SKKN Phương pháp rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ cho học sinh lớp 9 ở trường trung học cơ sở Phong Thạnh Đông

Để đạt được điều đó đòi hỏi mỗi giáo viên phải nắm vững phương pháp, nội dung chương trình để truyền thụ kiến thức mới, bài thực hành, bài ôn tập hệ thống hóa kiến thức từ đó giúp học si

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

“PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VẼ BIỂU ĐỒ CHO HỌC SINH LỚP 9 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ PHONG THẠNH

ĐÔNG”

I Đặt vấn đề:

1 Lí do:

Môn Địa lí lớp 9 có nội dung học về Địa lí dân cư, tự nhiên, kinh tế- xã hội Việt Nam nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức phổ thông cơ bản về dân cư, các ngành kinh tế Sự phân hóa lãnh thổ về vị trí, tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân cư-lao động, kinh tế xã hội của 7 vùng kinh tế ở nước ta; Kinh tế biển – đảo của Việt Nam và địa lí tỉnh, thành phố nơi em đang sinh sống và học tập Để đạt được điều đó đòi hỏi mỗi giáo viên phải nắm vững phương pháp, nội dung chương trình để truyền thụ kiến thức mới, bài thực hành, bài ôn tập hệ thống hóa kiến thức từ đó giúp học sinh nắm kiến thức một cách hiệu quả tốt nhất…Đối với sách giáo khoa cũng như chương trình Địa lí 9 hiện nay đòi hỏi kĩ năng vẽ biểu đồ rất cao, đưa ra nhiều dạng biểu đồ mới và khó so với sách giáo khoa lớp 9 trước đó như: biểu đồ tròn, cột đơn, cột đôi, cột chồng, đường biểu diễn, miền… ( Trong chương trình có 44 bài : có 11 bài thực hành thì trong đó có 6 bài yêu cầu vẽ biểu đồ và 2 bài có liên quan đến biểu đồ; có 14 bài tập yêu cầu vẽ biểu đồ) trong khí đó thời lượng là 1,5 tiết/tuần ( Học kì I

2 tiết/tuần, học kì II là 1 tiết/tuần như vậy thời lượng là quá ít so với chương trình của môn Địa lí lớp 9)

Vì vậy, việc rèn luyện những kĩ năng địa lý là rất cần thiết cho việc học tập đồng thời cũng chuẩn bị kĩ năng cho việc tiếp thu kiến thức ở các lớp trên hay áp dụng vào trong thực tiễn cuộc sống của các em Có rất nhiều kĩ năng cơ bản cần phải rèn luyện cho học sinh trong quá trình dạy môn Địa lý 9 Một trong những kỹ năng quan trọng đó là “Kĩ năng vẽ biểu đồ ” Đây là kĩ năng rất cơ bản, cần thiết khi học Địa lý nói chung và Địa lí 9 nói riêng, nó giúp học sinh có thể dựa vào biểu đồ nêu được về đặc điểm của một đối tượng địa lí: cơ cấu, tình hình phát triển… Đây cũng là nội dung được làm nhiều trong các tiết thực hành, các bài tập

Trong thực tế, đa số học sinh chưa thành thạo kĩ năng nhận biết dạng, vẽ đúng

và nhận xét biểu đồ, phần lớn học sinh lúng túng nhất trong cách nhận dạng và vẽ biểu đồ Với kinh nghiệm của bản thân tích luỹ được trong quá trình giảng dạy, tôi

xin mạnh dạn trình bày sáng kiến kinh nghiệm về vấn đề: “PHƯƠNG PHÁP RÈN

LUYỆN KĨ NĂNG VẼ BIỂU ĐỒ CHO HỌC SINH LỚP 9 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ PHONG THẠNH ĐÔNG”

Trong sáng kiến kinh nghiệm này, tôi xin đưa ra một số phương pháp để rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ, nhận xét biểu đồ cho học sinh lớp 9 đạt kết quả cao hơn, cụ thể mà bản thân đã áp dụng thành công trong việc giảng dạy trong của những năm học vừa qua

2 Tổng quan thông tin

Rèn luyện kĩ năng vẽ và phân tích biểu đồ cho học sinh lớp 9 để dần hoàn thiện

kĩ năng cho học sinh sau khi hoàn thành chương trình lớp 9

đ Thực trạng:

Thống kê vào đầu năm học 2013-2014:

Lớp Tổng số học sinh Đạt yêu cầu Chưa đạt yêu cầu

3 Tính mới về khoa học của sáng kiến kinh nghiệm.

Để rèn luyện cho học sinh có kĩ năng thành thạo về vẽ biểu đồ thì đây không phải là vấn đề mới mà được giáo viên các trường đều phải thực hiện nhưng làm như thế nào để cho học sinh có được kĩ năng đó là vần đề khó mà không phải giáo viên nào cũng làm được, thậm chí có nhiều giáo viên vẫn chưa thành thạo về biểu đồ Vậy

để rèn cho học sinh có kĩ năng đó thì phải làm sao đạt kết quả tốt mà khi học sinh học hết lớp 9 có được kĩ năng biểu đồ cơ bản nhất thì là một câu hỏi khó Do đó tôi xin đưa ra một số phương pháp để rèn luyện kĩ năng biểu đồ cho học sinh cùng trao đổi với quý đồng nghiệp để cùng nhau thực hiện ngày càng hiệu quả hơn

II Nội dung:

Những số liệu, khi được thể hiện thành biểu đồ, bao giờ cũng có tính trực quan

học Địa lí , việc yêu cầu học sinh vẽ biểu đồ là một nội dung không thể thiếu được khi làm các bài tập và bài thực hành Có vẽ được biểu đồ thì các em hình thành được các kĩ năng, hiểu rõ được được công dụng của từng loại biểu đồ và từ đó nắm vững cách phân tích , khai thác những tri thức Địa lí.

Trong chương trình Địa lí lớp 9 thì số lượng biểu đồ, được đưa vào với nội dung rất lớn Mục đích là từ số liệu thống kê, biểu đồ học sinh đưa ra được kiến thức cần lĩnh hội Và phải từ bảng số liệu học sinh nhận dạng được các loại biểu đồ và chọn dạng biểu đồ thích hợp để vẽ với nội dung kiến thức

Một số lỗi thường gặp của học sinh khi tiến hành vẽ biểu đồ:

- Thiếu tên biểu đồ hoặc ghi tên không đúng và thiếu

- Thiếu phần chú giải hoặc phần chú giải thường kẻ bằng tay và viết tắt

- Đối với biểu đồ hình tròn: chia tỉ lệ không đúng; số ghi trong biểu đồ không ngay ngắn, rõ ràng và viết chữ vào trong biểu đồ

- Đối với biểu đồ cột: Vẽ hệ trục tọa độ không cân đối, thiếu tính thẩm mĩ; cột đầu tiên vẽ sát trục; trên các cột không ghi giá trị; chia tỉ lệ năm trên trục ngang không chính xác; thiếu dấu mũi tên và đơn vị trên hai đầu trục

- Đối với biểu đồ đường- đồ thị: Vẽ hệ trục tọa độ không cân đối, thiếu tính thẩm mĩ; cột đầu tiên không vẽ sát trục; chia tỉ lệ năm trên trục ngang không chính xác; thiếu dấu mũi tên và đơn vị trên hai đầu trục

- Đối với biểu đồ miền: Vẽ khung hình chữ nhật không cân đối, chưa thẩm mĩ; chia tỉ

lệ năm trên trục ngang không chính xác; thiếu đơn vị trên hai đầu trục…

Một số hạn chế của giáo viên:

- Một số giáo viên ít quan tâm đến rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ cho học sinh như: làm thay học sinh trong các tiết thực hành, không đánh giá kết quả của học sinh sau mỗi bài thực hành, dặn học sinh làm bài tập biểu đồ nhưng thiếu thời gian hướng dẫn, không có biểu đồ mẫu cho học sinh quan sát…

- Một số giáo viên còn hạn chế về kĩ năng biểu đồ nên hướng dẫn học sinh còn rất khó khăn nhất là những giáo viên không chuyên, dạy chéo môn

- Thời lượng dành cho thực hành vẽ biểu đồ ít, không đảm bảo nên giáo viên chưa dành được nhiều thời gian để hướng dẫn kĩ cho các em…

2 Kết quả đạt được:

Với những phương pháp đã thực hiện nêu trên trong quá trình giảng dạy Địa lý

9 đã có sự tiến bộ như sau:

- Đến cuối năm việc làm bài tập vẽ biểu đồ Địa lí và thức hành vẽ biểu đồ, đa

số học sinh đã xác định và vẽ đúng yêu cầu của đề bài, biểu đồ có tính trực quan , tính chính xác, tính khoa học và tính thẫm mĩ cao

- Học sinh hứng thú hơn với môn học Địa lí, đặc biệt với các bài tập thực hành

vẽ biểu đồ Chất lượng bộ môn được nâng cao

- Thông qua việc rèn kĩ năng vẽ biểu đồ Địa lí còn giúp giáo viên kiểm tra được kiến thức, kỹ năng của học sinh Từ đó thấy được những khó khăn, sai lầm thường gặp của học sinh trong việc làm bài tập vẽ biểu đồ địa lí của học sinh để khắc phục kịp thời mà bản thân người giáo viên cũng rèn cho mình được kĩ năng về biểu

đồ mà không phải lúng túng trước những câu hỏi của học sinh hay trước các bài dạy trên lớp

Số liệu điều tra trước khi thực hiện ở trường THCS Phong Thạnh Đông ( vào đầu năm học 2013-2014):

Lớp Tổng số học sinh Đạt yêu cầu Chưa đạt yêu cầu

- Kì thi chọn học sinh giỏi lớp 9 vòng Tỉnh năm học 2013-2014 đạt 01 học sinh.

3 Phương pháp thực hiện:

Giáo viên cần hệ thống lại chương trình có những dạng biểu đồ gì và vẽ mẫu các dạng biểu đồ đó trên nữa mặt giấy Rôki trắng (tôi đã vẽ các biểu đồ mẫu như: cột đơn, cột đôi, kết hợp cột-đường, cột chồng, đường biểu diễn, tròn, miền, thanh ngang)

để cho học sinh quan sát, nhận dạng khi làm bài tập về nhà hay thực hành để hạn chế thời gian mà học sinh cũng trực quan, dễ biết, dễ hiểu và dễ vẽ

Mỗi tiết thực hành thì giáo viên cần đặt ra một số yêu cầu trước khi thực hiện như: xác định dạng biểu đồ cần vẽ và tại sao? Ngoài ra ta còn có thể vẽ dạng nào khác được? Sau đó cho học sinh qua sát dạng biểu đồ mẫu do giáo viên chuẩn bị, giáo viên lưu ý những điểm cơ bản khi vẽ biểu đồ như tên biểu đồ, đơn vị cần thể hiện, chú ý tỉ lệ phải chính xác, chú thích phải khoa học và thẩm mĩ cao…cho một đến hai học sinh lên bảng vẽ mẫu, cả lớp thực hiện, học sinh tự nhận xét, đánh giá kết quả của bạn Sau mỗi tiết thực hành hay bài tập giáo viên đều phải nhận xét và cho điểm, cần ghi rõ những hạn chế của học sinh để các em rút kinh nghiệm khi vẽ biểu

đồ và có tuyên dương những học sinh làm tốt Còn những em học sinh chưa đạt thì giáo viên cũng phải theo dõi sự tiến bộ của các em hoặc có hướng dẫn cụ thể vào những khoảng thời gian thích hợp cà thời gian ngoài tiết học

Rèn luyện một số kĩ năng biểu đồ cho học sinh:

3.1 Kĩ năng nhận dạng biểu đồ:

dùng để vẽ biểu hiện nhiều đối tượng khác nhau Nếu đề yêu cầu vẽ cụ thể biểu đồ gì thì chỉ cần đọc kỹ, gạch dưới để tránh lạc đề và thực hiện đúng yêu cầu

thích hợp nhất thì cần phải phân tích đề thật kỹ trước khi thực hiện Đây là dạng đề khó nên học sinh muốn làm được cần có phương pháp phân tích để nhận dạng thích hợp Để nhận được dạng biểu đồ học sinh cần đọc kỹ đề và dựa vào một số cụm từ gợi ý, một số yếu tố cơ bản từ đề bài để xác định đúng dạng cần vẽ

Ví dụ:

* Kĩ năng nhận dạng biểu đồ hình tròn:

- Thường dùng để biểu diễn cơ cấu thành phần của một tổng thể và qui mô của đối tượng cần trình bày Chỉ được thực hiện khi giá trị tính của các đại lượng được tính bằng % và các giá trị thành phần cộng lại bằng 100%

- Dấu hiệu nhận dạng loại biểu này là khi đề ra có cụm từ : Cơ cấu, qui mô, tỉ trọng, tỉ lệ

Ví dụ: Biểu đồ cơ cấu tổng sản phẩm trong nước của nền kinh tế Việt Nam

* Kĩ năng nhận dạng biểu đồ hình cột:

- Dạng biểu đồ này sử dụng để chỉ khác biệt về qui mô khối lượng của một hay một số đối tượng địa lý hoặc sử dụng để thực hiện tương quan về độ lớn giữa các đại lượng

- Dấu hiệu nhận dạng loại biểu này là khi đề ra có cụm từ : Tình hình, so sánh, sản lượng, số lượng

vẽ biểu đồ so sánh sản lượng (lúa, ngô, than…) của một số địa phương qua một số năm

* Kĩ năng nhận dạng biểu đồ đường - đồ thị:

- Đồ thị hay còn gọi là đường biểu diễn là dạng biểu đồ dùng để thể hiện tiến trình phát triển, sự biến thiên của các đối tượng qua thời gian

- Dấu hiệu nhận dạng loại biểu này là khi đề ra có cụm từ : Tốc độ tăng trưởng, tốc độ phát triển, nhịp điệu phát triển, nhịp điệu tăng trưởng, tình hình tăng trưởng, tình hình phát triển, quá trình tăng trưởng, quá trình phát triển

* Kĩ năng nhận dạng biểu đồ miền:

- Biểu đồ miền là biểu đồ biến thể của cột chồng Loại biểu này thể hiện được

cả cơ cấu và động thái phát triển của các đối tượng Toàn bộ biểu đồ là 1 hình chữ nhật (hoặc hình vuông), trong đó được chia thành các miền khác nhau

- Dấu hiệu nhận dạng loại biểu này là khi đề ra có cụm từ : Cơ cấu và có nhiều mốc thời gian ( từ 4 mốc thời gian trở lên )…

bảo tính trực quan và thẩm mĩ cho biểu đồ

- Bước 3: Chia hình tròn thành các hình quạt theo đúng tỉ lệ và thứ tự của các thành phần theo trong đề ra

chiều quay của kim đồng hồ

- Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ; ghi tỉ lệ của các thành phần lên biểu đồ phải ngay ngắn, rõ ràng không nghiêng ngã; lập bảng chú giải theo thứ tự của hình vẽ nên ghi ở bên dưới biểu đồ hoặc ghi bên cạnh không được ghi bên trên, sau đó ghi tên biểu đồ

Ví dụ: Cho bảng số liệu: Diện tích gieo trồng, phân theo nhóm cây (nghìn ha)

Cây công nghiệp

Cây thực phẩm, cây ăn quả, cây khác

9040,0

6474,61199,31366,1

12831,4

8320,32337,32173,8

Vẽ biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu diện tích gieo trồng các nhóm cây Biểu đồ năm

Cây lương thực 71,6% 64,8%

Biểu đồ cơ cấu diện tích gieo trồng phân theo các loại cây năm 1990 và 2002

- Bước 5: Nhận xét biểu đồ: Diện tích cây lương thực giảm; diện tích cây công nghiệp, cây ăn quả và cây khác tăng điều đó chứng tỏ nước ta đã phá thế độc canh cây lúa mà thay vào đó là phát triển cơ cấu đa canh

- Bước 6: kiểm tra biểu đồ, nhận xét

* Kĩ năng vẽ biểu đồ cột:

Các bước tiến hành:

- Bước 1: Kẻ hệ trục toạ độ vuông góc cho cân đối giữa hai trục

+ Trục tung (trục đứng) thể hiện đơn vị của các đại lượng, có mũi tên, có mốc ghi cao hơn giá trị cao nhất trong bảng số liệu Phải ghi rõ danh số( nghìn tấn, tỉ đồng ) và phải cách đều nhau

+ Trục hoành (trục ngang) thể hiện các năm hoặc đối tượng khác: có mũi tên

và ghi rõ danh số Nếu trục ngang thể hiện năm thì chia mốc thời gian tương ứng với mốc thời gian ghi trong bảng số liệu

- Bước 2: Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả hai trục Chú ý tương quan giữa độ cao của trục đứng và độ dài của trục ngang sao cho biểu đồ đảm bảo được tính trực quan

+ Cột đầu tiên phải cắt trục từ 1 đến 2 ô vở

- Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ: ghi các số liệu tương ứng vào các cột, vẽ ký hiệu

và lập bản chú giải, ghi tên biểu đồ

Ví dụ: Dựa vào bảng 26.3: diện tích nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh, thành phố của vùng Duyên hải Nam Trung Bộ năm 2002

Các tỉnh,

thành phố

Đà Nẵng

Quảng Ngãi

Quảng Ngãi

Bình Định

Phú Yên

Khánh Hòa

Ninh Thuận

Bình Thuận

Biểu đồ : thể hiện diện tích nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh, thành phố

của vùng Duyên hải Nam Trung Bộ (2002)

- Bước 5: nhận xét biểu đồ: Diện tích nuôi trồng thủy sản ở các tỉnh, thành phố

của vùng Duyên hải Nam Trung Bộ (2002) không đều nhiều nhất là các tỉnh: Khánh Hòa; Quảng Nam; Bình Định Ít nhất là các tỉnh: Đà Nẵng; Quảng Ngãi; Ninh Thuận

- Bước 6: Kiểm tra lại biểu đồ và nhận xét

* Ngoài ra còn một số dạng biểu đồ cột thường gặp: Biểu đồ cột đơn, biểu đồ cột chồng, biểu đồ cột đơn gộp nhóm còn gọi là biểu đồ cột đôi, cột ba (loại này gồm

2 loại: cột ghép cùng đại lượng và cột ghép khác đại lượng), biểu đồ thanh ngang…

các cột phải bằng nhau Tuỳ theo yêu cầu cụ thể mà vẽ khoảng cách giữa các cột bằng nhau hoặc cách nhau theo đúng tỉ lệ Ở dạng này thì việc thể hiện độ cao của các cột

là điều quan trọng hơn cả bởi vì nó cho thấy sự khác biệt về quy mô số lượng giữa các năm hoặc đối tượng cần thể hiện

* Kĩ năng vẽ biểu đồ đường - đồ thị:

Các bước tiến hành:

- Bước 1: Kẻ hệ trục toạ độ, chia tỉ lệ ở hai trục cho cân đối và chính xác

+ Trục tung (trục đứng) thể hiện đơn vị của các đại lượng, có mũi tên, có mốc ghi cao hơn giá trị cao nhất trong bảng số liệu Phải ghi rõ danh số (nghìn tấn, tỉ đồng )

+ Trục hoành (trục ngang) thể hiện năm và chia mốc thời gian tương ứng với mốc thời gian ghi trong bảng số liệu

- Bước 2: Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả hai trục Chú ý tương quan giữa độ cao của trục đứng và độ dài của trục ngang sao cho biểu đồ đảm bảo được tính trực quan

và thẩm mĩ

- Bước 3: Căn cứ vào các số liệu của đề bài và tỉ lệ đã xác định để tính toán và đánh dấu toạ độ của các điểm mốc trên 2 trục Khi đánh dấu các năm trên trục ngang cần chú ý đến tỉ lệ (cần đúng với tỉ lệ cho trước ) Thời điểm năm đầu tiên nằm dưới chân trục đứng

- Bước 4: Hoàn thiện bản đồ (ghi số liệu vào biểu đồ, chú giải, ghi tên biểu đồ.)

Ví dụ: Dựa vào bảng 22.1

Năm Tiêu chí

1995 1998 2000 2002

Vẽ biểu đồ đường thể hiện tốc độ tăng dân số, sản lượng lương thực và bình quân lương thực theo đầu người ở Đồng bằng sông Hồng

- Bước 5: Nhận xét biểu đồ: Dân số tăng từ 1995 đến 2002; Sản lượng lương thực cũng tăng từ 1995 đến 2002; Sản lượng lương thực bình quân đầu người tăng từ

1995 đến 2000, từ 2000 đến 2002 giảm chứng tỏ dân số tăng nhanh hơn tốc độ tăng sản lượng lương thực

- Bước 6: kiểm tra lại biểu đồ và nhận xét

* Kĩ năng vẽ biểu đồ miền:

Các bước tiến hành:

- Bước 1: Xử lý số liệu (Nếu số liệu đề bài cho là số liệu tuyệt đối như tỉ đồng, triệu người… thì ta phải chuyển sang số liệu tương đối là % )

- Bước 2: