Sắc thái thể hiện tác phẩm Chính luận báo chí trên báo in Việt Nam

Đây vừa là điểm khiếm khuyết trong công tác nghiên cứu các loại hình văn hoá - xã hội của đất nước, vừa là một khó khăn lớn trong hoạt động đào tạo cũng như học tập của líp người kế tục

4 Mục đích và nhiệm vụ của khoá luận.

5 Cơ sở lí lụân và phương pháp nghiên cứu của khoá luận.

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của khoá luận.

7 Kết cấu khoá luận.

Phần nội dung

Chương I: Những vấn đề lí luận chung.

I Khái niệm về sắc thái thể hiện TPCL.

1 Khái niệm sắc thái.

2 Khái niệm sắc thái thể hiện TPCL.

II Sắc thái thể hiện TPCL ở các loại hình báo chí nước ta.

1 Trên báo hình và báo ảnh.

2 Trên báo nói.

3 Trên báo mạng.

4 Trên báo in.

III Những yếu tố chi phối đến sắc thái thể hiện TPCL ở loại hình báo in.

Chương II: Khảo sát sắc thái thể hiện TPCL trên các báo Nhân dân, Quân đội Nhân dân,

Lao động và tạp chí Cộng sản (4 tháng đầu năm 2004).

I Mục đích khảo sát.

II Nội dung khảo sát.

III Kết quả khảo sát

1 Số lượng xuất hiện của các tác phẩm chính luận.

2 Các tác giả chính luận của từng báo, tạp chí.

3 Sắc thái thể hiện tác phẩm.

3.1 Sắc thái thể hiện qua hình thức thể hiện.

3.2 Sắc thái thể hiện qua nội dung tác phẩm.

Chương III: Những biện pháp nhằm nâng cao sắc thái thể hiện TPCL trên từng tờ báo,

1 Tính cấp thiết của đề tài.

Trong lịch sử văn minh nhân loại, báo chí là đứa con tinh thần ra đời khá muộn, song nó lại may mắn được thừa hưởng những ưu ái của sự sống Cơ thể tiềm tàng khối năng lượng đặc biệt của báo chí được nuôi dưỡng trong điều kiện hết sức thuận lợi đã lớn mạnh như chàng trai Phù Đổng trong chuyện cổ nhân gian đất Việt Cùng với sự phát triển

của đời sống xã hội, báo chí ngày càng chiếm lĩnh vị trí và vai trò quan trọng hơn, nó trở thành một phần thiết yếu của cuộc sống

“Là một loại hình hoạt động đặc thù, ra đời do những nhu cầu kháchquan của xã hội đã phát triển đến một trình độ nhất định của văn minh nhânloại, báo chí mang trong mình những tiềm năng có ý nghĩa rất to lớn đối với

xã hội Chính những tiềm năng đó đã quy định tính chất khách quan các chứcnăng của báo chí Nói cách khác, bản thân sự ra đời và tồn tại của báo chí đãkhẳng định một cách khách quan vai trò, tác dụng và ý nghĩa của nó trong xãhội.” 1

Không giống như các anh chị của mình là triết học, văn học, sử học đều có những

thăng trầm trong quá trình trưởng thành (lịch sử triết học đã có những lúc rơi vào Đêm

trường trung cổ, nền văn học cũng vì những lÝ do chính trị - xã hội mà có lúc cũng chững

lại), từ khi ra đời cho đến nay, báo chí vẫn tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh chóng đến không ngờ

Để hiểu rõ và để thúc đẩy hơn nữa sự phát triển của những sản phẩm văn hoá tinh thần, con người tiến hành nghiên cứu về nó Việc nghiên cứu về báo chí cũng sớm được các nhà nghiên cứu quan tâm và thực hiện Tuy nhiên, báo chí vẫn tiếp tục phát triển rất nhanh trong khi công việc nghiên cứu luôn đòi hỏi về

thời gian Hơn nữa, ở mỗi quốc gia, báo chí lại chất chứa trong nó những đặc điểm riêng

về quá trình phát sinh, phát triển Vì vậy, hiện nay các công trình nghiên cứu về báo chí vẫn là quá Ýt và không theo kịp sự trưởng thành của báo chí

Hệ thống lí luận báo chí nước ta hầu như chưa có sự phát triển đáng kể, trong khi

đó ở những nước có nền báo chí phát triển mạnh mẽ như Anh, Pháp, Mỹ những vấn đề

về lí luận và lịch sử báo chí là mối quan tâm hàng đầu trong công tác nghiên cứu báo chí.

Ví dụ như: ở Pháp từ những năm 1857 đến năm 1861 đã xuất bản bộ “Lịch sử báo chí” đồ

sộ gồm 8 tập do Hatanh chỉ đạo biên tập Đến năm 1866 có thêm tập “Thư mục lịch sử và phê phán” Năm 1609, cuốn “Lịch sử đại cương báo chí Pháp” gồm 4 tập được xuất bản.

Ở nước ta, cũng có nhiều sách, báo viết về lịch sử hình thành và phát triển của báo chí được xuất bản cả trong và ngoài nước Tuy nhiên, những cuốn sách này mới chỉ viết dưới dạng hồi ký và gần như liệt kê chứ chưa mang tính chất nghiên cứu rõ rệt Hơn thế nữa, các quan điểm đưa ra của các tác giả chưa đi đến thống nhất mà vẫn có nhiều ý kiến trái ngược nhau Cho đến nay, những thành tựu mà các nhà nghiên cứu có được chủ yếu chỉ

1 T¹ Ngäc TÊn – C¬ së lÝ luËn b¸o chÝ – NXB V¨n ho¸ - Th«ng tin, HN 1993 Trang 89.

nhằm vào mục đích tổ chức và phát triển hoạt động thông tin tuyên truyền trên báo chí, đáp ứng kịp thời các nhiệm vụ chính trị - kinh tế - xã hội của đất nước Các nguồn tài liệu, công trình nghiên cứu báo chí được công bố rộng rãi còn rất Ýt ỏi Đây vừa là điểm khiếm khuyết trong công tác nghiên cứu các loại hình văn hoá - xã hội của đất nước, vừa là một khó khăn lớn trong hoạt động đào tạo cũng như học tập của líp người kế tục sự nghiệp báo chí nước nhà.

Nghiên cứu báo chí và phát triển hệ thống lí luận báo chí là nhiệm vụđặt ra trong từng thời kỳ, từng giai đoạn lịch sử cụ thể Thông qua việcnghiên cứu các loại hình báo chí ta có thể biết được năng lực và xu hướng tácđộng của từng loại thể trong từng hoàn cảnh, từng thời điểm, đến từng đốitượng và nhiệm vụ khác nhau Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho việc cảitiến nội dung và hình thức tác phẩm, đồng thời giúp cho phóng viên biếtđược thế mạnh của từng loại thể để lùa chọn phương thức phảm ánh vấn đềphù hợp, đạt hiệu quả cao nhất

Trong hệ thống tài liệu và các công trình nghiên cứu về báo chí ở nước ta hiện nay, chưa có ai đề cập đến sắc thái thể hiện một loại thể tác phẩm báo chí Thiết nghĩ, việc nghiên cứu đề tài này rất thiết thực đối với hoạt động báo chí vì nó không chỉ góp phần làm phong phú thêm hệ thống lí luận mà còn rất thiết thực đối với thực tiễn sáng tạo tác phẩm báo chí

Từ những lÝ do trên dây, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Sắc thái thể hiện tác

phẩm Chính luận báo chí trên báo in Việt Nam” và tiến hành khảo sát một số sản phẩm

báo in tiêu biểu trong thời gian 4 tháng đầu năm 2004.

2 Tình hình nghiên cứu.

Ngay khi lùa chọn đề tài chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu các tư liệu về lịch sử báo chí, các quan niêm về loại thể và thể loại tác phẩm báo chí để có được cái nhìn tổng quát về loại hình báo chí nói chung và loại thể chính luận báo chí nói riêng Thông qua đó nắm bắt được tình hình nghiên cứu chung và quan niệm của các nhà nghiên cứu báo chí về loại thể này Chúng tôi đã tiến hành tập hợp và tham khảo tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau, cụ thể là:

Trước hết, chúng tôi đã bắt tay vào việc tổng hợp và khảo sát các tác phẩm chính luận đã đăng tải trên 3 tờ báo (Nhân dân, Quân đội Nhân dân, Lao động) và 1 tạp chí (Tạp chí Cộng sản) trong 4 tháng đầu năm 2004

Các tài liệu và thành quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu báo chí trong nước liên quan đến sắc thái thể hiện tác phẩm chính luận.

Nguồn tài liệu từ các luận án Thạc sỹ, khoá luận tốt nghiệp của các sinh viên chuyên ngành Báo chí Phân viện Báo chí và Tuyên truyền từ trước tới nay

Cùng với việc nghiên cứu các tài liệu có sẵn, chúng tôi cũng tiến hành phỏng vấn, tham khảo những ý kiến nghề nghiệp của một số cây viết chính luận về thể loại này

Ngoài ra, chúng tôi cũng liên hệ thực tiễn với một số cơ quan báo chí để nắm bắt được định hướng của họ trong sáng tạo tác phẩm chính luận báo chí.

Trên cơ sở hệ thống lí luận đã có và những đặc điểm của thể loại mà sau khi khảo sát, phân tích đã thu thập được, chúng tôi tiến hành so sánh, tổng hợp và rót ra nhận định chung về sắc thái thể hiện của loại thể này trên báo in Việt nam

Tuy nhiên, trong mức độ của một khoá luận tốt nghệp, chúng tôi có sự hạn chế về mặt thời gian nghiên cứu cũng như nhận thức về đề tài và một số thuận lợi, khó khăn nhất định Vì vậy, trong khoá luận, có những nội dung mà chúng tôi chưa đề cập tới hoặc đề cập tới song chưa được sâu sắc, cũng có những ý tưởng đã nảy sinh trong khoá luận song lại chưa được nghiên cứu thoả đáng và trình bày cụ thể Qua khoá luận này người viết chỉ mong muốn được đề xuất một đề tài nghiên cứu mới về loại thể tác phẩm báo chí, góp phần mở ra thêm nhiều khía cạnh đề tài cho công tác nghiên cứu của ngành báo nói riêng

và của các nhà nghiên cứu văn hoá - xã hội nói chung Ngoài ra, khoá luận cũng là một bản tổng hợp kiến thức về những gì người viết đã được đào tạo sau khoá học chuyên ngành báo chí.

3 Phạm vi nghiên cứu.

Trong khuôn khổ của một khoá luận, chúng tôi tập trung nghiên cứutổng hợp những vấn đề lí luận cơ bản nhất tạo nên cái nhìn tổng quát về loạithể, đồng thời lấy đó làm cơ sở để phân tích, chứng minh và so sánh nhữngđặc điểm mà qua khảo sát trực tiếp một số sản phẩm báo in đã rót ra được

Các sản phẩm báo in mà chúng tôi tiến hành khảo sát bao gồm: BáoNhân dân, Quân đội Nhân dân, Lao động, Tạp chí Cộng sản trong thời gian 4tháng đầu năm 2004

Khoá luận tập trung làm rõ về sắc thái thể hiện của loại thể tác phẩmchính luận báo chí trên báo in Việt Nam, từ đó người viết rót ra một số nhậnđịnh chung về đề tài nghiên cứu

4 Mục đích và nhiệm vụ của khoá luận.

Khi lùa chọn đề tài này chúng tôi mong muốn triển khai một hình thứcnghiên cứu khoa học mới về loại thể báo chí Khoá luận vừa có nhiệm vụ làmsáng tỏ đề tài đề xuất vừa mong muốn tìm ra được những bình diện mới mẻcủa loại thể, góp phần rót ra nhận định khoa học nhằm mục đích đóng gópvào sự nghiệp phát triển loại thể chính luận nói riêng, loại hình báo chí nóichung

Tuy nhiên do thời gian, nguồn tư liệu, trình độ bản thân có hạn nênngười viết mới chỉ giải quyết được những khía cạnh cơ bản nhất, chưa đápứng thoả đáng theo yêu cầu của đề tài đặt ra Người viết rất mong được sự chỉgiáo của các thầy cô giáo và những người quan tâm tới đề tài nêu ra

5 Cơ sở lí luận, phương pháp nghiên cứu đề tài.

Trên cơ sở những nguyên lí của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng HồChí Minh, cơ sở lí luận báo chí được trang bị trong nhà trường và những kiếnthức đã có trong quá trình tự nghiên cứu, người viết lấy đó làm nền tảng đểtiến hành nghiên cứu và phát triển đề tài Trong từng chương, mục người viết

cố gắng làm rõ ý tưởng chủ đề bằng các minh chứng cụ thể và các dẫn chứng

tư liệu lịch sử

Để hoàn thiện khoá luận, người viết chủ yếu sử dụng các phương pháp:Tổng hợp, thống kê, phân tích, chứng minh, so sánh Các phương pháp nàyđược vận dụng đan xen, bổ sung cho nhau nhằm làm sáng tỏ nội dung đề tàiyêu cầu

Tất cả các phương pháp trên đây được tổng hợp trong một kết cấuchỉnh thể nhằm làm sáng tỏ nội dung mà đề tài yêu cầu

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của khoá luận.

Khoá luận trước hết là một sản phẩm nghiên cứu mang tính khoa họccho nên nó góp phần làm giàu thêm kho tàng tài liệu khoa học chuyên ngànhbáo chí Nó cung cấp và khởi xướng một đề tài nghiên cứu mới về loại thể tácphẩm chính luận báo chí Các phương pháp nghiện cứu khoa học được vận

dụng đan xen xuyên suốt tác phẩm là một kinh nghiệm triển khai đề tài khoahọc mà chúng tôi đã học được từ thế hệ những người đi trước, nay tiếp tụcchứng minh tính thiết thực của nó trong nghiên cứu khoa học cho nhữngngười kế tục sau này.

Bên cạnh ý nghĩa về mặt khoa học, bất kỳ đề tài nghiên cứu nào cũng

có ý nghĩa thực tiễn của nó, vì chính ý nghĩa thực tiễn mới tạo nên sức sốngcủa mỗi công trình nghiên cứu khoa học Khoá luận đem đến cho người đọcnhững điểm nhìn mới và những minh chứng cụ thể về sắc thái thể hiện tácphẩm chính luận báo chí, điều này sẽ cần thiết cho các sinh viên báo chítrong quá trình học tập chuyên ngành báo chí tham khảo và phát triển thêmnhững ý tưởng mới Từ những gì được trình bày trong khoá luận này, ngườiviết mong muốn sẽ là một đóng góp nhỏ vào việc đúc rút, tổng hợp và bổsung về đề tài nghiên cứu cũng như phương pháp nghiên cứu trong kho tàng

lí luận báo chí Việt Nam

7 Kết cấu khoá luận.

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung khoá luận có những phầnchính sau:

Chương I: Những vấn đề lí luận chung.

I Khái niệm về sắc thái thể hiện TPCL.

II Sắc thái thể hiện TPCL ở các loại hình báo chí nước ta.

III Những yếu tố chi phối đến sắc thái thể hiện của TPCL ở loại hình báo in.

Chương II: Khảo sát sắc thái thể hiện của TPCL trên các báo Nhân dân, Quân đội Nhân

dân, Lao động và tạp chí Cộng sản (4 tháng đầu năm 2004).

I Mục đích khảo sát.

II Nội dung khảo sát.

III Kết quả khảo sát.

Chương III: Những biện pháp nhằm nâng cao sắc thái thể hiện của TPCL trên từng tờ

báo, tạp chí.

I Biện pháp chung.

II Biện pháp riêng cho từng tờ báo.

Phần nội dung

Chương I

NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG

I Khái niệm về sắc thái thể hiện TPCL.

Chính luận báo chí là một trong những loại thể tác phẩm báo chí Chođến nay tên gọi và định nghĩa về thể loại Chính luận báo chí vẫn chưa đi đến

Ngay từ khi ra đời cho đến nay, loại thể chính luận báo chí khẳng định

vị trí, vai trò quan trọng của mình trong hệ thống loại thể báo chí cũng nhưtrong đời sống chính trị – xã hội Không một tờ báo, tạp chí hay chương trìnhphát sóng nào vắng bóng các tác phẩm chính luận báo chí

Đây là nhóm các tác phẩm báo chí có nội dung và hình thức mang đậmtính chính trị – xã hội, luôn phản ánh những sự kiện nóng hổi, chứa đựngmâu thuẫn bên trong Qua tác phẩm, người viết lồng vào đó quan điểm vàbản lĩnh chính trị, tư tưởng lập trường để tháo gỡ, giải quyết các mâu thuẫn

để giúp cho công chúng hiểu đúng bản chất vấn đề, từ đó điều chỉnh hành viphù hợp với chuẩn mực xã hội và định hướng của đất nước

Theo quan điểm của PGS – TS Trần Thế Phiệt 1 khi nghiên cứu về loạithể này thì loại thể Tác phẩm chính luận báo chí gồm 4 thể loại tác phẩm sau:

Sơ đồ:

Loại thể: tác phẩm chính luận báo chí

Xã luận Bình luận Chuyên luận Phiếm luận

1 Khái niệm về sắc thái.

Theo Từ điển tiếng Việt 2, thuật ngữ Sắc thái có các líp nghĩa như sau:

- Sắc thái là sự biểu hiện của mức độ, qua đó một màu chuyển từnhạt sang thẫm và ngược lại

- Sắc thái là sự khác nhau tinh vi, hầu như không lé ra bên ngoài giữahai hay nhiều nghĩa của từ

- Sắc thái là toàn thể những nét biểu thị đặc tính của người và vật tạimột nơi trong một thời gian nhất định

1 TrÇn ThÕ PhiÖt – T¸c phÈm b¸o chÝ, tËp III – NXB Gi¸o dôc, HN1997.

2 V¨n T©n (Chñ biªn), NguyÔ L©n (ChØnh lý bæ sung) –Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt – NXB Khoa häc vµ X· héi, HN

1991 Trang1047.

2 Khái niệm về sắc thái thể hiện TPCL.

Qua khái niệm về sắc thái, có thể hiểu sắc thái thể hiện tác phẩm chínhluận báo chí là toàn thể những đặc tính riêng có của một loại thể tác phẩmbáo chí, được thể hiện ra bên ngoài mà người đọc có thể nhận thấy trong mộtthời gian nhất định, qua những đặc tính đó phân biệt sự giống và khác nhaugiữa loại thể này với loại thể khác Ngoài ra, ở mỗi cây viết, mỗi loại hìnhbáo chí, mỗi cơ quan báo chí lại có những tác phẩm chính luận với sắc tháithể hiện riêng

1 Trên báo hình và báo ảnh.

Báo hình và báo ảnh là hai loại hình có hình thức thông tin báo chíbằng ngôn ngữ của hình ảnh là chính Tương tự như báo in, loại thể tác phẩmchínhluận báo chí là một trong những loại thể chính, giữ vai trò quan trọngkhông thể thiếu trên các chương trình phát sóng hay trên các trang báo ảnh

Kết cấu nội dung của tác phẩm chính luận trên các chương trìnhtruyền hình và trên báo ảnh mang đầy đủ đặc điểm của loại thể chính luận.Tất cả các tác phẩm đều là thông tin lí lẽ, là sự lí giải của tác giả về nhữngmâu thuẫn chứa đựng bên trong sự kiện Dù là loại hình báo chí nào thì cáctác phẩm chính luận cũng tập trung thể hiện tính khái quát rất cao, nó có tínhchất thẩm định, bình giá và mang đậm tính chủ quan của tác giả

Mỗi tác phẩm chính luận báo chí trên báo hình và báo ảnh lại có sắcthái thể hiện khác nhau Sự khác nhau đó được bắt nguồn từ nhiều yếu tốkhác nhau như: Đặc trưng của loại hình, đặc điểm của loại chương trình hoặcloại báo, phong cách thể hiện của từng tác giả Không phải tất cả các tácphẩm chính luận báo chí trong cùng một loại hình báo chí đều có sắc thái thểhiện giống nhau Những tác phẩm chính luận phát sóng trên VTV1 sẽ có sắcthái thể hiện khác với các tác phẩm trên VTV3, hoặc chương trình truyềnhình Quân đội; ảnh chính luận ở trang 1 sẽ có sắc thái thể hiện khác với ảnhchính luận ở các trang khác Cùng một tác giả song không phải lúc nào họ

cũng viết với một văn phong giống nhau, mà trong mỗi đề tài, mỗi thể loạitác phẩm chính luận (xã luận, chuyên luận, bình luận, phiếm luận) họ lại cócách triển khai vấn đề khác nhau

Ví dô: Một chương trình phỏng vấn trực tiếp sẽ khác về hình thức thểhiện cũng như nội dung tiến hành so với một chương trình bình luận trực tiếpmột hoạt động xã hội nào đó trên sóng truyền hình Hoặc một chùm ảnh bìnhluận sẽ có hình thức trình bày cùng các yếu tố nghệ thuật và nội dung chứađựng trong đó khác với những bức ảnh thông tấn thông thường (ví dụ: ảnhminh hoạ, ảnh tin)

Tác phẩm chính luận trên truyền hình được tổng hợp từ nhiều yếu tố:Văn bản chính luận, hình ảnh và nghệ thuật dựng hình, giọng điệu và âmhưởng của người dẫn chương trình, tốc độ hình/giây, ánh sáng, màu sắc Trênbáo ảnh là: chú thích, ánh sáng, bố cục, tư tưởng chủ đề, thứ tự ảnh

Như vậy, trên hai loại hình báo chí này, sắc thái thể hiện của tác phẩmnói chung và các tác phẩm chính luận nói riêng sẽ được khán thính giả cảmnhận trực tiếp bằng thị giác và thính giác Qua đó cho thấy, để thành công vớicác tác phẩm chính luận của từng loại hình báo chí, đòi hỏi người viết phải cókiến thức chuyên ngành sâu sắc và phải nắm vững phương thức tiếp nhận củanhóm công chúng đối tượng

2 Trên báo nói.

Đặc trưng của loại hình báo nói hay còn gọi là chương trình phát thanh

là tác động vào khán thính giả thông qua thính giác Trên cơ sở các văn bảnviết, phát thanh viên đọc và lồng vào đó cảm xúc của mình để diễn cảm nộidung tác phẩm tới khán thính giả Trong các chương trình phát thanh, phátthanh viên đóng vai trò như một khán giả đại diện, tiếp nhận nội dung tácphẩm và phản ánh lại một cách khách quan nhất tới người nghe qua giọngđiệu và âm hưởng của mình

Cũng như những loại thể báo chí khác, tác phẩm chính luận được pháttrên sóng phát thanh có sắc thái thể hiện không đồng nhất Sự khác nhau này

cũng do các yếu tố chi phối tới nội dung và hình thức thể hiện tác phẩm tạonên

Sắc thái thể hiện của tác phẩm chính luận trên báo nói được tổng hợp

từ các yếu tố sau: Văn bản chính luận, giọng điệu - âm hưởng của người dẫnchương trình (hoặc phát thanh viên), âm thanh, thời điểm phát sóng

3 Trên báo mạng.

Báo mạng hay còn gọi là báo trực tuyến là một loại hình báo chí mớiđược hình thành Thông tin truyền tải trên báo mạng là sự tổng hoà đặc trưngcủa các loại hình báo chí hiện nay Công chúng vừa có thể đón nhận thông tinnhư một chương trình truyền hình vừa có thể tiếp nhận nó như một sản phẩmbáo in, báo ảnh, báo phát thanh Các tác phẩm chính luận truyền tải trên báomạng có sắc thái thể hiện rất phong phú và sinh động Tuy nhiên, do nó tổnghợp nhiều đặc trưng của báo chí cho nên rất khó tìm ra điểm chung nhất vềsắc thái thể hiện của các tác phẩm chính luận như ở những loại hình báo chíkhác

4 Trên báo in.

Công chúng đọc các sản phẩm báo in đến với các tác phẩm chính luậnthông qua cảm nhận trực tiếp từ văn bản in Thông qua văn bản in, sắc tháithể hiện của từng tác phẩm tác động đến tâm lí người đọc từ hình thức bênngoài cho tới nội dung thông tin chứa đựng trong nã So với 3 loại hình báochí trên thì hình thức thể hiện của tác phẩm ở báo in kém sinh động và hấpdẫn hơn cả Song ngược lại, loại hình báo chí này lại có lợi thế ở chỗ: Khiđọc báo in, độc giả hoàn toàn chủ động về thời gian tiếp nhận và chủ độnglùa chọn thông tin mình quan tâm và bỏ qua những thông tin ngoài rìa Lợithế này giúp cho độc giả có thời gian cảm thụ, ngẫm nghĩ và tuỳ thuộc vàokinh nghiệm sống, trí tưởng tượng và sự liên hệ thực tiễn của từng người, sắcthái thể hiện của tác phẩm lại có màu sắc khác nhau

báo in.

Bất kỳ loại thể tác phẩm nào cũng có những yếu tố đặc biệt chi phốiđến sắc thái thể hiện tác phẩm Báo chí là sản phẩm của văn hoá tinh thầnnhân loại, cho nên nó không nằm ngoài quy luật chịu sự chi phối của cácnhân tố trong đời sống xã hội cũng như các đặc trưng về loại thể tác phẩm vàhoạt động nghề nghiệp báo chí.

Ở nước ta, những năm kháng chiến, các bài chính luận trên báo cáchmạng của ta thể hiện sự công kích mạnh mẽ bằng luận điểm và lí lẽ đanh thépđối với quân xâm lược Pháp - Mỹ Nhưng đến nay, hoà bình lập lại, mối quan

hệ toàn cầu chuyển sang đối thoại thay cho đối đầu, các bài chính luận báochí phản đối những hành động, quan điểm phi hoà bình của Mỹ trên báo chí

ta được thể hiện dưới phong cách mới, mềm dẻo và linh hoạt hơn, luôn thểhiện thái độ công bằng và hoà bình trong giọng điệu, ngôn từ

Có rất nhiều yếu tố chi phối đến sắc thái thể hiện của tác phẩm chínhluận báo chí, song theo chúng tôi những yếu tố cơ bản làm thay đổi mạnh mẽđến sắc thái tác phẩm báo chí nói chung và đến loại thể chính luận báo chínói riêng bao gồm các điểm sau:

1 Sắc thái thể hiện TPCL chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi tôn chỉ mục đích của từng cơ quan báo chí.

Báo chí Việt Nam là nền báo chí cách mạng, mỗi người hoạt độngtrong nghề báo là một chiến sỹ xung kích trên mặt trận văn hoá tư tưởng.Khác với các nước phương tây, báo chí Việt Nam thống nhất tuân theo sựquản lí và chỉ đạo của Đảng và Nhà nước, mỗi tờ báo và tạp chí có nhiệm vụ,chức năng riêng song đều hướng về một mục tiêu là phục vụ sự nghiệp chungcủa toàn dân téc Ngoài ra, mỗi cơ quan báo chí có những định hướng và quychuẩn riêng nhằm phát triển tờ báo, tạp chí dưới sự điều hành của mình Cụthể như: định kỳ phát hành báo hoặc tạp chí không giống nhau; mỗi tờ báo,tạp chí có nhóm công chúng, đối tượng riêng, từ đó có sự chỉ đạo phóng viêntrong toà soạn khai thác đề tài, và có cách thức thể hiện tác phẩm sao cho phùhợp Mỗi nhà báo, phóng viên, cộng tác viên khi đặt bót triển khai một vấn

đề, sự kiện bất kỳ đều phải tuân thủ tôn chỉ mục đích của tờ báo, tạp chí mìnhđang hướng tới Đứng sau chất lượng bài viết, nội dung thông tin phù hợp vớitôn chỉ mục đích của cơ quan báo chí sẽ là điều kiện thứ yếu để tác phẩmđược đăng tải Xét về đặc điểm này, người đọc cảm nhận được điểm chungnhất về sắc thái thể hiện ở khía cạnh nội dung thông tin của tác phẩm, ở sựđịnh hướng và thống nhất về đề tài qua từng số phát hành với từng chủ đề cụthể Tôn chỉ mục đích của 3 tờ báo và 1 tạp chí mà chúng tôi tiến hành khảosát dưới đây là một ví dụ cụ thể:

- Báo Nhân dân là cơ quan Trung ương của Đảng cộng sản ViệtNam, tiếng nói của đảng, Nhà nước và Nhân dân Việt Nam

- Tạp chí Cộng sản là cơ quan lí luận và chính trị của Trungương Đảng Cộng sản Việt Nam

- Báo Quân đội Nhân dân là cơ quan của Đảng uỷ quân sự Trungương và Bộ Quốc phòng, tiếng nói của lực lượng vũ trang và nhân dân

- Báo Lao động là Cơ quan Trung ương của Tổng Liên đoàn Laođộng Việt Nam

Qua đó cho thấy, mỗi tờ báo và tạp chí đều thuộc về một cơ quan quản

lý nhất định, đồng thời có một tiếng nói nhất định Nó quy định chức năng,nhiệm vụ và nhóm công chúng đối tượng của từng báo, tạp chí trong hoạtđộng sáng tạo các sản phẩm báo chí Chính vì vậy mà sắc thái thể hiện củatừng sản phẩm báo chí chứa đựng cả những nét tương đồng và những điểmkhác biệt trong bản thân mỗi Ên phẩm và giữa Ên phẩm này với Ên phẩmkhác

2 Sắc thái thể hiện của TPCL chịu sự chi phối bởi khách quan xã hội.

Thứ nhất, là sự quản lí và chỉ đạo của hệ tư tưởng giai cấp lãnh đạo.

“Báo chí là một loại hình hoạt động chính trị xã hội có tính chất sáng tạo Với

sự tham gia trực tiếp vào các mối quan hệ xã hội , can thiệp vào quá trình vậnđộng của xã hội, có uy lực to lớn trong đời sống hàng ngày của các tầng lípnhân dân”.(1) Nắm được sức mạnh to lớn của báo chí, không một thể chế

chính trị nào không sử dụng báo chí như một công cụ đắc lực bảo vệ vị trícầm quyền của mình Ở các nước phương tây, báo chí được coi là quyền lựcthứ tư trong hệ thống quyền lực chính trị Đảng và Nhà nước ta xác định, báochí là cơ quan ngôn luận của Đảng, là diễn đàn của quần chúng nhân dân ViệtNam Báo chí Việt Nam là nền báo chí cách mạng, Đảng và Nhà nước bảo vệquyền lợi của báo

chí đồng thời đòi hỏi báo chí có nghĩa vụ phục vụ hết mình vì sự nghiệpchung của dân téc, của quốc gia “Là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng,những hoạt động báo chí nhằm nâng cao trình độ tự giác với sự định hướng

xã hội toàn diện, tích cực đều dùa trên nền tảng là hệ tư tưởng Mácxít - Lêninnít được thể hiện qua đường lối cơ bản của Đảng cộng sản Những hoạt động

Êy của nền báo chí chúng ta chịu sự chi phối của những quan điểm về các lợiÝch chân chính của giai cấp công nhân, của toàn thể dân téc, toàn thể chếđộ.”1 Chính việc phục tùng tư tưởng của giai cấp lãnh đạo, hơn nữa lại là tưtưởng chân chính, đại diện của quảng đại quần chúng nhân dân, là một hìnhthức tạo lập môi trường tồn tại và phát triển thuận lợi nhất cho nền báo chí.Tác phẩm chính luận báo chí không nằm ngoài những tác động đó Đây làmột loại thể xung kích đóng vai trò quan trọng trong hoạt động định hướng

dư luận xã hội, là ngọn cờ tiên phong trong việc tuyên truyền và lí giải cácchủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước Nhờ có sự định hướng và chỉđạo của Đảng và nhà Nhà nước mà loại thể chính luận báo chí có được vị trí

và vai trò quan trọng trong nền báo chí nước ta như hiện nay Vì vậy, không

có lí gì mà loại thể này lại tách bạch khỏi sự định hướng về tư tưởng chính trịcủa thể chế chính trị nước ta, để rồi tự đánh mất đi môi trường sinh trưởngthuận lợi nhất mà nó đang có

Cùng với đó, công chúng báo chí là một nhân tố có ảnh hưởng sâu sắcđối với sắc thái thể hiện tác phẩm Đây là nội dung thứ hai trong yếu tố khách

1 1) T¹ Ngäc TÊn – C¬ së lý luËn b¸o chÝ – NXB VH-TT, HN 1993– Trang 99, 100.

quan xã hội mà người viết chính luận phải quan tâm tới Đặc trưng của thôngtin báo chí là mối quan hệ tác động qua lại giữa Nhà báo - Tác Phẩm - Côngchúng Công chúng là chất liệu, động lực sáng tạo của báo chí, họ là ngườitrực tiếp hoặc gián tiếp tiếp nhận sản phẩm báo chí Sự tiếp nhận và phản hồicủa công chúng là cơ chế để hình thành nên dư luận xã hội Công chúng vừa

là người tiếp nhận song

cũng là người phán xét cuối cùng đối với tác phẩm báo chí Nhu cầu tiếpnhận của nhóm công chúng báo chí chính là nhân tố tác động trực tiếp đếnhình thức và nội dung thể hiện các tác phẩm Ví dụ: tác phẩm chính luậnđăng tải trên báo Nhân dân có khác so với những tác phẩm chính luận đăngtrên báo Tiền Phong Cùng bình luận về sự kiện thể thao Seagames 22 diễn ratại Việt Nam, báo Nhân dân đề cập đến một cách tổng thể, toàn diện trongkhi Tiền Phong lại tập trung sự chú ý vào các nhân vật trẻ tuổi sẽ tham gia kỳSeagames 22 này Hình thức thể hiện và nội dung thể hiện của hai tờ báo vềmột sự kiện chung đã có điểm khác biệt do nhóm công chúng khác nhau.Như vậy, để duy trì và phát triển hoạt động báo chí hay cụ thể hơn là các loạithể báo chí không thể không tiến hành nghiên cứu nhóm công chúng báo chí

Xu thế phát triển chung của loại hình báo chí trong xã hội hiện đại có

sù chi phối khá lớn đến sắc thái thể hiện tác phẩm Ngày nay, loại hình báo

chí đang có những bước chuyển biến quan trọng do nhu cầu tiếp nhận thôngtin của con người ngày càng thay đổi Loại hình Báo Hình (truyền hình) đangthu hót được đông đảo công chúng hơn cả; báo mạng mới ra đời cũng đangcạnh tranh quyết liệt với các anh chị của mình để chiếm lĩnh công chúng.Nhìn chung xu thế phát triển này chứng tỏ rằng, con người ngày càng đòi hỏilượng thông tin nhiều hơn, hình thức thông tin nhanh nhạy và hiệu quả hơn

Để thích ứng và giữ được vị thế của mình trong hệ thống loại hình báo chí thìtừng loại thể của báo in cũng phải tiến hành các cuộc cải cách của riêngmình Ví dụ: thể loại bình luận của loại thể chính luận trước đây chủ yếu lànhững bài viết có dung lượng khá dài, chỉ bình luận những sự kiện thật trọng

đại Đến nay hỡnh thức và nội dung bài bỡnh luận phong phỳ hơn, dung lượngcủa bài viết ngắn hơn và bỡnh luận được chia thành nhiều dạng như: bỡnh luận

sự kiện, bỡnh luận vấn đề, bỡnh luận trong ngày, bỡnh luận trong tuần chonờn đó đỏp ứng được nhu cầu bức xỳc của cụng chỳng về cỏc sự kiện xoayquanh dời sống xó hội hàng ngày

Về mặt yờu cầu đối với người viết chớnh luận, sự thay đổi hàng giờ của

xu thế phỏt triển bỏo chớ đũi hỏi họ phải cú sự nhạy bộn và linh hoạt cao hơn,bản lĩnh chớnh trị phải vững vàng, kiến thức phải uyờn thõm thỡ mới khụng bịtrượt lại hoặc bị đỏnh bật ra khỏi hàng ngũ Đối với nền bỏo chớ nước ta, xuthế phỏt triển chung của nền bỏo chớ nhõn loại vừa là động lực thỳc đẩy nềnbỏo chớ Việt Nam phỏt triển, tiến kịp cỏc nước trờn thế giới, vừa là thỏch thức

to lớn đối với đội ngũ những người làm bỏo, nghiờn cứu và quản lớ bỏo chớ.Loại thể chớnh luận luụn nằm trong guồng quay đú, vỡ vậy nú cần cú khảnăng thớch nghi nhanh chúng và phự hợp để tồn tại và phỏt triển

3 Sắc thỏi thể hiện chịu sự chi phối đặc biệt của tài năng sỏng tạo của từng tỏc giả.

Tài năng sỏng tạo tỏc phẩm của từng tỏc giả bao gồm nhiều phẩm chất, màmỗi người hoạt động trong nghề bỏo cần phải cú hoặc cần phải rốn luyện để

cú được như: kiến thức chuyờn nghành, thế giới quan khoa học, khả năngthẩm định và xem xột sự việc, kinh nghiệm nghề nghiệp, tỡnh cảm nghềnghiệp và vốn sống nội tõm của mỗi người “Trong quỏ trỡnh hoạt độngnghề nghiệp, nhà bỏo phải huy động toàn bộ những năng lực và phẩm chấtcủa mỡnh, nhất là những phẩm chất mà dõn tộc đó nươi dưỡng và hun đỳc choanh ta Tài năng sáng tạo tác phẩm của từng tác giả bao gồm nhiềuphẩm chất, mà mỗi ngời hoạt động trong nghề báo cần phải có hoặc cầnphải rèn luyện để có đợc nh: kiến thức chuyên nghành, thế giới quan khoahọc, khả năng thẩm định và xem xét sự việc, kinh nghiệm nghề nghiệp,tình cảm nghề nghiệp và vốn sống nội tâm của mỗi ngời “Trong quátrình hoạt động nghề nghiệp, nhà báo phải huy động toàn bộ những năng

lực và phẩm chất của mình, nhất là những phẩm chất mà dân tộc đã nơidỡng và hun đúc cho anh ta í thức dõn tộc thường trực trong mỗi nhà bỏo, ở

sự yờu ghột của anh ta, ảnh hưởng đến khả năng quan sỏt, khỏm phỏ và đỏnhgiỏ cuộc sống của anh ta Đặc biệt trờn phương diện biểu hiện ý thức dõn tộcảnh hưởng trực tiếp đến ngụn ngữ, phong cỏch thậm chớ cả khả năng lựa chọnloại hỡnh, thể loại bỏo chớ của người làm bỏo”.1 Chớnh những yếu tố này làcỏc phần tử làm nờn sắc thỏi thể hiện tỏc phẩm của mỗi tỏc giả Vỡ võy, yờucầu đặt ra đối với cỏc nhà bỏo, phúng viờn là phải luụn rốn luyện, tu dưỡng vàphấn đấu để phỏt huy và nõng cao năng lực nghề nghiệp của bản thõn

Kiến thức chuyờn ngành là điều kiện cần đối với mỗi người hoạt độngtrong lĩnh vực bỏo chớ Khi nắm vững kiến thức đú sẽ giỳp cho nhà bỏo,phúng viờn nhạy bộn hơn trong việc nhỡn nhận sự việc, phỏt hiện vấn đề vàphõn tớch nú, đồng thời lựa chọn thể loại tỏc phẩm thể hiện sao cho cú hiệuquả cao nhất Về mặt này, mỗi nhà bỏo lại cú trỡnh độ chuyờn mụn khỏc nhaucho nờn chất lượng tỏc phẩm đạt được ở những cung bậc khỏc nhau, cựng với

đú sắc thỏi thể hiện tỏc phẩm cũng mang đặc tớnh riờng của chủ nhõn nú

Ngoài kiến thức chuyờn ngành, những nhõn tố về thế giới quan khoahọc, khả năng thẩm định và xem xột sự việc, kinh nghiệm nghề nghiệp, tỡnhcảm nghề nghiệp và vốn sống nội tõm của mỗi người là điều kiện đủ để làmnờn thành cụng của mỗi nhà bỏo, phúng viờn Những nhõn tố này cũng là chấtxỳc tỏc tạo nờn sự phong phú, sinh động trong sắc thỏi thể hiện tỏc phẩm củatừng tỏc giả

Vớ dụ như: Khi đứng trước sự kiện chiến tranh vựng vịnh đang nằmgiữa gianh giới sẽ bựng nổ hoặc lắng xuống vào năm 1991 Nhà bỏo QuangLợi (Phú TBT bỏo Quõn đội Nhõn dõn) đó mạnh dạn khẳng định chiến tranh

sẽ nổ ra với bài bỡnh luận “Vựng vịnh: Thanh gươm chiến tranh đó rỳt khỏivỏ” Khi đặt bút viết bài này, tỏc giả đó đặt toàn bộ tương lai sự nghiệp, lấytoàn bộ bản lĩnh nghề nghiệp để bảo lónh cho đứa con tinh thần của mỡnh

1 Tạ Ngọc Tấn – Cơ sở lý luận báo chí – NXB VH-TT, HN 1993 – Trang 186, 187

Đây là một vấn đề chính trị hết sức nhạy cảm, nó không chỉ liên quan đếnmột mình số mệnh của tác giả và cơ quan báo QĐND mà còn liên quan đếntình hình thế sự cả quốc gia Không phải nhà báo nào cũng có thể cảm nhậnđược xu thế phát triển của chiến sự một cách chính xác đến 100%, khôngphải nhà báo nào cũng dám liều mạng để đưa ra lời bình luận táo bạo đếnvậy Nhà báo Quang Lợi – một chiến sỹ trong quân đội, với khả năng và bảnlĩnh nghề nghiệp đã dũng cảm và khôn khéo đưa ra chính kiến của mình Bảnthân ông cũng đã rất tài năng khi đặt cái tít theo âm hưởng các cuộc đấu kiếm

cổ đại, vì không phải trong tất cả các cuộc đọ kiếm, khi gươm đã tuốt khỏi vỏ

là đều dẫn đến đổ máu mà vẫn có trường hợp vì những lÝ do nào đó tác độngvào mà hai đối thủ thoả hiệp được với nhau thay vì chiến đấu Với tài năngcủa mình ông vừa khẳng định được quan điểm vừa tự mở cho mình một conđường “thoát hiểm” Và đáng nể phục là ngay ngày hôm sau, chiến sự đãbùng nổ tại vùng Vịnh

Qua ví dụ trên cho thấy, tài năng của mỗi tác giả để lại dấu Ên sâu sắctrong từng tác phẩm, sắc thái thể hiện tác phẩm Èn chứa trong đó Nhữngphẩm chất đó vừa có sẵn trong mỗi cây viết vừa phải qua quá trình rèn luyệnhọc hỏi mà có Điều này đặt ra cho các nhà báo, phóng viên những tiêu chíđặc biệt trong rèn luyện và phấn đấu trong nghề Nhà báo Trần Minh Tân (tácgiả chính luận của báo Nhân dân) đã viết: “Từ bộ óc đến đôi mắt đã rungđộng thật sự Chỉ có rung động thật thà mới chyển được tình cảm của mìnhqua tay đến cây bót, lời văn Mình có rung động trước mới làm cho ngườiđọc rung động theo.”1

Tài năng riêng của từng tác giả in dấu đậm nét trong từng tác phẩm, nólàm nên bản sắc chung cho cả tờ báo, tạp chí Báo Lao động có đội ngò tácgiả viết chính luận rất sắc sảo, khi nhắc đến một chuyên mục nào đó là bạn

đọc có thể nhớ ngay đến tên tác giả Ví dụ: Chuyên mục Sự kiện và bình luận

có Chu Thượng, Lưu Quang, Mạnh Cường; Chuyên mục phiếm luận có Hai

1 NhiÒu t¸c gi¶ - Nhí mét thêi lµm b¸o Nh©n d©n – NXB ChÝnh trÞ Quèc gia, HN 1996 Trang 191.