SKKN Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp học sinh yêu thích môn Hóa học 9

Nhưng thực tế việc sử dụng đồ dùng dạy học trong nhà trường nói chung, của bộ môn Hóa học nói riêng đặc biệt ở các tiết dạy có thí nghiệm và các tiết thực hành thí nghiệm ở trường tôi tr

SKKN : “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 9”

MỤC LỤC I.ĐẶT VẤN ĐỀ

II.NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT

1Thực trạng của vấn đề

2.Các giải pháp thực hiện và quá trình tổ chức tiến hành 3.Thực tế kết quả đạt được

4.Nguyên nhân thành công

5.Bài học kinh nghiệm

III.KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I ĐẶT VẤN ĐỀ:

Trong bộ môn Hóa học, việc sử dụng thiết bị thí nghiệm trong giờ học là một việc làm rất cần thiết nhằm phục vụ cho việc dạy và học tập bộ môn hóa học được tốt hơn Ngoài ra việc

sử dụng thiết bị thí nghiệm, đồ dùng dạy học là yêu cầu bắt buộc của việc đổi mới phương pháp dạy học Việc sử dụng tích cực thiết bị dạy học là một trong những phương pháp dạy học trực quan hỗ trợ đắc lực tư duy sáng tạo sẽ cuốn hút học sinh say mê học tập Trong các giờ học, học sinh sẽ là trung tâm, làm việc với các dụng cụ hóa chất dưới sự hướng dẫn của giáo viên, giúp học sinh có được niềm vui của sự khám phá, lĩnh hội tri thức dễ dàng, tạo nền tảng vững chắc và in sâu trong trí não của học sinh đồng thời đây là phương tiện duy nhất giúp học sinh hình thành kĩ năng kĩ xảo thực hành và tư duy kĩ thuật

Nhưng thực tế việc sử dụng đồ dùng dạy học trong nhà trường nói chung, của bộ môn Hóa học nói riêng đặc biệt ở các tiết dạy có thí nghiệm và các tiết thực hành thí nghiệm ở trường tôi trong những năm qua còn nhiều hạn chế, có nhiều lí do: hoặc thiếu thốn cơ sở vật chất, hoặc do một số giáo viên mới ra trường còn vướng mắc về thao tác thực hiện, hoặc do giáo viên ngại làm thí nghiệm vì phải tốn nhiều thời gian chuẩn bị…dẫn đến chất lượng bộ môn thấp Ngoài ra, trường thuộc địa bàn xã vùng sâu dân số đông, thiếu đất canh tác, đời sống người dân còn nhiều khó khăn Bên cạnh, trong những năm học gần đây trường tôi: khối 9 có 4 lớp và có lớp ở phân trường ,xa trường chính, nên việc thực hiện các thí nghiệm trên lớp rất khó khăn đặc biệt ở các tiết thực hành thí nghiệm của học sinh vì giáo viên phải bưng bê vất vả từ lớp này sang lớp khác,mang đồ dùng đi phân hiệu và sau mỗi tiết cần phải rửa dọn dụng cụ để có thiết bị tiến hành ở lớp sau Do vậy, việc sắp xếp thực hiện các thí nghiệm và hướng dẫn thêm cho học sinh làm các thí nghiệm ngoại khóa – thí nghiệm ở nhà

là hết sức cần thiết giúp bồi dưỡng hứng thú niềm đam mê bộ môn Hóa học

Từ đó giúp học sinh xây dựng động cơ, thái độ học tập đúng đắn và có tính chất quyết định kết quả chất lượng học tập bộ môn Hóa học

Là một giáo viên dạy bộ môn Hóa học, tôi thật sự trăn trở về điều này Vì vậy tôi xin chia

sẻ với các bạn đồng nghiệp vài kinh nghiệm nhỏ với đề tài “Phương pháp tiến hành các thí

nghiệm giúp học sinh yêu thích môn Hóa học 9” đã áp dụng có hiệu quả trong việc dạy

học môn Hóa học tại trường tôi trong các năm học vừa qua

SKKN : “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 9”

II NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT:

Thí nghiệm giữ vai trò rất quan trọng như một bộ phận không thể tách rời của quá trình học tập Người ta xem thí nghiệm là cơ sở của việc học Hóa học và để rèn luyện kĩ năng thực hành Thông qua thí nghiệm Hóa học, học sinh nắm kiến thức một cách chủ động, vững chắc và sâu sắc Để đưa các giải pháp có hiệu quả trước hết tôi tìm hiểu những nguyên nhân làm giảm sút chất lượng môn hóa học Qua quá trình phân tích, dưới đây là thực trạng, biện pháp, các giải pháp thực hiện vận dụng kinh nghiệm này

1/ Thực trạng ban đầu của vấn đề:

- Chưa có phòng học cho bộ môn

- Đồ dùng thí nghiệm tuy đã được cấp về nhưng cũng chưa đủ về số lượng lẫn chất lượng

để dàn trải cho tất cả học sinh được thực hành thí nghiệm

- Giáo viên bộ môn thì không đủ điều kiện về thời gian chuẩn bị do được phân công dạy khác phân môn trong cùng buổi mà lại khác khối, ngoài ra còn phải chuẩn bị các đồ dùng dạy học phân môn khác trong buổi này dẫn đến giáo viên ngại làm thí nghiệm trên lớp vì phải bưng bê vất vả từ lớp này sang lớp khác và dễ vỡ dụng cụ

- Một số học sinh hoàn cảnh khó khăn thiếu thốn phương tiện, SGK để nghiên cứu nên lơ

là trong học tập

- Một bộ phận giáo viên giảng dạy không thu hút được học sinh, dạy chay thiếu tính khoa học dẫn đến học sinh học không hiểu, chán học bộ môn làm chất lượng học tập bị giảm sút

Ngoài ra, giáo viên chưa thật sự quan tâm kềm cặp giúp đỡ học sinh yếu kém nắm kiến thức

cơ bản và cách học bộ môn

2/ Các giải pháp thực hiện và quá trình tổ chức tiến hành:

Trong điều kiện thực tế của trường, chưa có phòng bộ môn dụng cụ - hóa chất thiếu, không đồng bộ thì việc chuẩn bị thực hiện các thí nghiệm hóa học vô cùng vất vả do còn phải rửa dọn dụng cụ sau mỗi tiết dạy để đảm bảo đủ dụng cụ cho lớp sau Vì vậy, người giáo viên có tâm huyết, có lòng yêu nghề, nhiệt tình và thức trách nhiệm cao mới có thể đảm bảo mục tiêu việc tiến hành các thí nghiệm hoặc chuẩn bị các thí nghiệm cho học sinh ở phòng bộ môn hoặc trên lớp theo quy định khi các giáo viên trùng tiết sử dụng phòng bộ môn

Có 2 loại thí nghiệm:

- Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên

- Thí nghiệm của học sinh

a/ Thí nghiệm biểu diễn của giáo viên:

Thí nghiệm biểu diễn dùng làm cơ sở để cụ thể hóa những khái niệm về chất và phản ứng hóa học Trong quá trình biểu diễn thí nghiệm, giáo viên là người thực hiện sự biến đổi các chất, điều khiển các quá trình biểu diễn thí nghiệm, học sinh theo dõi quan sát và nhận xét về quá trình đó Vai trò của các thí nghiệm trong giờ Hóa học có thể không giống nhau, chúng

có thể dùng để minh họa các kiến thức do giáo viên trình bày hoặc khi nghiên cứu kiến thức mới hoặc có thể là nguồn kiến thức mà học sinh tiếp thu dưới sự hướng dẫn của giáo viên trong quá trình quan sát thí nghiệm Vì vậy các thí nghiệm biểu diễn có thể được tiến hành bằng một trong hai phương pháp:

SKKN : “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 9”

- Phương pháp minh họa: Trước hết giáo viên trình bày những kiến thức mới, những cách giải quyết đã trình bày sẵn, sau đó mới tiến hành thí nghiệm để minh họa và xác nhận những điều vừa được trình bày

- Phương pháp nghiên cứu: Giáo viên đặt vấn đề, tiến hành thí nghiệm để kích thích học sinh tìm ra tri thức mới.Phương pháp thứ 2 có giá trị lớn hơn vì có tác dụng kích thích học sinh làm việc tích cực hơn và đặc biệt tạo điều kiện phát triển khả năng làm việc độc lập của học sinh trong giờ học hóa học

Vì vậy khi tiến hành thí nghiệm biểu diễn theo hướng nghiên cứu, giáo viên cần chú ý những yêu cầu sau đây:

+ Đảm bảo an toàn thí nghiệm: là yêu cầu thiết yếu, trước hết đối với mỗi loại thí

nghiệm giáo viên cần nắm vững kĩ thuật và phương pháp tiến hành cụ thể

Ví dụ:

 Khi thu và đốt khí H2, C2H4, C2H2 trong không khí hoặc trong oxi cần phải tránh tạo hỗn hợp nổ Muốn vậy, khi thu khí giáo viên cần để cho khí H2 hoặc C2H4 hoặc C2H2 đẩy hết không khí ra khỏi ống nghiệm rồi mới tiến hành đốt khí

 Không dùng quá liều lượng hóa chất dễ cháy và dễ nổ

 Các thí nghiệm tạo thành chất bay hơi Ví dụ: Thí nghiệm đốt lưu huỳnh trong lọ chứa oxi tạo thành khí SO2 (hoặc đốt photpho đỏ tạo P2O5)

Khí bay ra rất độc nên lưu ý làm thí nghiệm ở vị trí không cho khí độc bay về phía học sinh

và chỉ nên lấy lượng lưu huỳnh ( hoặc photpho đỏ) bằng chừng hạt ngô

+ Đảm bảo kết quả và tính khoa học của thí nghiệm: Thí nghiệm hóa học như “ con

dao hai lưỡi ”

Kết quả tốt đẹp của các thí nghiệm có liên quan chặt chẽ đến chất lượng dạy học và củng

cố lòng tin của học sinh vào khoa học đồng thời sự biểu diễn thí nghiệm khéo léo của giáo viên còn là thao tác mẫu mực cho học sinh noi theo Vì vậy, để đảm bảo kết quả thí nghiệm thành công thì trước hết giáo viên phải nắm vững kĩ thuật kĩ năng tiến hành thí nghiệm, phải chuẩn bị chu đáo và đồng bộ thiết bị về dụng cụ - hóa chất thí nghiệm, nhất thiết là phải thử nhiều lần trước khi biểu diễn trên lớp Nếu chẳng may thí nghiệm biểu diễn không thành công, giáo viên phải hết sức bình tĩnh tìm ra nguyên nhân để giải thích cho học sinh

Ví dụ:

 Thí nghiệm khí C tác dụng với đồng (II) oxit thường rất khó đạt được kết quả như mong đợi khi tiến hành trên lớp Do đó, giáo viên cần lưu ý :

º Bột C,CuO phải được làm khô

º Ống thủy tinh chứa hóa chất phải được đặt ở điểm nóng nhất của ngọn lửa đèn cồn (chừng 1/5 chiều cao ngọn lửa tính từ trên xuống)

º Nếu CuO để lâu bị ẩm và vón thành cục, cần đưa vào cối sứ nghiền nhỏ trước khi sấy

º Có thể tiến hành thí nghiệm trong cùng một ống nghiệm để vừa điều chế H2, vừa thực hiện phản ứng khí C sinh ra khử đồng (II) oxit

Ngoài ra để thí nghiệm khí C sinh ra khử đồng (II) oxit đảm bảo thành công và nhanh nếu nắm vững kĩ thuật tiến hành: lượng C phải đủ, nút phải kín và phải đun đủ nóng Nếu ngọn lửa đèn cồn yếu thì phải kéo cao bấc lên và có thể bổ sung cồn (thậm chí phải bỏ cồn

cũ đã bị bay hơi ra hết cồn) làm cho ngọn lửa đèn cồn đủ lớn Đun tập trung ngọn lưa đèn cồn vào phần ống thủy tinh có chứa bột đồng (II) oxit

+ Đảm bảo trực quan: Trực quan là một trong những yêu cầu cơ bản của thí nghiệm biểu

diễn Cho nên khi chuẩn bị thí nghiệm, giáo viên cần suy nghĩ đến kích thước các dụng cụ thí nghiệm và sử dụng hóa chất thích hợp Các dụng cụ thí nghiệm cần có kích thước và màu sắc hài hòa Bàn để biểu diễn thí nghiệm phải có độ cao cần thiết và bố trí các dụng cụ thí nghiệm sao cho mọi học sinh trong lớp đều nhìn rõ Đối với các thí nghiệm có kèm theo

sự đổi màu sắc hoặc có chất khí sinh ra hoặc tạo thành các chất rắn không tan (chất kết tủa) thì cần có thêm các phông màu thích hợp giúp học sinh dễ quan sát và nêu nhận xét

Số lượng thí nghiệm trong một tiết dạy nên chọn vừa phải, phục vụ đúng trọng tâm bài học và đảm bảo thời gian của tiết dạy để đảm bảo thực hiện các khâu lên lớp đồng thời trong biểu diễn thí nghiệm giáo viên nên sử dụng những hóa chất gần gũi mà học sinh đã học và

đã biết

SKKN : “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 9”

Bên cạnh để tập trung sự chú ý của học sinh vào các phản ứng diễn ra, giáo viên nên giúp học sinh tìm hiểu về các dụng cụ trước khi thực hiện thí nghiệm Một số trường hợp cần thiết

có thể dùng hình vẽ hoặc tháo rời từng bộ phận để giới thiệu sau đó lắp lại dụng cụ theo một trình tự Giáo viên nên lựa chọn các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, gọn nhẹ, dễ tháo lắp, tiết kiệm thời gian, tiết kiệm hóa chất nhưng đảm bảo dễ thành công và an toàn cho học sinh Ngoài ra giáo viên cần giải thích mục đích yêu cầu và cách tiến hành trước khi làm thí nghiệm

Trong thời gian tiến hành thí nghiệm cần hướng sự chú ý của học sinh vào việc quan sát các hiện tượng xảy ra bằng cách đặt câu hỏi để học sinh phải theo dõi quan sát thí nghiệm để trả lời Điều này cần thiết đặc biệt ở học sinh lớp 8 do khả năng quan sát của học sinh còn phát triển nên lưu ý học

sinh quan sát việc thực hiện đúng các thao tác thí nghiệm: như cách lấy hóa chất rắn và lỏng, cách đun, cách sử dụng đèn cồn, đặc biệt cách lắp và kiểm tra dụng cụ thí nghiệm…

MỘT SỐ VÍ DỤ KHI TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN CỦA GIÁO VIÊN

Ví dụ 1: Khi dạy phần “Tính chất hóa học của nhôm”– Bài Nhôm – Lớp 9

Thí nghiệm: Tác dụng của nhôm với oxi.

Dụng cụ Hóachất: 1 lọ bột nhôm

1 đèn cồn, diêm

1 thìa lấy hóa chất,1 mảnh bìa cứng khoảng ½ tờ giấy A4

Lấy khoảng ½ thìa nhỏ bột nhôm cho vào mảnh bìa cứng Dùng tay thuận khum tờ giấy chứa bột nhôm, lắc nhẹ cổ tay để bột nhôm rơi đều từ từ trên ngọn lửa đèn cồn (Điều chỉnh khoảng cách tờ giấy sao cho bột nhôm rơi gần ngọn lửa nhưng không rơi vào bấc làm đèn tắt)

Hỏi: Nêu hiện tượng quan sát được? Màu sắc của sản

phẩm? Viết PTHH của phản ứng trên

> HS quan sát, giải thích TN: Nhôm cháy sáng tạo chất

rắn màu trắng là nhôm oxit

PTHH: 4Al + 3O2 t0 2Al2O3

Ví dụ 2: Khi dạy bài “Dãy hoạt động hóa học của kim loại”

– Lớp 9

4 ống nghiệm trên giá

gỗ

1 ống nhỏ giọt, 1 kẹp

lấy hóa chất

2 cốc 100ml

2 đinh sắt, 2 lá Cu, 1dây Ag vài mẫu Na nhỏ, nước cất Các dung dịch gồm FeSO4, CuSO4, Cu(NO3)2, AgNO3, phenolphtalein

Giáo viên biểu diễn trên 2 ống nghiệm cùng lúc của 1 thí nghiệm để hướng học sinh so sánh

và rút ra mức độ hoạt động hóa học của Fe, Cu, Na, Ag

Thí nghiệm 1: Cho 1 đinh sắt vào 1ml dung dịch CuSO 4 (Ống 1) và 1 lá đồng vào dung dịch FeSO 4 (Ống 2).

Hỏi: Nêu hiện tượng xảy ra Giải thích và viết PTHH của phản

ứng trên

Nhận xét mức độ hoạt động hóa học của Fe so với Cu

> HS quan sát, giải thích TN1: Ống (1) có chất rắn màu đỏ

bám ngoài đinh sắt, màu xanh của dung dịch nhạt dần Ống (2)

không có gì xảy ra

PTHH: Fe + CuSO4 FeSO4 + Cu

Vậy Fe hoạt động hóa học mạnh hơn Cu Xếp vị trí Fe đứng trước

Cu

Thí nghiệm 2: Cho 1 lá đồng vào 1ml dung dịch AgNO 3 (Ống 1) và 1 dây bạc vào dung dịch Cu(NO 3 ) 2 (Ống 2)

Hỏi: Nêu hiện tượng xảy ra Giải thích và viết PTHH của phản ứng trên

Nhận xét mức độ hoạt động hóa học của Cu so với Ag

SKKN : “ Phương pháp tiến hành các thí nghiệm giúp HS yêu thích môn Hóa học lớp 9”

> HS quan sát, giải thích TN2: Ống (1) có chất rắn màu xám bám

ngoài lá đồng Ống (2) không có gì xảy ra

PTHH: Cu + 2AgNO3 Cu(NO3)2 + 2Ag

Vậy Cu hoạt động hóa học mạnh hơn Ag Xếp vị trí Cu đứng trước

Ag

Thí nghiệm 3: Cho mẫu Na nhỏ và 1 đinh sắt vào cốc (1) và cốc

(2) riêng biệt đựng nước cất có nhỏ thêm vài giọt phenolphtalein.

Hỏi: Nêu hiện tượng xảy ra Giải thích và viết PTHH của phản ứng

trên Nhận xét mức độ hoạt động hóa học của Fe

so với Na

>HS quan sát, giải thích TN3: Cốc (1) Na

nóng chảy thành giọt tròn chạy lăn trên mặt nước,

dung dịch có màu đỏ Cốc (2) không có gì xảy ra

PTHH: 2Na + H2O 2NaOH + H2

Vậy Na hoạt động hóa học mạnh hơn Fe Xếp vị trí Na đứng trước Fe

 Kết luận: Qua 3 TN mức độ hoạt động của 4 kim loại sắp xếp giảm từ Na > Fe> Cu> Ag.

- Lấy lọ thủy tinh chứa ½ nước cất, dùng thìa lấy hóa chất Hơ môi trên ngọn lửa đèn cồn đến khi lưu huỳnh bắt cháy Yêu cầu học sinh quan sát và nhận xét màu ngọn lửa

- Luồn nhanh môi vào lọ thủy tinh đựng nước, đậy miệng lọ bằng nút cao su để chặn khí

SO2 không bay ra ngoài ( do khí SO2 mùi hắc, độc , gây ho, khó thở)

> HS quan sát, nhận xét TN2: Khi đốt nóng, lưu huỳnh nóng chảy và cháy được với

ngọn lửa màu xanh nhạt

Ví dụ 4: Khi dạy phần “Tính chất hóa học của axetilen” – Bài Axetilen – Lớp 9

1 ống nhỏ giọt có gắn nút cao su

1 ống nghiệm có nhánh

1 ống nhỏ giọt,1 giá sắt

1 ống nghiệm,1 kẹp lấy hóa chất

1 ống thủy tinh vót nhọn1 ống thủy tinh chữ L

Chén sứ có vài mẫu nhỏ đất đèn ngâm trong dầu hỏa

Nước cất Dung dịch brom

Giáo viên tiến hành thí nghiệm thu khí axetilen xong nên dẫn khí phản ứng với dung dịch brom trước, sau đó đốt khí sau để tránh tạo hỗn hợp nổ khi đốt khí axetilen, khí cháy không

có muội than do đất đèn ngâm trong dầu hỏa nên đảm bảo an toàn cho học sinh đồng thời tiết kiệm được hóa chất do không phải thu khí một lần nữa

Thí nghiệm 1: Thu khí axetilen và dẫn trực tiếp vào dung dịch brom màu da cam

màu da cam

của phản ứng trên

> HS quan sát, nhận xét TN1: Khí axetilen thu được không màu, không mùi đã làm

mất màu dung dịch brom

PTHH: C2H2 + 2Br2 C2H2Br4

Thí nghiệm 2: Đốt khí axetilen trong không khí

Dẫn khí axetilen của thí nghiệm 1 qua ống thủy tinh vuốt nhọn rồi đốt cháy

Hỏi: Nêu hiện tượng xảy ra Giải thích và viết PTHH của phản ứng trên

> HS quan sát, nhận xét TN2: Khí axetilen cháy trong không khí với

ngọn lửa sáng, tỏa nhiều nhiệt

PTHH: 2C2H2 + 5O2 t0 4CO2 + 2H2O