi ro chúng

ta sẽ chọn mẫu để tiến hành kiểm tra giao dịch và kiểm tra các vấn đề tuân thủliên quan đến rủi ro đó

Khi kết hợp kết quả của việc kiểm tra giao dịch, xem xét kết quả hoạtđộng của tổ chức tín dụng (các chỉ tiêu về tài chính, các chỉ số an toàn) và kếtquả đánh giá bốn quy trình quản lý rủi ro, chúng ta sẽ có thể có được kết luận

về mức độ rủi ro của các loại rủi ro mà ta đang xem xét, xu hướng của loại rủi

ro đó, từ đó rút ra được trạng thái rủi ro ròng của loại rủi ro đó Phương pháp

để có được kết luận này được hướng dẫn tại Ma trận rủi ro

Các thanh tra viên cũng sẽ tìm thấy các câu hỏi sau đây "có phù hợp haykhông", " có đầy đủ hay không" xuất hiện Trả lời câu hỏi đó không đơngiản, bởi đó là các câu hỏi định tính, phụ thuộc vào quan điểm, cách đánh giácủa mỗi thanh tra viên

Đó cũng chính là một trong những điểm khó nhất của thanh tra trên cơ sởrủi ro, vì chúng ta phải kết hợp các đánh giá định lượng với các đáng giá địnhtính, mà đánh giá định tính đòi hỏi thanh tra viên phải có kiến thức và kỹ năngthật tốt

Công việc của mỗi thanh tra viên được chuẩn hoá, rủi ro của các tổ chứctín dụng và của toàn hệ thống sẽ được thanh tra, giám sát hiệu quả hơn

I Mô tả tình huống:

1 Khái niệm thanh tra giám sát tuân thủ trong hoạt động thanh tra, giám sát các tổ chức tín dụng

Thanh tra, giám sát tuân thủ là một loại thanh tra, giám sát truyền thống

Ở loại thanh tra, giám sát này được dựa trên cơ sở các quy định của pháp luật,các quy định của nội bộ để thực hiện thanh tra, giám sát Thanh tra giám sáttuân thủ các tổ chức tín dụng ở Việt Nam hiện nay chủ yếu dựa vào so sánhgiữa hoạt động diễn ra thực tế và các quy định hiện hành Các căn cứ để thựchiện thanh tra, giám sát tuân thủ là Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luậtcác tổ chức tín dụng, các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, các quyđịnh nội bộ của các tổ chức tín dụng

Như vậy có thể hiểu thanh tra, giám sát tuân thủ các tổ chức tín dụng làhoạt động thanh tra, giám sát dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật hiệnhành để xác định quy trình tuân thủ (chấp hành, không chấp hành) để xác

định sai, đúng của từng vụ việc, từng loại hoạt động nghiệp vụ của một tổchức tín dụng Một số ví dụ đơn giản như khi thanh tra, giám sát về hoạt độngtín dụng của một chi nhánh ngân hàng, Cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng

sẽ dựa vào các hoạt động tín dụng thực tế diễn ra tại tổ chức tín dụng đó để cóthể so sánh với các quy định hiện hành của pháp luật để xác định sai, đúng vàđưa giải pháp xử lý phù hợp

2 Khái niệm thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro trong hoạt động thanh tra, giám sát các tổ chức tín dụng

Trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro là khả năng mà các sự kiện được dựđoán trước hay không được dự đoán trước có thể gây ra tác động bất lợi đốivới vốn hay thu nhập của tổ chức tín dụng

Chấp nhận và quản lý rủi ro là nguyên tắc cơ bản trong kinh doanh ngânhàng Tuy nhiên, các loại rủi ro chấp nhận được phải được tổ chức tín dụngtính đến trong chiến lược kinh doanh của mình và cần phải được hiểu thấuđáo, được đo lường, kiểm soát và nằm trong phạm vi khả năng sẵn sàng ứngphó với những bất lợi có thể chấp nhận được của tổ chức tín dụng Các yếu tốquản lý rủi ro bao gồm:

* Nhận dạng rủi ro

Nhận dạng rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng có ý nghĩa là nhận biết vàphân loại rủi ro, bản chất và đặc điểm của các hoạt động theo mức độ khôngchắc chắn trong mỗi hoạt động

Trước khi tiến hành quản lý rủi ro, rủi ro cần phải được nhận dạng.Nhiệm vụ này do Hội đồng quản trị, Ban điều hành, Kiểm toán nội bộ vàKiểm toán độc lập thực hiện và trong một tổ chức tín dụng nhiệm vụ nàyđược thực hiện bởi các bộ phận quản lý rủi ro

*Đo lường và đánh giá rủi ro

Rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng có nghĩa là xác định, đánh giá lượng hoácác rủi ro đã được nhận dạng

Các phương pháp đo lường rủi ro bao gồm đo lường giá trị danh nghĩa;tính theo phần trăm của tổng (vốn, tải sản có, tiền gửi ) theo độ biến động;khả năng tổn thất, hoặc kết hợp các yếu tố này

Đo lường và đánh giá rủi ro cho phép Hội đồng quản trị thiết lập chínhsách đối với các hoạt động có rủi ro của tổ chức tín dụng, từ đó ban hành cácquy trình quản lý rủi ro thống nhất trong toàn hệ thống

* Giám sát và báo cáo rủi ro

Các rủi ro phải được đo lường, đánh giá và xem xét định kỳ để hiểu mộtcách thấu đáo về cách nhận biết rủi ro đang được sử dụng và để có được dựđoán tốt hơn về số tiền và hậu quả của các hoạt động và các trạng thái rủi rotrong tương lai

Hệ thống thông tin quản lý bao gồm tất cả các báo cáo được lập và được

tổ chức tín dụng sử dụng Nhiệm vụ giám sát yêu cầu Hội đồng quản trị vàBan điều hành phải xem xét hệ thống thông tin quản lý ở cấp tổng quát nhất

để xác định xem các chính sách và chiến lược có được tuân thủ hay không

* Kiểm soát và giảm thiểu rủi ro

Rủi ro trong hoạt động ngân hàng được kiểm soát dựa trên việc sử dụngmột cách thận trọng 3 yếu tố đầu tiên (nhận dạng rủi ro; đo lường và đánh giárui ro; giám sát và báo cáo rủi ro)

Hội đồng quản trị và Ban điều hành tiến hành từng bước để giảm thiểucác ảnh hưởng bất lợi có thể có của các loại rủi ro mà tổ chức tín dụng gặpphải Việc này được tiến hành thông qua quan điểm chỉ đạo và xem xét định

kỳ các chiến lược, chính sách, các giới hạn, các quá trình, thủ tục đã được

thiết lập đầy đủ tại các cấp trong hệ thống tổ chức; sử dụng các chuyên giakhi cần thiết; Giám sát thường xuyên hệ thống thông tin quản lý; và thực hiệnmột hệ thống kiểm soát nội bộ toàn diện

Hệ thống kiểm soát nội bộ được Ban điều hành thiết lập thông qua cácquy trình hoạt động để đảm bảo các giao dịch được hạch toán đầy đủ, đảmbảo các giao dịch có rủi ro được xem xét thích hợp và đảm bảo chắc chắnrằng chính sách và chiến lược do Hội đồng quản trị thiết lập được tôn trọng

Bộ phận kiểm toán nội bộ là một bộ phận độc lập để kiểm tra hiệu lực của cácchính sách, quy trình hệ thống kiểm toán, hệ thống thông tin quản lý và kiểmsoát nội bộ của tổ chức tín dụng

Như vậy, có thể hiểu thanh tra, giám sát các tổ chức tín dụng trên cơ sởrủi ro là dựa vào các mức độ rủi ro khác nhau trong hoạt động của một tổchức tín dụng hay trong toàn bộ hoạt động của một tổ chức tín dụng, hoặcmức độ rủi ro của toàn hệ thống tổ chức tín dụng để tiến hành thanh tra giámsát Mục tiêu của hoạt động thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro là góp phầngiảm thiểu rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, giữ ổn định cho từng

tổ chức tín dụng và đảm bảo an toàn, ổn định phát triển cho cả hệ thống tổchức tín dụng

3 Kết hợp thanh tra, giám sát tuân thủ với thanh tra giám sát trên cơ

sở rủi ro

Trong thực tế, những năm qua các ngân hàng tại Mỹ, các nước Châu Âu,một số nước Châu Á mặc dù trong quá trình thanh tra, giám sát của các cơquan thanh tra, giám sát của các nước không phát hiện hoặc ít phát hiện thấycác sai phạm của các ngân hàng thông qua hoạt động thanh tra, giám sát sovới các quy định của pháp luật (thanh tra, giám sát tuân thủ) Tuy nhiên trongcuộc khủng hoảng tài chính, tiền tệ, kinh tế một số ngân hàng lớn vẫn bị đổ

vỡ Hệ thống tài chính, ngân hàng của các nước Mỹ, các nước Châu Âu, một

số nước Châu Á chao đảo, hàng loạt các ngân hàng phải xin sự cứu trợ củachính phủ các nước hàng trăm, thậm chí hàng ngàn tỷ đô la Mỹ và tươngđương Như vậy, đâu là nguyên nhân dẫn đến sự đổ vỡ hàng loạt các ngânhàng lớn hoạt động hàng trăm năm? Trong rất nhiều nguyên nhân, có mộtnguyên nhân là hệ thống thanh tra, giám sát của các cơ quan liên quan của Mỹ

và các nước Châu Âu chủ yếu tập trung vào thanh tra, giám sát tuân thủ Do

đó, đã không phát hiện được rủi ro trong hoạt động của từng tổ tổ chức tíndụng và rủi ro của cả hệ thống tín dụng

Từ thực tiễn và những khái niệm truyền thống về thanh tra, giám sát ngânhàng đặt ra trong công tác thanh tra, giám sát, hiện nay phải kết hợp giữathanh tra, giám sát tuân thủ (chấp hành pháp luật, quy định nội bộ) với thanhtra, giám sát các tổ chức tín dụng trên cơ sở rủi ro

II Phân tích tình huống

Quá trình thanh tra trên cơ sở rủi ro của Cơ quan Thanh tra, giám sátngân hàng bao gồm các phần cụ thể được thiết kế tập trung vào các nguyêntắc cơ bản và đảm bảo giám sát là một quy trình liên tục tập trung vào rủi rotại mỗi tổ chức tín dụng và trong toàn bộ hệ thống tín dụng

Quy trình thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro là một quy trình liên tụctập trung đồng thời vào một chủ đề:

 Ở cấp độ hệ thống: so sánh độ rủi ro và hoạt động của tổ chức tíndụng này với tổ chức tín dụng khác, lập thứ tự ưu tiên các tổ chứctín dụng cần được thanh tra tại chỗ

 Ở cấp độ tổ chức tín dụng: xem xét các hoạt động của mỗi tổ chứctín dụng và tính đầy đủ của quy trình quản lý rủi ro của tổ chức tíndụng; xác định tổ chức tín dụng nào cần quan tâm, cần làm gì vàkhi nào;

 Ở cấp độ lập kế hoạch thanh tra tại chỗ: đánh giá các rủi ro tiềm ẩntrong các hoạt động; tính đầy đủ của quy trình quản lý rủi ro của tổchức tín dụng; xác định lĩnh vực cần được kiểm tra; xác định nhucầu về thời gian; các yêu cầu về nhân lực thanh tra tại chỗ và đề rayêu cầu cho mỗi loại báo cáo cụ thể;

 Ở cấp độ báo cáo, kết luận thanh tra: báo cáo, kết luận về hoạtđộng thanh tra tại chỗ, chỉ rõ các phát hiện, các yêu cầu đối vớiban lãnh đạo tổ chức tín dụng

 Cấp độ sửa chữa sai lầm: Buộc Ban điều hành và thành viên Hộiđồng quản trị và tổ chức tín dụng có trách nhiệm sửa chữa cácthiếu sót một cách cụ thể và kịp thời

 Giám sát liên tục: theo dõi tiến triển, những thay đổi tại mỗi tổchức tín dụng theo hướng tập trung vào hoạt động rủi ro

Ở mỗi cấp độ có những cấu hỏi cần được trả lời và các công cụ cụ thể đểgiúp Cơ quan thanh tra, giám sát trả lời những câu hỏi này Một vài câu hỏiđược nêu ra dưới đây cùng với các công cụ để trả lời

Ở cấp độ vĩ mô (hệ thống tổ chức tín dụng ) - tổ chức tín dụng nào là rủi

ro nhất? Tại sao tổ chức tín dụng đó rủi ro nhất? Bộ phận nào của tổ chức tíndụng cần quan tâm nhất? Tổ chức tín dụng này so với tổ chức tín dụng kháctrong hệ thống tổ chức tín dụng về quy mô, rủi ro, quản lý rủi ro như thế nào?

Khi nào tổ chức tín dụng cần thanh tra tại chỗ ? Tình hình tổ chức tín

dụng và Chiến lược thanh tra.

Cấp độ vi mô rủi ro như thế nào? Lĩnh vực nào có thể tồn tại rủi ro? Cácsản phẩm đó có loại rủi ro cố hữu nào? Có nhiều rủi ro không? Có biết gì vềcác thông lệ quản lý rủi ro của tổ chức tín dụng trong các sản phẩm dtịch vụ

được xác định là rủi ro Ma trận rủi ro

Ở cấp độ lãnh đạo Cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng và cấp lập kếhoạch: xác định có bao nhiêu người cần tham gia? Họ nên làm gì và các thông

tin gì cần có trong báo cáo thanh tra tại chỗ kế hoạch thanh tra, bản ghi

nhớ về phạm vi thanh tra

Dự đoán về rủi ro chính xác như thế nào? Tổ chức tín dụng quản lý cácrủi ro đã được nhận dạng tốt đến mức nào? Ngân hàng Nhà nước đã có kiến

nghị gì với lãnh đạo của tổ chức tín dụng Báo cáo, Kết luận thanh tra

Ngân hàng Nhà nước có nên bắt buộc các tổ chức tín dụng cải thiện

một số bộ phận quản lý rủi ro hay không Kết luận của Chánh Thanh

tra, giám sát ngân hàng và các biện pháp sửa chữa Tiếp theo, ban lãnh

đạo của tổ chức tín dụng có giải quyết tốt các vấn đề đã được đưa ra trong kỳthanh tra trước không?

Tình hình rủi ro của các tổ chức tín dụng có thay đổi như thế nào? Córủi ro mới nào không? Khi nào thì tổ chức tín dụng cần được thanh tra tại chỗ

tiếp theo? Tóm tắt tình hình rủi ro

Tiếp sau phần giới thiệu về các cấp độ quan tâm khác nhau có xem xétđến các câu hỏi và các công cụ được sử dụng là phần giới thiệu về Quy trìnhthanh tra, giám sát

Quy trình thanh tra, giám sát bao gồm các bước sau:

1 Tìm hiểu và đánh giá rủi ro của tổ chức tín dụng

2 Lập kế hoạch thanh tra

3 Thành lập đoàn thanh tra và công tác chuẩn bị của đoàn

4 Hoạt động thanh tra tại chỗ

5 Báo cáo kết quả thanh tra và ban hành Kết luận thanh tra

6 Giám sát liên tục đối với các tổ chức tín dụng

Bước 1,2,6 liên quan đến việc lập kế hoạch, dành ưu tiên và giám sát;những bước này thường được hoàn thành tại Ngân hàng Nhà nước bởi bộ