Xây dựng hệ tiêu chí đánh giá trình độ phát triển dân chủ ở Việt Nam hiện nay

H TIÊU CHÍ ÁNH GIÁ TRÌNH PHÁT TRI N DÂN CH VI T NAM VÀ PH NG PHÁP L NG HOÁ H TIÊU CHÍ ..... Khung lý thuy t..... Dù còn tranh lu n, song ph ngpháp này c ng có nh ng ý ngh a nh t nh... Dù

L I CAM OAN

Tôi xin c m oan ây là công trình nghiên c u c a riêng tôi Các s

li u s d ng trong lu n án là trung th c Nh ng k t lu n khoa h c c a lu n án

ch a t ng c ai công b trong b t kì m t công trình nào khác N u sai tôixin hoàn toàn ch u m i trách nhi m

TÁC GI LU N ÁN

Tr n Th Thu Huy n

M C L C

Trang

M U 1

Ch ng 1 T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U LIÊN QUAN N TÀI 6

1.1 Nh ng công trình nghiên c u v dân ch 6

1.2 Nh ng công trình nghiên c u v o l ng dân ch 19

1.3 Nh ng v n c n c ti p t c nghiên c u 31

Ch ng 2 C S LÝ LU N VÀ TH C TI N C A VI C XÂY D NG H TIÊU CHÍ ÁNH GIÁ TRÌNH PHÁT TRI N DÂN CH VI T NAM HI N NAY 33

2.1 C s lý lu n xây d ng h tiêu chí ánh giá trình phát tri n dân ch Vi t Nam 33

2.2 C s th c ti n xây d ng h tiêu chí ánh giá trình phát tri n dân ch Vi t Nam 71

Ch ng 3 H TIÊU CHÍ ÁNH GIÁ TRÌNH PHÁT TRI N DÂN CH VI T NAM VÀ PH NG PHÁP L NG HOÁ H TIÊU CHÍ 96

3.1 Mô hình khung lý thuy t xây d ng h tiêu chí ánh giá trình phát tri n dân ch Vi t Nam 96

3.2 H tiêu chí ánh giá trình phát tri n dân ch Vi t Nam 104

3.3 Ph ng pháp l ng hoá 116

Ch ng 4 KH O SÁT ÁNH GIÁ THÍ I M TRÌNH PHÁT TRI N DÂN CH VI T NAM D A TRÊN H TIÊU CHÍ XU T 122

4.1 M c tiêu, ph ng pháp và t ch c quá trình kh o sát 122

4.2 K t qu thu c sau khi kh o sát 124

4.3 K t lu n và khuy n ngh 148

K T LU N 151

DANH M C NH NG CÔNG TRÌNH NGHIÊN C U C A TÁC GI LIÊN QUAN N LU N ÁN 154

DANH M C TÀI LI U THAM KH O 155

DANH M C CÁC B NG

Trang

B ng 3.2 Các tiêu chí dân ch 110

B ng 4.1 c i m th ng kê c a m u toàn qu c theo nhóm xã h i 123

B ng 4.2 Nh n th c c a ng i dân v các quy n làm ch trong chính tr 124

B ng 4.3 Th c hi n hành vi làm ch c a ng i dân 129

B ng 4.4 Các khó kh n khi ti m tra giám sát c a ng i dân 132

B ng 4.5 Nh ng n i dung c a báo chí c n b chính quy n a ph ng ki m duy t 134

B ng 4.6 Nh ng khó kh n trong th c hi n quy n t do ngôn lu n 134

và t do báo chí 134

B ng 4.7 Nh ng khó kh n g p ph i khi tham gia bi u tình 136

B ng 4.8 i u ch nh hành vi làm ch c a ng i dân 137

B ng 4.9 T ng h p c a 21 t nh v nh n th c, th c hi n và i u ch nh hành vi làm ch c a ng i dân 142

B ng 4.10 Democracy Index 2012 (Ch s dân ch n m 2012) 206

DANH M C CÁC BI U Bi u 4.1 Nh n th c c a ng i dân v các quy n làm ch trong chính tr 129 Bi u 4.2 Th c hi n hành vi làm ch c a ng i dân 137

Bi u 4.3 i u ch nh hành vi làm ch c a ng i dân 143

Bi u 4.4 Bi u T ng h p c a 21 t nh v nh n th c, th c hi n và i u ch nh hành vi làm ch c a ng i dân 144

DANH M C CÁC HÌNH V Hình 2.1 H th ng ng phái và s xói mòn nh h ng c a ngh vi n trích trong các mô hình dân ch c a David Held 49

Hình 3.1 Khung lý thuy t 97

Hình 3.2 Tháp nhu c u Maslow 102

gì mà l ra h áng c h ng.

Dân ch là v n mang tính chính tr sâu s c và cho n nay nó v ngây nhi u tranh cãi v m t lý lu n S khác nhau trong quan ni m dân ch , lý

lu n dân ch trên th gi i còn r ng Trong b i c nh chung c a cu c u tranh

vì dân ch , ti n b xã h i nh ng n m g n ây, nhi u t ch c h c thu t qu c t

ã c g ng xây d ng tiêu chí, th c o và ti n hành kh o sát, ánh giá, x p

h ng m c dân ch c a các qu c gia trên th gi i Ví d , t p chí The Economist c a Anh ã ti n hành nh l ng ch s dân ch (Democracy

Index) d a vào n m tiêu chí sau:

Trong b ng x p h ng n m 2012, Vi t Nam x p th 144 trong t ng s

167 qu c gia và b xem là t n c h n ch v dân ch [152, tr.1] Li u cách

phân lo i nh trên ã y và h p lý, ã tính n hoàn c nh và i u ki n

l ch s c a các qu c gia trên th gi i? Li u có c coi là công b ng trongánh giá và so sánh m c dân ch c a t t c các qu c gia khi m i qu c gia

có xu t phát i m khác nhau v kinh t , v truy n th ng v n hóa, v trìnhdân trí, s khác bi t v th ch chính tr Dù còn tranh lu n, song ph ngpháp này c ng có nh ng ý ngh a nh t nh

r t t t ã n lúc Vi t Nam c n xây d ng h tiêu chí ánh giá dân ch riêng

và các ch s có th c o l ng m t cách c th làm c n c , làm c s

th c ch ng trong ánh giá v m c phát tri n dân ch Vi t Nam ng

th i, k t qu ó s là c s khoa h c ng và Nhà n c Vi t Nam có thxem xét và i u ch nh vi c ho ch nh chính sách t o ra nh ng b c chuy n

bi n tích c c cho quá trình c i thi n trình phát tri n dân ch Do v y, vi cxây d ng tiêu chí và th c o ánh giá các tiêu chí ó là m t nhu c u n i t itrong ti n trình phát tri n dân ch Vi t Nam Tuy nhiên i v i Vi t Nam

vi c a ra ch s ph i d a trên c s lý lu n nào, th c ti n nào và tiêu chígì là i u c n ph i nghiên c u ó ph i là h tiêu chí hi n i, khoa h c làm c n c cho s t hoàn thi n không ng ng n n dân ch XHCN, áp ng

òi h i và l i ích c a ng i dân và s th a nh n c a c ng ng qu c t

V i tinh th n ó, tôi l a ch n v n : Xây d ng h tiêu chí ánh giá

v trình phát tri n dân ch Vi t Nam hi n nay làm tài lu n án

Ti n s chính tr h c c a mình

2 M c tiêu, nhi m v và ph m vi nghiên c u

2.1 M c tiêu

Trên c s lý lu n và th c ti n dân ch Vi t Nam, kinh nghi m xây

d ng ch s dân ch c a qu c t , lu n án xu t h tiêu chí và th c o nh mánh giá s phát tri n dân ch c a Vi t Nam

2.3 Ph m vi nghiên c u

- V n i dung nghiên c u: lý lu n và th c ti n liên quan t i xây d ng

h tiêu chí ánh giá trình dân ch và ph ng pháp o l ng dân ch Vi tNam Trên c s ó, tài ch t p trung vào m t h tiêu chí, c th là h tiêuchí ánh giá n ng l c làm ch c a ng i dân trong l nh v c chính tr (g m 3tiêu chí c b n: nh n th c v các quy n làm ch , th c hi n hành vi làm ch và

kh n ng i u ch nh hành vi làm ch )

- V không gian nghiên c u: kh o sát trình phát tri n dân ch 21 t nh,thành ph c a Vi t Nam

- V th i gian nghiên c u: nghiên c u các tài li u o l ng c a th gi i

n m 2012, 2013; th c ti n dân ch Vi t Nam t 1945 n nay và kh o sát thí

ph ng pháp c th nh lôgic - l ch s , phân tích - t ng h p, quan sát, sosánh, i u tra xã h i h c

4 óng góp m i v khoa h c c a lu n án

Lu n án ã góp ph n phát tri n m t h ng nghiên c u m i v dân ch

Vi t Nam thông qua ph ng pháp nh l ng, c th :

- Trình bày các cách ti p c n xây d ng h tiêu chí ánh giá trìnhphát tri n dân ch và l a ch n cách ti p c n phù h p v i i u ki n Vi t Nam.Các nguyên t c xây d ng h tiêu chí ánh giá trình phát tri n dân chtrong i u ki n Vi t Nam hi n nay g m: (1) Quy n l c thu c v nhân dân (2)

o l ng dân ch xoay quanh m i quan h gi a nhà n c và ng i dân (3)Xây d ng h tiêu chí o l ng dân ch ph i t trên n n t ng c a i u ki n

c thù v kinh t , chính tr , v n hoá riêng c a Vi t Nam

- Xây d ng mô hình khung lý thuy t và xu t các tiêu chí phù h p

v i c i m dân ch Vi t Nam, g m: (1) Xem xét và ánh giá h th ngchính tr ( ng, Nhà n c và các t ch c chính tr - xã h i); (2) N ng l c làm

ch c a ng i dân (nh n th c các quy n làm ch , th c hi n hành vi làm ch

và i u ch nh hành vi làm ch ); (3) Các i u ki n ng i dân th c hi nquy n làm ch ( i u ki n kinh t t i thi u c a m i cá nhân, hành lang pháp lý

b o v các quy n làm ch c a ng i dân, s tham gia tích c c c a xã h idân s )

- Trên c s o l ng, ánh giá thí i m và phân tích m t trong ba htiêu chí ã xu t (h tiêu chí ánh giá v n ng l c làm ch c a ng i dân),

lu n án a ra m t s khuy n ngh liên quan n vi c s d ng b ch s o l ngdân ch này, g m: (1) B ch s thí i m còn t ng i dài, c n ti p t c c i u

ch nh; (2) C n thi t k các b ng h i c th h n phù h p v i các i t ng h ikhác nhau; (3) C n ti p t c o l ng và phân tích v i các h tiêu chí còn l i có

th ánh giá toàn di n v trình phát tri n dân ch Vi t Nam

5 Ý ngh a lý lu n và th c ti n c a lu n án

- Lu n án s là tài li u ph c v cho công tác nghiên c u và gi ng d y

chuyên ngành chính tr h c nói chung Vi t Nam và v dân ch nói riêng.

- Lu n án là tài li u tham kh o cho vi c hoàn thi n chính sách và utranh t t ng v dân ch , nhân quy n

6 K t c u lu n án

Ngoài ph n m u, k t lu n, danh m c tài li u tham kh o và ph l c,

lu n án c chia làm 4 ch ng, 11 ti t

Ch ng 1

T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U

LIÊN QUAN N TÀI

1.1 Nh ng công trình nghiên c u v dân ch

1.1.1 Các nghiên c u trên th gi i

Các tác ph m bàn v dân ch và các quan ni m khác nhau v dân

ch : v ch này ph i k n các tác ph m nh : Polyarchy (Dân ch a

tr ) c a Robert Dalh [142], Capitalism socialism, and democracy (Ch

ngh a t b n, ch ngh a xã h i và dân ch ) c a Joseph Schumpeter [trích theo

34], Minimalist conception of democracy (Khái ni m t i gi n v dân ch )

c a Adam Przeworski [172], Models of democracy (Các mô hình qu n lý

nhà n c hi n i, b n d ch ti ng Vi t, n m 2013) c a David Held [34],

Theories of democracy (các lý thuy t dân ch ) Frank Cunnigham [141], The democracy sourcebook (sách ngu n v dân ch ) do Robert Dahl, Ian

Shapiro, Jose Antonio biên so n [145], Các nhà t t ng k trên ã a ra

nh ng quan i m khác nhau v dân ch , th m chí có lúc còn i l p nhau:

ng i thì ng h cho n n dân ch c i n - dân ch tr c ti p, ng i thì ng hcho dân ch ph ng Tây hi n i dân ch i di n

Trong tác ph m: Capitalism socialism, and democracy (Ch ngh a t

b n, ch ngh a xã h i và dân ch ), Joseph Schumpeter cho r ng: Dân ch không (và không th ) có ngh a là nhân dân th c s cai tr theo úng cái ngh a

en c a t nhân dân và t cai tr Dân ch ch có ngh a là nhân dân có

c h i ch p nh n hay t ch i nh ng ng i cai tr h Theo m t ngh a nào

ó, dân ch có ngh a là s cai tr c a các nhà chính tr [trích theo 34, tr.37].

Th t v y, lý thuy t dân ch c a Shumpeter ã th hi n s ng h i v i m t

n n dân ch hi n th c (trong ó n n dân ch i n hình và m u m c là n n dân

ch Anh và M ) ng th i, ông phê phán gay g t s tham gia i chúng V i

ông, dân ch có ngh a là m t ph ng pháp chính tr , m t s s p t có tính

th ch t c các quy t nh chính tr (l p pháp - hành pháp - t pháp)

b ng cách trao cho m t s cá nhân quy n quy t nh t t c các v n sau khicác cá nhân này ã giành c a s phi u c a nhân dân i s ng dân chkhông có gì khác h n là m t cu c u tranh gi a các nhà lãnh o chính tr

n m trong h th ng các ng phái khác nhau giành quy n l c Dân chkhông còn là hình th c c a i s ng ch a y s bình ng và i u ki n t t

nh t cho s phát tri n con ng i Nh ng Shumpeter l p lu n r ng, không nên

l m l n gi a m c tiêu c a n n dân ch v i chính b n thân n n dân ch

Nh ng quy t nh chính nào s c quy t nh là m t v n c l p v ihình th c lý t ng v n n dân ch

Tác ph m Models of democracy (Các mô hình qu n lý nhà n c hi n

i, b n d ch ti ng Vi t, n m 2013), David Held ã gi i thi u các mô hìnhdân ch n i b t nh t trong l ch s phát tri n dân ch i v i David Held, sphát tri n c a dân ch t c i n ngày nay ã có c nh ng b c ti n v

i M c dù, ã có s phát tri n v i nhi u d u hi u tích c c nh ng theo DavidHeld dân ch không ph i là cái gì ã hoàn thi n.V n dân ch v n t rakhông ít câu h i ch a gi i thích c, nh ng mâu thu n c trong th c ti n l n

lý lu n: N n dân ch - v i t cách là m t t t ng và v i t cách là m t hi n

th c chính tr - ang t mâu thu n trên nh ng v n n n t ng nh t (L i nói

u) [34, tr.3] Sau cùng, tác gi ã a ra m t s g i ý các nhà t t ng dân

ch sau này ti p nghiên c u và tìm ra nh ng mô hình dân ch thích h p h n

Trong tác ph m: Democracy , Anthony Arblaster [134] ti p t c t

câu h i v ý ngh a c a dân ch , t i sao n n dân ch tr c ti p không t n t i

c lâu trong quá kh , làm th nào n n dân ch xã h i hi n i ph ngTây c th c hi n trong th c t Tác ph m c a ông d a trên các tác ph m c

i n c a Rousseau Paine, John Stuart Mill cho th y kho ng cách gi a dân ch

lý t ng và dân ch th c t Song, g n ây Vi n nghiên c u v dân ch và h

tr b u c (IDEA Institude For Democracy And Electoral Assistance) ã

a ra các cu n s tay nh m phân tích so sánh, thông tin và nh ng hi u bi tsâu s c v m t lo t th ch và quá trình dân ch M t ph n quan tr ng c a

nh ng cu n s tay này là nh n m nh t m quan tr ng c a dân ch tr c ti p và

dân ch c p a ph ng, c bi t nh n m nh n vai trò c a dân ch tr c

ti p thông qua m t s hình th c c a nó trong th i hi n i là: tr ng c u dân ý(khuy n ngh s d ng tr ng c u dân ý trong Hi n pháp ho c theo pháp lu t n

nh lâu dài và tránh các quy t nh t xu t); sáng ki n công dân (c ng c n

c lu t hóa n u không, các quy nh v sáng ki n s h u nh khó có th

c s d ng và có th gây th t v ng h n là a ra các c h i cho công dân);sáng ki n ch ng trình ngh s (m t sáng ki n ch ng trình ngh s nên gi iquy t m t v n lu t nh ho c hi n nh b ng m t d th o lu t c xây

d ng hoàn ch nh); bãi mi n (vi c b phi u bãi mi n th ng xuyên có th làmsuy y u n n dân ch i di n nh ng n u không th c hi n hình th c này, ho c

vi c s d ng hình th c này quá khó kh n thì có th h n ch hi u qu c a nó

v i t cách là m t ph ng ti n công dân th c hi n ki m soát các i di n

c a mình); các th t c; chi n d ch v n ng [108; tr.82]

Democracy c a James Laxer [166], cu n sách b t u t cái nhìn

t ng quan các m c l ch s quan tr ng v dân ch , ngu n g c u tiên t Hy

L p c i và s phát tri n c a nó cùng v i cu c cách m ng Pháp, M Ôngcho r ng quy n b u c và các quy n dân s ã hình thành nên khái ni m vdân ch Ông tin r ng: không có m t b ng ch ng áng thuy t ph c nào v

vi c t n t i m t n n dân ch lý t ng chung cho t t c các n n v n hoá vàmôi tr ng xã h i

Trong cu n The real world of democracy , Crawford B.Macpherson [169]

ã b o v m t cách sâu s c cho n n dân ch t do ph ng Tây và phê pháncác ý t ng i ngh ch v i n n dân ch này nh : Ch ngh a C ng s n, chính

tr c a th gi i th ba, và các bi n th ph ng Tây t do và các tác ng c a

nó Ông cho r ng: ph ng Tây không c n ph i s b t k thách th c i v i

n n dân ch t do n u nh nó c chu n b xem xét l i và thay i cácgiá tr riêng c a nó

Tóm l i, bàn v dân ch có r t nhi u công trình và tác ph m c p

n, t c i n hi n i, t ph ng ông sang ph ng Tây Lý thuy t vdân ch phát tri n m nh m nh t ph ng Tây Dù có các khái ni m và các

cách hi u khác nhau v dân ch nh ng nhìn chung u b t ngu n t hai quan

ni m liên quan n b n ch t con ng i:

Quan ni m th nh t cho r ng: b n ch t con ng i là c h u, không

thay i (trong b n ch t c h u ó có 3 c i m quan tr ng: (1) con ng i cótính v k , t c là luôn vì mình; (2) con ng i có tính duy lý, t c là luôn tínhtoán và t l i; (3) con ng i có tính c ng ng, t c là con ng i không th

t n t i mà không có c ng ng xã h i) B t u t quan ni m này, khó có th

t n t i n n dân ch tr c ti p vì t t c các công dân ây v n u có tính ích

k và h không có ý th c t giác nh thiên th n Còn trong n n dân ch i

di n thì c ng không th u quy n hoàn toàn cho nh ng ng i i di n, không

th tin vào nh ng l i h a h n c a các nhà chính tr nhân danh dân ch mà cai

tr và khi không th c s tin t t c nh ng i u ó thì các nhà t t ng nhLocke, Hobbes, Montesquieu sau này là Weber, Dalh cho r ng nên t n

t i nh ng c ch t t ki m soát quy n l c nhà n c, mà c ch t t nh t làdùng quy n l c ki m soát quy n l c, là s c nh tranh nhóm, h i, s c nhtranh gi a các ng phái, s c nh tranh giành phi u b u c a c tri c a cácnhà chính tr tinh hoa

Quan ni m th hai cho r ng: b n ch t con ng i có th thay i N u

b n ch t con ng i có th thay i thì dân ch có th phát tri n thông quagiáo d c và phát tri n kinh t H n n a v i quan ni m này, dân ch tr c ti p

có th s quay tr l i trong xã h i hi n i khi toàn th dân chúng u có ý

th c công dân t t, có tinh th n trách nhi m tham gia ho t ng chính tr và có

ý th c c ng ng cao

Hai quan ni m trên dù khác nhau nh ng l i có nh ng i m chung nh t

nh i m chung ó liên quan n v n quy n công dân và b o v quy ncông dân; liên quan n quy n làm ch c a ng i dân Tuy nhiên, h u h t cáctác ph m trên u ch a c th hóa c nh ng quy n c a công dân, ph ng

th c, cách th c, m c c ng nh các i u ki n công dân có kh n ng th c

hi n quy n làm ch ; ng th i ch a th y c m i quan h gi a dân ch vàkinh t , dân ch và v trí a lý, hoàn c nh l ch s , v n hóa c a m i khu v c

ph i minh b ch và mang tính c nh tranh.

Samuel Huntington: Dân ch là m t h th ng chính tr mà trong ó

-nh ng ng i có quy n l c -nh t ra quy t -nh c b u lên thông qua b u

c công b ng, trung th c và nh k , n i các ng c viên c t do tranh c giành phi u b u và h u h t t t c ng i dân tr ng thành u có t cách b u c [159, tr.101]

Schmitter và Karl: Dân ch là m t h th ng qu n tr mà trong ó

nh ng ng i c m quy n có trách nhi m gi i trình công khai v ho t ng c a mình tr c công dân, ho t ng gián ti p thông qua c nh tranh và h p tác

v i các i di n ã c công dân b u ra [174, tr.97].

Adam Przeworski: Dân ch là m t ch trong ó các ch c v trong chính quy n c b trí b ng ph ng th c b u c c nh tranh M t ch ch dân ch , n u phe i l p (có th ) tranh c , th ng c và gi các ch c v này

[172, tr.135]

Bên c nh vi c nh n m nh vai trò c a b u c trong các n n chính tr dân

ch , nhi u tác ph m khác ã c p và phân tích sâu h n v b u c trong m i

t ng quan v i dân ch nh :

Tác ph m Election and representation c a James Hogan [158] c p

n các thí nghi m c a h th ng i di n theo t l ; h th ng b u c và các

y u t hình thành c a nó

Tác ph m Electoral systems and their politcal consequences c a

Vernon Bogdanor, David Butler [139] ánh giá các cu c b u c dân ch vàphân tích các h th ng b u c chính c a n n dân ch hi n i, t chúng trong b i

c nh th ch chính tr và l ch s phát tri n riêng ánh giá các cách th c b u ckhác nhau nh h ng n vi c th c hành chính tr khác nhau m i n c

Trong khi ó Democracy and elections c a Richard S.Katz [164]

c p n m i quan h gi a b n giá tr c a lý thuy t dân ch - ch quy n ph

bi n, t do, phát tri n cá nhân và c ng ng và các t ch c b u c c s

d ng th c hi n chúng Sau khi h th ng l i các t ch c b u c c a Athen,

La Mã, nhà th th i trung c , tr c c i cách Anh cu n sách xem xét vaitrò c a các cu c b u c i v i m t lo t các lý thuy t dân ch Ph n sau c a

cu n sách c p n h u qu th c nghi m c a các t ch c b u c b ng cách

ki m tra h th ng b u c trên toàn th gi i v i m c tiêu tìm ki m các t ch cthích h p cho t ng mô hình dân ch

Các nhà t t ng nghiên c u v dân ch hi n i u th ng nh t quan i m coi b u c là nhân t m u ch t c a n n dân ch i di n Trong

n n dân ch i di n ó, quy n b u c th c s là quy n c a công dân l a

ch n ra các nhà lãnh o i di n cho mình, ng th i, c ng là quy n thay icác nhà lãnh o mà h ã ch n nh m tr c ó Bên c nh ó, các nhà t

t ng u t p trung vào mô t các cách th c b u c hi n i và hi u qu nh tang t n t i trên th gi i hi n nay nh b u c theo a s phi u ( a s t ng

i và a s tuy t i), h th ng b u c i di n theo t l và các h th ng h n

h p Nh v y, b u c óng m t vai trò r t quan tr ng trong s t n t i c a các

n n dân ch , nó là d u hi u u tiên xác nh s t n t i c a n n dân ch

Th hai, m i quan h gi a dân ch v i nhà n c:

Xu t phát t các quan ni m v t do, dân ch khác nhau nên cách nhìn

nh n v nhà n c và các mô hình nhà n c c ng khác nhau

Trong l n xu t b n th hai cu n Two treatises of government xu t

b n l n u n m 1689, Locke a ra lu n i m r ng, các cá nhân, t tính kh ithu c a nó, là trong tr ng thái t nhiên: m t tr ng thái t do hoàn h o ra

l nh cho hành ng c a mình trong khuôn kh c a quy lu t t nhiên màkhông ph thu c vào ý chí c a b t k ng i nào khác [167, tr.220] T ó,ông nh n m nh: s hình thành b máy nhà n c không ph i m t d u hi u ch

ra s chuy n giao t t c các quy n cá nhân cho l nh v c chính tr Quy n l ppháp và hành pháp c chuy n giao, nh ng toàn b các quá trình này u b

ch nh b i m t m c tiêu c t lõi: b o v cu c s ng, t do và c a c i c acác cá nhân Vì th , quy n l c chính tr t i cao v n phía ng i dân M cích t i th ng c a xã h i òi h i ph i có m t nhà n c hi n nh mà trong

ó quy n l c công c ng ph i c ch nh và phân chia Locke tin vào

m t b máy quân ch hi n nh s th c thi quy n hành pháp và m t ngh vi n

th c thi quy n l p pháp - m c dù ông không cho r ng ây là hình th c duy

nh t c a nhà n c Sau Locke còn nhi u nhà t t ng ng h quan i m v

s phân chia quy n l c nhà n c nh Montesquieu, Hobber H u khôngtin vào s giám sát c a ng i dân i v i nhà n c sau khi ã u quy n Theocác ông, cách t t nh t b o v quy n l c g c c a ng i dân, b o v n ndân ch là yêu c u nhà n c ph i phân chia quy n l c, theo ngh a dùngquy n l c ki m soát quy n l c

Politik als beruf (Chính tr là m t ngh chuyên môn), Max Weber

cho r ng: s d nhà n c t n t i c trong n n dân ch là nhà n c mangtrong nó m t c tính quan tr ng - tính chính áng (Legitimacy) [trích theo

34, tr.115] Nhà n c d a trên s c quy n v s c m nh b o l c - và s c

m nh này c chính áng hóa b i m t ni m tin vào tính h p pháp c a s

c quy n này Weber l p lu n r ng, ngày nay, con ng i không còn tuân th

th quy n l c ch d a trên thói quen, truy n th ng ho c s h p d n cá nhân

c a các nhà lãnh o; h n th , ng i ta tuân th quy n l c vì ph m ch t h ppháp d a trên các nguyên t c c sáng t o m t cách h p lý Tính chínháng c a nhà n c hi n i ch y u c xây d ng trên th m quy n pháp

lý , các ho t ng c a nhà n c hi n i b h n nh b i nguyên t c phápquy n Sau này, r t nhi u qu c gia hi n i ã i theo t t ng c a Weber,

u h ng t i vi c xây d ng dân ch song hành v i s t n t i c a nhà n cpháp quy n

Th ba, m i quan h gi a dân ch v i xã h i dân s :

T p trung vào m t s tác ph m nh : The civil culture (V n hoá công dân) c a Gabriel Almond và Sydney Verba [133], Rethinking civil society (T duy l i xã h i dân s ) c a Larry Diamond [148], Strong democracy:

participatory politics for a new age (N n dân ch m nh: chính tr tham gia

cho th i i m i) c a Benjamin R Barker [135] Các công trình này ãphân tích và trình bày nh ng tác ng c a XHCD n dân ch , n vi c racác chính sách mang tính dân ch và nghiên c u nh ng chuy n bi n trong xã

h i dân s và dân ch m t s qu c gia Bên c nh ó, các tác ph m trên còn

c p n v n hoá công dân, nh ng c tr ng c a v n hoá công dân khácnhau các qu c gia khác nhau, t ó tác ng lên s phát tri n dân ch các

n c c ng t ng i khác nhau

Th t , m i quan h gi a dân ch v i truy n thông:

Các tác ph m tiêu bi u: Mediated politic: communication in the future

of democracy (Chính tr truy n thông giao ti p trong t ng lai c a dân

ch ) c a W.Lance Bennett [136], Mass media and polictical communication

in new democracy (Truy n thông i chúng và giao ti p chính tr trong n n

dân ch m i) c a Katrin Voltmer [178], mass media, politics and democracy (Truy n thông, chính tr và dân ch ) c a John Street [175] Các

công trình này xem xét cách giao ti p chính tr và các ph ng ti n truy nthông i chúng ã óng m t vai trò trung tâm trong vi c c ng c n n dân chang n i lên trên th gi i (bao g m c ông và Nam Âu, Châu Á, Châu Phi),

i u tra các v n và xung t n y sinh trong quá trình xây d ng m t ph ng

ti n truy n thông c l p và chính tr c nh tranh các n c ang ti n hànhthay i chính th t các n c XHCN sang các n c TBCN c bi t t ptrung vào m t s v n c b n sau: thay i nh n th c v vai trò c a báo chí

và ch t l ng báo chí, cách th c mà công dân hi u v các thông i p chính tr

và m c mà ph ng ti n truy n thông nh h ng n thái chính tr vàhành vi b u c c a công dân; vai trò c a internet trong vi c xây d ng m t l nh

v c công c ng c a dân ch

Th n m, m i quan h gi a dân ch v i ng phái:

Các tác ph m n i b t nh : Political parties and democracy ( ng

chính tr và dân ch ) c a Larry Diamond và Richard Gunther [150], Parties, politics and democracy in the new Southern Europe ( ng phái, chính tr và

dân ch Nam Âu m i) c a Nikiforos B Diamandouros và Richard Gunther[151] Tác gi c a các công trình trên có xu h ng t p trung hoàn toàn vào

n n dân ch lâu i c a ph ng Tây, xem xét các ch c n ng c n thi t c a các

ng chính tr trong vi c th c hi n dân ch H ng h cho s c nh tranh

ng phái Theo h , c nh tranh ng phái s làm cho các cu c b u c tr nên

có giá tr , m b o c tính công b ng và khách quan

Th sáu, m i quan h gi a dân ch v i quy n con ng i:

Dân ch cung c p m t môi tr ng b o v và th c hi n có hi u qucác quy n con ng i Nh ng giá tr này c th hi n trong Tuyên ngôn qu c

t v nhân quy n và phát tri n h n n a trong các Công c qu c t v quy ndân s và chính tr , trong ó coi tr ng các quy n chính tr và t do dân s làm

n n t ng cho n n dân ch có ý ngh a M t lo t các tác ph m c p n quy n

con ng i và dân ch nh : Citizenship and civil society (công dân và xã h i dân s ) c a Thomas Janoski [162], Globalizing democracy and human righs (Dân ch toàn c u và Nhân quy n) c a Carol C Gould [155], Cáccông trình trên u nh n m nh n quy n c b n c a con ng i Tính n ngthi t y u c a n n dân ch hi n i là quy n t do ngôn lu n và h i h p Dân

ch c ng m r ng v i các quy nh c a pháp lu t, n quy n c a nh ng

ng i b bu c t i xét x công b ng và nhanh chóng, thoát kh i b giam

gi tùy ti n và quy n t v n pháp lý ây là m t khía c nh thi t y u c aquy n trong các n c dân ch , nó m b o r ng m i ng i s không phân

bi t i x trên c s gi i tính, ch ng t c, tôn giáo, khuynh h ng tình d chay tu i tác Trong khi dân ch bao g m các quy n l i c a a s làm nhi u

vi c quan tr ng, nó không bao g m quy n phân bi t i x v i ng i thi u s

xã h i khác trong ó, quá trình phát tri n dân ch không là ngo i l

Các tác ph m nghiên c u chuyên sâu v lý lu n dân ch :

Trong cu n Lý lu n v dân ch và th c hi n dân ch hoá Vi t Nam trong công cu c i m i c a tác gi Hoàng Chí B o, v n lý lu n v dân

ch ã c trình bày m t cách có h th ng, t các quan ni m v dân ch ,

Trung Hi u trong lu n án ti n s Tri t h c: Nhà n c XHCN v i

vi c xây d ng n n dân ch Vi t Nam hi n nay ã a ra nh ng cách hi u

v dân ch khá a d ng Theo tác gi , dân ch có th c hi u trên sáu chi u

c nh khác nhau nh : (1) Dân ch là m t dòng tri t h c chính tr ; (2) Dân

ch là m t ch nh th hi n th c (n n dân ch ); (3) Dân ch là m t hi n th cchính tr (th ch dân ch ); (4) Dân ch là m t hi n th c kinh t (th tr ng tdo); (5) Dân ch là m t hi n th c xã h i (XHCD các t ch c xã h i, cácphong trào lao ng và xã h i qu c t , các t ch c phi chính ph ); (6) Dân

ch là m t tr ng thái c a h th ng quan h qu c t (quy n t quy t dân t c,

ch quy n qu c gia, s khoan dung l n nhau c a các n n v n hóa) [35, tr.40] T

ây tác gi ã cho r ng khái ni m dân ch ph n ánh nh ng giá tr ph quát nh : t

do cá nhân, bình ng và th ng nh t trong tính a d ng (tính nhân lo i) và c ch

th c hi n các giá tr ó trong i s ng thông qua m i quan h tay ba là nhà n cpháp lu t XHCD (tính giai c p) Nh v y, v i cách hi u này, tác gi lu n án trên

ã giúp chúng ta hi u rõ b n ch t c a dân ch : dù ph ng ông hay ph ngTây, dù trong ch chính tr nào thì dân ch c ng th hi n hai c tính c b n

c a nó là tính nhân lo i và tính giai c p

Trình bày v lý lu n dân ch mang tính h th ng h n ph i k n các

công trình c a tác gi Ngô Huy c Các mô hình dân ch trên th gi i [30], Lê Minh Quân V quá trình dân ch hoá XHCN Vi t Nam hi n nay

[100] Các nhà nghiên c u trên ã h th ng m t cách y các lý thuy t và

mô hình dân ch trên th gi i t c i n hi n i, cung c p cho ng i c

nh ng thông tin quý báu v quá trình dân ch hoá trên th gi i và Vi t Nam

hi n nay Các công trình này ã cung c p cho gi i nghiên c u c ng nh ng i

c m t b c tranh t ng quát v dân ch , c soi sáng d i nhi u góc c nhkhác nhau, làm cho v n nay c nhìn nh n m t cách toàn di n

Nghiên c u dân ch XHCN trên di n r ng ph i k n công trìnhnghiên c u khoa h c c p nhà n c, tài KX 05.05 do tác gi Hoàng Chí

B o làm ch nhi m C ch th c hi n dân ch XHCN trong h th ng chính

tr n c ta [8] T p th các tác gi t p trung nghiên c u lý lu n v dân ch

và c ch dân ch ; dân ch hóa trong l nh v c kinh t và c ch th c hi n;dân ch hóa trong l nh v c chính tr và c ch th c hi n; dân ch hóa trong

l nh v c v n hóa và c ch th c hi n; c ch th c hi n dân ch trong b máy

c quan c a ng và b máy nhà n c

Các tác ph m nghiên c u dân ch g n v i các l nh v c c th c a chính tr và i s ng xã h i:

M t là, dân ch g n v i v n xây d ng nhà n c và nhà n c pháp

quy n: Nguyên Ph ng và Tr n Ng c ng Xây d ng n n dân ch XHCN và nhà n c pháp quy n [96]; inh V n M u T ch c quy n l c nhân dân và m i quan h gi a nhà n c và công dân [66]; Tr n H u Thành

C s lý lu n và th c ti n xây d ng nhà n c pháp quy n XHCN c a dân do dân và vì dân [116] Các bài vi t và tài nghiên c u trên ch y u c p

n lý lu n và th c ti n v xây d ng nhà n c và nhà n c pháp quy n Bên

c nh ó, các công trình này u nh n m nh: s c n thi t c a nhà n c phápquy n i v i vi c thúc y dân ch và dân ch hóa phát tri n, cao vai trò

c a pháp lu t trong qu n lý nhà n c và qu n lý xã h i Các th ch chính tr

và nhà n c ph i h p hi n, qu n lý xã h i b ng lu t và m b o pháp lu t

c th c hi n nghiêm minh Nói cách khác, nhà n c pháp quy n ch t n t ikhi pháp lu t gi vai trò t i th ng trong i s ng xã h i, t t c m i ng i

u ph i s ng và làm vi c theo pháp lu t, không ai c t ý cho mình có

Vi t Nam hi n nay [43] Các nghiên c u trên ã cung c p cho gi i nghiên

c u và nh ng ng i quan tâm n vi c xây d ng XHDS Vi t Nam m t b ctranh lý lu n khá y và toàn di n Các lý lu n c b n c a XHDS ã cphân tích sâu s c: t l ch s hình thành c a XHDS trên th gi i (l ch s khái

ni m XHDS, các nh n th c, các k t c u c a XHDS) n nh ng nghiên c u c

b n v XHDS Vi t Nam (các c i m c th v c u trúc, môi tr ng, giá

tr và nh ng u nh c i m c a XHDS Vi t Nam), c bi t ây c ng có

nh ng công trình nghiên c u nh n m nh n vai trò c a XHDS v i ph n bi n

xã h i, vai trò c a XHDS i v i vi c m b o và phát huy quy n làm ch

c a ng i dân Nói cách khác, coi XHDS nh m t công c không th thi u

th c hi n các quy n làm ch c a ng i dân và thúc y quá trình dân ch hóa

Vi t Nam

Ba là, dân ch v i b u c : V H ng Anh Ch b u c c a m t s

n c trên th gi i [1]; L u V n Qu ng H th ng b u c Anh, M và Pháp - Lý thuy t và hi n th c [98] Các công trình nghiên c u ó ã phân

tích và th hi n rõ nét có tính h th ng các lo i hình b u c ph bi n hi n naytrên th gi i Các tác gi c ng cho th y, hi n nay th gi i có nhi u tiêu chí có

th s d ng ánh giá các h th ng b u c Ví d nh cách th c l a ch n

i bi u h vi n, tính b n v ng, tính hi u qu , trách nhi m gi i trình c a chính

ph và c a các cá nhân c l a ch n thông qua b u c , s ng viên c a các

ng chính tr m nh, và vi c thúc y quan i m i l p và giám sát v l ppháp Nh ng không có h th ng b u c nào l i có th t i a hóa c t t c

nh ng y u t k trên Vì v y, c ng tùy thu c và c i m riêng c a các th

ch chính tr mà có các l a ch n khác nhau v lo i hình b u c cho phù h p

v i các th ch chính tr ó

B n là, dân ch trong ng: Tô Huy R a B o m và phát huy dân

ch trong i u ki n m t ng duy nh t c m quy n [101]; Phan Xuân

S n M r ng và phát huy dân ch trong n i b ng c ng s n Vi t Nam

-V n và gi i pháp [110]; L u -V n Sùng Dân ch trong ng c ng s n:

nh ng bài h c kinh nghi m t c i t , c i cách, i m i các n c XHCN

[112] Các công trình trên v c b n u ti p c n dân ch d i góc nhìn c aLênin: dân ch là hình th c nhà n c là m t trong nh ng hình thái c a nhà

n c ch dân ch là vi c th c thi có t ch c, có h th ng, có tính c ng

b c v i toàn xã h i Nh ng m t khác, ch dân ch có ngh a là chính th c

th a nh n quy n bình ng gi a các công dân, th a nh n cho m i ng i cquy n ngang nhau trong vi c xác nh c c u nhà n c và qu n lý T ây,các công trình nghiên c u ã ch rõ m t s n i dung c b n trong vi c th chành dân ch trong i u ki n m t ng c m quy n: m i quy n l c u thu c

v toàn th ng viên; b u c và ng c ph i n gi n, công khai, minh b ch;

nh n m nh c hai hình th c: dân ch i di n và dân ch tr c ti p; v v n phân công công vi c và th c thi quy n l c và giám sát nh ng ng i c b uvào các ch c v c a ng: không c c n cá nhân, không có nhóm c k t,

ph i ki m tra giám sát th ng xuyên và không ai c quy n ng n c n vi c

ki m tra giám sát ó; dân ch ph i i li n v i u tranh gi gìn k lu t nh m

c ng c s th ng nh t trong ng; dân ch ph i m b o ch làm vi c t p

th và tuân th nguyên t c t p trung dân ch ; dân ch ph i o n tuy t v i

b nh tham nh ng, quan liêu, n h i l

N m là, dân ch và quy n con ng i: Võ Khánh Vinh Quy n con

ng i - Ti p c n a ngành và liên ngành khoa h c xã h i [129]; V Công Giao - Lã Khánh Tùng Lu t nhân quy n qu c t - Nh ng v n c b n

[32] Các cu n sách trên u t p trung làm rõ các lý lu n c b n v quy n con

ng i nh : khái quát nh n th c và l ch s phát tri n c a lu t nhân quy n qu c

t , các quy n và t do c b n c a con ng i theo lu t qu c t , c ch b o v

và thúc y quy n con ng i theo lu t qu c t c bi t, các tác gi u th a

nh n nhân quy n (hay quy n con ng i) là m t ph m trù l ch s , có nh

h ng l n n t t c các l nh v c c a i s ng nhân lo i, c bi t là chính tr ,pháp lu t, dân ch , v n hóa

Cu i cùng là các nghiên c u v dân ch liên quan n v n th c hi ndân ch Vi t Nam hi n nay: bàn v dân ch c s , quá trình dân ch hoá

và th c tr ng phát tri n dân ch Vi t Nam M t s tác ph m nh : D ng

Xuân Ng c Th c hi n quy ch dân ch c p xã m t s v n lý lu n và

th c ti n [88]; Phan Xuân S n Các oàn th nhân dân v i vi c b o m dân

ch c s hi n nay [109]; Ba công trình nghiên c u liên quan n l nh v c

này do Nguy n V n Sáu, H V n Thông ch biên, cùng t p th các nhà khoa

h c c a H c vi n Chính tr Qu c gia H Chí Minh: C ng ng làng xã Vi t Nam hi n nay [103], Th c hi n quy ch dân ch và xây d ng chính quy n

c p xã n c ta hi n nay [104], Th ch dân ch và phát tri n nông thôn

Vi t Nam hi n nay [105] ây là nh ng công trình i sâu nghiên c u v i

s ng làng xã Vi t Nam truy n th ng và hi n i, v n xây d ng chínhquy n c p xã, a ra nh ng c n c lý lu n và th c t cho vi c xây d ng và

t ng b c hoàn thi n th ch dân ch c s cho Vi t Nam hi n nay

1.2 Nh ng công trình nghiên c u v o l ng dân ch

1.2.1 Các nghiên c u trên th gi i

o l ng dân ch theo ngh a r ng bao hàm vi c xác nh các tiêu chí

c a dân ch và nh l ng theo các tiêu chí ó o l ng dân ch không ph i

là m t công vi c m i m , không ph i n bây gi các h c gi nghiên c u vdân ch m i ti n hành o l ng Vi c xây d ng tiêu chí và ánh giá các n ndân ch ã c th c hi n t th i c i, dù còn s sài, n gi n và ch mangtính nh tính mà ch a có nh l ng

Aristotle có th c coi là nhà chính tr h c u tiên xác nh các tiêu

chí ánh giá v dân ch t ng i y Trong tác ph m The Politics

(vi t vào kho ng gi a n m 335 và 323 TCN), Aristotle ã xác nh nguyên

H i ng xét x c ch n t t t c m i ng i và có quy n phán xét t t c ,

ho c h u h t các v n - t c là t t c nh ng v n t i cao và quan tr ng nh t(ch ng h n nh nh ng v n nh h ng n hi n pháp, các v án c bi t vàcác h p ng gi a các cá nhân); (h) i h i ng là c quan có th m quy n

t i cao trong m i v n , ho c chí ít là nh ng v n quan tr ng nh t, cácquan ch c hành pháp không có th m quy n i v i b t k (ho c càng ít càng

t t) v n gì ; (i) L ng cho b máy công quy n c phát nh k ; (k)Ngu n g c xu t thân, c a c i và giáo d c là nh ng chu n m c xác nh c a

ch quý t c ng c p, vì v y nh ng cái i l p v i chúng (xu t thân t

t ng l p d i, thu nh p th p và ngh lao ng chân tay) l i c xem nh lànét i n hình c a n n dân ch ; (l) Không có quan ch c nào chi m gi v trícông quy n su t i T t c nh ng i u trên là nh ng c tr ng chung c a các

song, t do này ch c b o m khi h u quy n cho nhà n c.

c tr ng:

+ Cân b ng quy n l c gi a nhân dân , gi i quý t c và nhà vua, t onên m t chính th h n h p, trong ó, t t c các l c l ng chính tr u có vaitrò tích c c trong i s ng c ng ng S tham gia c a công dân c th c

hi n thông qua các c ch nh : b u c , ng c

+ Các nhóm xã h i b o v và thúc y các l i ích c a h T do ngôn

lu n, l p h i và t do t t ng

+ Nguyên t c pháp quy n

Còn các nhà t t ng theo Mô hình c ng hoà Phát tri n l i xác nh

nguyên t c và c tr ng c a mô hình dân ch mà h theo u i nh sau:

Các nguyên t c: Các công dân ph i c h ng s bình ng v kinh t

và chính tr sao cho t t c u có quy n t quy t v s th nh v ng chung

Các c tr ng c b n:

+ Có s phân quy n gi a quy n l p pháp và quy n hành pháp

+ S tham gia tr c ti p c a m i công dân trong quá trình l p pháp.+ C g ng t n s ng thu n trong các v n công c ng, nguyên

t c a s c s d ng trong nh ng v n b t ng

+ Các v trí hành pháp c b u tr c ti p ho c rút th m

T th k XVIII - XIX, dân ch hi n i ti p t c phát tri n theo khuynh

h ng ch ngh a t do i u ó ti p t c t o nên nh ng nguyên t c và nh ng

c tr ng khác nhau v dân ch Mô hình Dân ch B o h (Thomas Hobbes

và John Locke) cho r ng: n u nh con ng i là m t th c th luôn t l i thìcách duy nh t không b ng i khác th ng tr là cùng nhau t o ra các th

ch có trách nhi m; c tr ng c a nó là ch tam quy n phân l p, nhà n c

hi n nh [trích theo 34] Trong khi ó, mô hình Dân ch Phát tri n (James

Madison - m t trong nh ng ng i cha sáng l p n c M (1751 - 1836) vàhai nhà t t ng c a ch ngh a t do Anh là Jeremy Bentham (1748 - 1832)

và James Mill (1773 - 1836)) l i cho r ng: s tham gia chính tr là m t giá tr

t thân và ó là m t (n u không nói là duy nh t) c ch cho phép phát tri n

tinh th n công dân tích c c T ó, ra các c tr ng c b n: (thùng phi ukín, b u c nh k , c nh tranh gi a các ng c viên) - cái cho phép công dân,

có c nh ng công c thích áng ch n l a, ki m soát các quy t nhchính tr [trích theo 34]

Cu i th k XIX - u th k XX, Max Weber (1864-1920) và JosephSchumpeter (1883-1950) u chia s m t quan i m v i s ng chính tr màtrong ó ch t n t i m t ph m vi r t nh h p cho t do cá nhân và s tham giachính tr C hai u cho r ng, n n dân ch - hình th c t t nh t c a nó, c ng

ch là m t ph ng ti n con ng i ch n ra nh ng nhà lãnh o Cách nhìn

nh n này khá t ng ng v i lý thuy t v n n dân ch b o h T ó, xác

nh các c tr ng c a n n dân ch này là: tính chính áng c a nhà n c, bmáy hành chính chuyên nghi p, mang tính chuyên môn hoá cao

Robert Dahl (nhà t t ng n i b t c a ch ngh a a nguyên tr ) trong

tác ph m Democracy and its critics (Dân ch và s phê phán c a nó) ông

ã làm rõ khái ni m v dân ch là khái ni m Polyarchy ( a c c, a ng, anguyên) và c ng a ra n m tiêu chí c a dân ch :

+ Tham gia có hi u qu (Effective participation): công dân ph i có c h ibình ng và công b ng th hi n nguy n v ng c a mình i v i nhà n c

+ Công b ng trong b u c (Voting equality at the decisive stage): m ithành viên ph i có c h i công b ng và bình ng trong b phi u

+ Hi u bi t (Enlightened understanding): trong m t kho ng th i gian

gi i h n, m i công dân ph i có c h i bình ng và hi u qu khi tìm hi uthông tin và a ra các chính sách thay th

+ Ki m soát c ch ng trình ngh s (Control of the agenda): các côngdân có c h i t l a ch n các v n a vào ch ng trình ngh s Vì th , m ttrong nh ng tiêu chu n c a ti n trình dân ch là các chính sách c a nhà n c

ph i luôn công khai các công dân có th thay i n u h th y c n thi t

+ S tham gia bình ng (Inclusiveness): m i ng i ph i có s thamgia h p pháp, chính áng trong các quá trình chính tr [143, tr.125]

N n dân ch pháp lý ch ra nh ng nguyên t c và c tr ng c a mình

Các nguyên t c: Nguyên t c a s là cách th c hi u qu và áng m

c b o v các cá nhân tr c nhà n c chuyên quy n và duy trì t do Tuynhiên, nguyên t c a s ph i b h n nh b i nguyên t c pháp quy n Ch cótrong i u ki n này, nguyên t c a s m i có th v n hành m t cách thôngminh và công b ng

Các c tr ng:

+ Nhà n c hi n nh (ph ng theo các c tr ng c a truy n th ngchính tr Anh - M , bao g m s phân quy n rõ r t

+ Nguyên t c pháp quy n

+ S can thi p t i thi u c a nhà n c vào xã h i công dân và i s ng

cá nhân

+ Xã h i th tr ng t do c m r ng ph m vi t i a

Mô hình dân ch tham gia

Các nguyên t c: Quy n bình ng tr c t do và t phát tri n ch có th

t c trong m t xã h i tham gia - m t xã h i nuôi d ng s nh n th c v

s hi u d ng c a các ho t ng chính tr , nuôi d ng s quan tâm n các

v n công c ng, hình thành ph m ch t công dân có kh n ng theo u i các

Ngày nay, không ch d ng l i vi c xác nh các tiêu chí mang tính

nh tính, các nhà khoa h c, các nhà t t ng còn c g ng chuy n t i nh ngtiêu chí mang tính nh l ng M t s công trình tiêu bi u nh : On measuring democracy: Its consequences and concomitants ( o l ng dân

ch : h qu và nh ng v n kèm theo c a nó) c a Alex Inkeles [161];

Defining and measuring democracy (Xác nh và o l ng dân ch ) c a David Beetham [137]; Measuring democracy: A bridge between scholarship and politics ( o l ng dân ch : c u n i gi a gi i h c gi và chính tr ) c a

Gerardo L Munck [168] Các công trình này ã cung c p m t phân tích

t ng h p các cu c tranh lu n và các v n khác nhau, t nh ng câu h i làm

th nào xác nh dân ch n các v n dân ch trong các n n v n hoá a

d ng M t s công trình ây còn cung c p nh ng ki n th c mang tính ch t

c u n i gi a lý thuy t dân ch và th c ti n dân ch Bên c nh ó, do nhu c uphát tri n dân ch và dân ch hoá liên t c òi h i các nhà chính tr ph i cung

c p các cách th c c i thi n các tiêu chí phân tích và th c nghi m

i xa h n nh ng công trình trên là th c ti n o l ng dân ch Ngàynay có r t nhi u t ch c trên th gi i không ch d ng l i các nghiên c u mà

b t tay vào th c hi n các nghiên c u ó b ng cách xu t nh ng th c o ánh giá dân ch và b t u kh o sát n n dân ch c a các n c trên th gi i

i n hình nh :

- Tuyên ngôn v quy n con ng i c a Liên H p Qu c c thông qua

v i 100% phi u thu n ngày 10-12-1948 S ki n này ánh d u th i i dân

ch toàn c u c a nhân lo i V n toàn c u n i lên là m i n c khi có c

l p s th c thi quy n làm ng i cho m i ng i dân n c mình nh th nào?

Và h u h t các qu c gia trên th gi i khi tham gia vào sân ch i toàn c u, gia

nh p Liên H p Qu c u ph i kí vào B n Tuyên ngôn này - l y ó làm c s phát tri n t n c theo khuynh h ng dân ch

- Nghiên c u v quy n dân ch và các tiêu chí ánh giá, x p lo i dân

ch trên th gi i không th không tính n nh ng báo cáo c a t ch cFreedom House T ch c này dùng hai b ng i m x p h ng dân ch chocác n c; m t b ng v các quy n chính tr , m t b ng v các quy n dân s

i m trung bình c a m i n c, ho c lãnh th s c dùng ánh giá và

x p lo i thành các lo i: t do, bán t do ho c phi t do Nh ng n c có i m

trung bình t 1 - 2.5 c coi là t do; t 3 - 5.5 là bán t do; t 5.5 - 7 là phi

t do N u m t n c c 6 i m v quy n chính tr và 6 i m v quy n dân

s , n c ó có th c x p h ng bán t do ho c phi t do Thêm vào ó là

s i m thô (raw score) dùng xác nh th h ng cu i cùng i m thô t 0

-30 là phi t do, t 31 - 59 là bán t do, và t 60 - 88 là t do i m trung bình

- M ng l i các vi n nghiên c u dân ch (NDRI NetworkDemocracy Research Institute) th ng xuyên t ch c các h i th o bàn v cáctiêu chí, ch s , và các k t qu ánh giá dân ch c a các t ch c l n trên th

gi i nh : Freedom House, Bertelsmann Transformation Index c a QuBertelsmann và Vi n dân ch Israel M c tiêu c a m ng l i này còn là

nghiên c u, phân tích và so sánh các k t qu dân ch c a các qu c gia, ngoài

ra còn theo dõi s phát tri n c a n n dân ch trong m t qu c gia nh t nhtheo th i gian

- IDEA (International Institute for Democracy and ElectoralAssistance: Vi n Qu c t v dân ch và h tr b u c ) Vi n này cung c pkhung ánh giá áp d ng cho m t n n dân ch không phân bi t m c pháttri n kinh t c a các qu c gia (Ph n này g m gi i thích các ph ng pháp, cácnguyên t c c b n và giá tr trung gian, chu n b cho m t ánh gia, c t tr và câu

h i tìm ki m) V i cách th c này, Vi n ã ti n hành ánh giá dân ch trên toàn

c u Ngoài gia, Vi n còn phát hành m t s n ph m nh : ánh giá ch t l ng

c a dân ch : h ng d n th c hành Thái Lan; ánh giá dân ch Philippine:quy nh c a pháp lu t và ti p c n công lý; ánh giá ch t l ng dân ch : h ng

d n th c hành Tây Ban Nha; T ng quan v ánh giá dân ch IDEO

- G n ây theo Giáo s chính tr h c c a Tr ng i h c Nam Illinois(SIU), Hoa K , William Turley: do thi u m t nh ngh a th ng nh t v dân

ch , nên nh ng tranh lu n v dân ch , dân ch hóa, c ng nh vi c ánh giá

nh ng thành t u dân ch c a các qu c gia ã không có k t qu các cu c

tranh lu n có tính khoa h c, c n có m t nh ngh a có tính trung l p trong quan i m v các y u t c a n n dân ch và có tính thúc y kh n ng so sánh m i h th ng chính tr [122, tr.2].

- Nhà nghiên c u Angelo Segrillo c a tr ng i h c Sao Paulo, Braxin

ã xu t t o ra m t ch s mang tính ng d ng và tính nh l ng v dân

ch kinh t có th s d ng song song v i các ch s hi n có v dân chchính tr B ng cách s d ng k t h p hai ch s này, dân ch chính tr và dân

ch kinh t c ánh giá m t cách khách quan Có nh v y, m i áp ng

c yêu c u c a hai phái: Ch ngh a t do và Ch ngh a Mác và có th t

c m t cách ti p c n mang tính i tho i h n i v i v n dân ch trong

cu c tranh lu n không ng ng ngh gi a hai phái này Ông xu t s d ng ch

s Gini - h s o l ng trình công b ng v thu nh p, h s Gini bi n thiên

t 0 (t c hoàn toàn bình ng) n 1 (t c là m t ng i chi m gi toàn b c a

c i c a c n c) Theo ông: ch s này có th ch là ch s u thác t m th i

nh ng nó r t t t vì nó có th dùng ngay c và có th cho phép phái macxit

và phái t do b t u dùng ngôn ng s li u chung nh s kh i u khiêm t n

h ng t i s hi u bi t sâu s c h n xung quanh gi thuy t m r ng vi c x p

h ng dân ch c a m t Freedom House m i trong t ng lai [39, tr.20].

1.2.2 Các nghiên c u Vi t Nam

ã có m t s tác gi và m t s công trình nghiên c u c p n v n này nh ng ch y u mang nh tính, th m chí nh ng nh tính ó còn ch a

c th ng nh t

- N m 2003, tác gi Lu n án tri t h c Nhà n c XHCN v i vi c xây

d ng n n dân ch Vi t Nam hi n nay ã coi các nguyên t c cai tr c b ntrong xã h i dân ch sau ây là nh ng chu n m c ph bi n trong i s ngchính tr , coi ó là nh ng c s u tiên nhìn nh n và ánh giá các xã h idân ch : (1) T t c quy n l c u thu c v nhân dân; (2) M i ng i u bình

ng tr c pháp lu t; (3) Quy n t do t t ng, ý chí (bao g m ngôn lu n, tín

ng ng c a cá nhân); (4) Nguyên t c thi u s ph c tùng a s ; (5) Nguyên t cquy n c a thi u s ; (6) Nguyên t c b o m các quy n c b n c a con ng i;(7) Nguyên t c b u c t do và công b ng; (8) Nguyên t c h n ch quy n

n ng nhà n c b ng hi n pháp; (9) Nguyên t c thông nh t trong tính a d ngcác khuynh h ng xã h i (kinh t , s c t c, tôn giáo, v n hóa); (10) Nguyên

t c hòa gi i, h p tác, khoan dung và i tho i trong gi i quy t các xung t xã

h i [35, tr.63] ây có th c xem nh các tiêu chí ban u c a tác gi khinhìn nh n và xác nh d u hi u t n t i c a m t n n dân ch Tuy tác gi ch a

th c s i sâu nghiên c u và phân tích nó nh các tiêu chí c a dân ch song

c ng hi n và óng góp c a tác gi là a ra nh ng c tr ng c b n u tiên

c a dân ch , chính nh ng c tr ng này là c s các nhà nghiên c u v

dân ch sau này ti p t c xây d ng h tiêu chí v dân ch

- N m 2006, các tác gi Ngô Huy c và H Ng c Minh công b m t

bài báo khoa h c liên quan n v n nh tính và nh l ng dân ch Vi t Nam: tác ng c a quy ch dân ch c s (GDR) i v i ho t ng c a chính quy n c p xã và ý ngh a th c ti n c a nó [trích theo 31] Các tác gi c a bài

báo ã xác nh c m t s n i dung sau:

(1) Xác nh các quy n c a ng i dân trong m i quan h v i chính quy n

c s (c p xã) - ây c coi là c s ng i dân t ng c ng kh n ng tham giachính tr và ki m soát s l m quy n c a quan ch c a ph ng, t ó d n n m tchính sách phát tri n hi u qu h n và g n k t xã h i cao h n;

(2) Nhóm tác gi ã c th hóa các quy n c a ng i dân thành các tiêu

chí c b n trong vi c h n ch quy n l c c a quan ch c a ph ng: Nhóm 1

-quy n c bi t: bao g m nh ng quy t nh mà chính quy n xã ph i thôngbáo cho m i ng i (ví d : Ngh quy t c a H i ng nhân dân và U ban nhândân, các chính sách và v n b n pháp lu t c a Nhà n c, chi phí hành chính,

thu , phí c a chính ph , h s tài chính hàng n m c a xã,); Nhóm 2 - quy n

c t v n: bao g m nh ng quy t nh mà chính quy n xã ph i tham kh o ý

ki n ng i dân tr c khi thi hành (ví d : k ho ch phát tri n, k ho ch vquy n s d ng t, các chính sách kinh t - xã h i nh xoá ói gi m nghèo,

gi m t l th t nghi p); Nhóm 3 - quy n ki m tra, giám sát: bao g m vi c cho

phép ng i dân ki m tra, giám sát cán b lãnh o xã và các ho t ng c achính quy n xã (ví d : th c hi n Ngh quy t c a H i ng nhân dân, các ho t

ng c a Ch t ch H i ng nhân dân và U ban nhân dân, báo cáo tài chính

c a xã; qu n lý quy n s d ng t); Nhóm 4 - quy n quy t nh tr c ti p: bao

g m nh ng v n mà ng i dân s th o lu n và quy t nh tr c ti p b ngcách b phi u kín ho c bi u quy t công khai (ví d : s ti n óng góp cho

vi c xây d ng ng xá, tr ng h c, m ng l i i n , các thành viên c a Bangiám sát các khu chung c tòa nhà);

(3) T các tiêu chí trên nhóm tác gi ã a ra các ch s và ti n hành

o l ng, g m 7 ch s c b n sau: 1 - Ng i ngoài ng trong b máy chínhquy n a ph ng; 2 - Ki m tra ngân sách; 3 - Gi i quy t tranh ch p; 4 - Stham gia c a ng i dân trong vi c phát tri n c s h t ng a ph ng; 5 - S

th hi n ý nguy n c a ng i dân; 6 - S khoan dung; 7 - S hài lòng c a

ng i dân i v i chính quy n c p xã

- N m 2009, tác gi V Hoàng Công công b cu n sách: Xây d ng và phát tri n n n dân ch XHCN trong i u ki n kinh t th tr ng nh h ng XHCN [17] ây là k t qu c a tài nghiên c u c p B - nghiên c u khá

toàn di n và công phu v v n dân ch N i dung cu n sách t p trung vàolàm sáng t nh ng v n lý lu n và th c ti n dân ch trên th gi i và Vi tNam, nhìn nh n ánh giá v kinh t th tr ng và nh ng v n t ra cho sphát tri n dân ch Vi t Nam hi n nay, ng th i a ra nh ng quan i m

ph ng h ng xu t nh ng gi i pháp nh m xây d ng và phát tri n dân chXHCN Vi t Nam Trong công trình này, tác gi ã c g ng a ra các tiêuchí ánh giá các mô hình dân ch Tác gi ã phân tích 3 mô hình dân chtrên th gi i hi n nay: mô hình dân ch t do (tiêu bi u là M và Tây Âu), môhình dân ch các n c B c Âu, mô hình XHCN c (Liên Xô, ông Âu vàTrung Qu c tr c c i cách) T vi c xác nh 3 mô hình trên, tác gi ã a

ra m t s tiêu chí ánh giá dân ch c a các mô hình này nh : (1) Mô hình h

th ng chính tr và các th ch i di n; (2) Th ch giám sát và ki m soátquy n l c nhà n c; (3) Th ch b u c và v n quy n c a ng i dân trong

vi c xây d ng nhà n c; (4) Th ch b o m ý chí c a ng i dân; (5) Vai trò

c a báo chí, ph ng ti n thông tin i chúng i v i vi c giám sát quy n l cnhà n c và nh h ng chính sách theo ý chí c a công chúng Tác gi ã a

ra các tiêu chí ánh giá v dân ch nh ng nh ng tiêu chí này m i ch cnêu ra nh ng ch a c lu n ch ng và phân tích y

- C ng trong n m 2009, tác gi Võ Khánh Vinh ã gi i thi u cu n

sách Quy n con ng i: ti p c n a ngành và liên ngành khoa h c xã h i

Trong cu n sách này có m t vi t r t áng chú ý i v i nh ng ng i nghiên

c u v dân ch ó là bài: Dân ch i v i vi c b o m th c hi n quy n con ng i c a TS. Minh Khôi bài vi t này, tác gi không ch trình bày

nh ng hi u bi t c a mình v quy n con ng i, v dân ch và m i quan h

gi a chúng mà i u thú v nh t là tác gi ã phân chia trình phát tri n c adân ch theo cách ti p c n c a tác gi :

Dân ch c phân chia thành các c p t th p n cao Dân ch

m c cao nh t là nhân dân tr c ti p th c hi n quy n l c nhà

n c M c dân ch th p h n là có s giám sát, ch ng quy n

ng v i vi c nhìn nh n dân ch nh m t quá trình phát tri n t th p n cao,

t không dân ch n có dân ch , t ít dân ch n dân ch h n Song, theotôi ngh : n u dân ch mà t c m c th ba theo tác gi là m c th p

nh t thì ó là thành công l n lao sau t t c nh ng cu c u tranh vì dân ch

c a loài ng i vì m t l , n u ng i dân b o v c quy n c a mình ch ng

l i s l m quy n c a nhà n c thì trong ó ã bao g m c vi c ng i dân cóquy n giám sát và ch ng quy n l c nhà n c (m c th 2 theo tác gi ) Còn

m c th nh t là m c quá cao mà theo tôi n n dân ch ó không t n t itrong xã h i hi n i (v i xã h i dân s ông không th t t c m i ng i u

c ng tr c ti p tham gia chính tr c, i u ó ch t n t i Athen c i)

- Trong n m 2012, Nguy n ng Thành và các c ng s ã công b

cu n sách o l ng và ánh giá hi u qu qu n lý hành chính nhà n c

-nh ng thà-nh t u trên th gi i và ng d ng Vi t Nam [115 Nhóm tác gi

- C ng trong n m 2012, m t trong nh ng thành l n trong l nh v c o

l ng liên quan dân ch và khu v c hành chính công là Ch s công lý - th c

tr ng công b ng và bình ng d a trên ý ki n c a ng i dân n m 2012 c a

UNDP (United Nations Development Programme - ch ng trình phát tri n

c a Liên H p Qu c) Ch s công lý th hi n tính nh l ng rõ nét, c

th c nghi m trên quy mô l n, có th chuy n t i ý ki n và ánh giá c a ng idân v hi u qu ho t ng c a các thi t ch nhà n c trong m b o công lý

và các quy n c b n d a trên n m tr c n i dung v th c thi pháp lu t và b o

m công lý là: (1) Kh n ng ti p c n, (2) Công b ng, (3) Liêm chính, (4) Tin

c y và hi u qu , (5) B o m các quy n c b n [15, tr.118]

1.3 Nh ng v n c n c ti p t c nghiên c u

Hi n nay, các quá trình u tranh cho dân ch và dân ch hoá ang

di n ra ngày càng a d ng trên th gi i Các nhà nghiên c u v n ti p t c tranh

lu n v ch này, th m chí hi n nay h còn t ra v n : li u các qu c giatheo ch m t ng có dân ch hay không? Hay m t qu c gia ch có dân

ch khi có h th ng a ng tham gia c nh tranh v i nhau; T do báo chí vàngôn lu n là c tr ng c a n n dân ch nh ng t do n âu, dân ch n

âu là h p lý, có gi i h n nào cho nh ng quy n t do và dân ch ó không?

S tham gia c a ng i dân vào i s ng chính tr nh th nào là úng, là ?

âu là tiêu chí cho m t n n dân ch th t s ? Nh v y v n t n t i l n nh t

ây là còn s khác nhau trong quan ni m v các tiêu chí và th c o Vì

v y, c n thi t ph i phân tích i m m nh và i m y u c a t ng cách ti p c n,

c ng nh các tiêu chí ánh giá dân ch , mà tr c h t là a ra c quan

ni m và các th c o dân ch phù h p v i c i m c a Vi t Nam V i

nh ng c thù c a n n chính tr , vi c ra các tiêu chí ánh giá m c pháttri n dân ch Vi t Nam là m t xu h ng t t y u S m mu n các nhà nghiên

c u c ng ph i a ra nh ng tiêu chí nh t nh ánh giá v dân ch Ví d ,

li u có th coi ây là các tiêu chí dân ch :

- Tính t do và dân ch trong b u c

- T do báo chí

- Ti ng nói c a dân chúng trong các quy t sách c a chính ph

- S ph c v c a công ch c và n n hành chính i v i ng i dân

Nh ng xem tiêu chí t do báo chí là nh th nào, ánh giá m c t

do cao hay th p l i ph thu c vào các thông s khác nh : s h u, tính c l p

v i nhà n c v s h u và quan i m ây là nh ng v n ph c t p, trong

ph m vi c a tài này, tôi c g ng a ra nh ng tiêu chí c th và th c o ánh giá c các tiêu chí ó

Ch ng 2

C S LÝ LU N VÀ TH C TI N C A VI C XÂY D NG

H TIÊU CHÍ ÁNH GIÁ TRÌNH PHÁT TRI N

DÂN CH VI T NAM HI N NAY

2.1 C s lý lu n xây d ng h tiêu chí ánh giá trình phát tri n dân

ch Vi t Nam

2.1.1 Lý lu n v dân ch

2.1.1.1 M t s quan ni m v dân ch trong các lý thuy t chính tr

* Quan ni m c a Ch ngh a Mác Lênin v dân ch

Th nh t, trong quan ni m v dân ch , các nhà kinh i n c a ch ngh a Mác - Lênin nh n m nh n tính giai c p c a dân ch khi xã h i còn t n t i giai c p và ng h vi c xây d ng n n dân ch m i n n dân ch XHCN Trong tác ph m Phê phán c ng l nh Gôta , C.Mác ã nh n m nh: T dân

ch n u chuy n sang ti ng c thì có ngh a là nhân dân n m chính quy n

[63, tr.44-45] Dân ch không ch c các ông hi u và nh n th c khía c nh

lý lu n, mà xa h n nó th hi n trong th c ti n i s ng chính tr Ngay t u

Ch Mác Lênin ã kh c ho rõ nét m c ích t n t i c a n n dân ch

Ch ngh a Mác cho r ng, t khi xã h i phân chia thành giai c p và xu t

hi n nhà n c, dân ch bi u hi n thông qua ch nhà n c, thành ch dân ch hay n n dân ch Nó là hình th c t ch c quy n l c nhà n c d atrên nguyên t c nhân dân là ch th duy nh t c a m i quy n l c Vì th dân

ch tr c h t và ch y u là m t ph m trù chính tr , mang tính giai c p và

ph c v giai c p th ng tr , không có dân ch thu n túy , dân ch chung

chung: N n dân ch là hình th c nhà n c, m t trong nh ng d ng khác nhau c a nó [49, tr.443], ho c Không th nói v n n dân ch thu n tuý khi t n t i các giai c p khác nhau, ch có th nói v n n dân ch giai c p

[51, tr.221] Giai c p chi m a v th ng tr v kinh t thì n m gi chínhquy n nhà n c và quy t nh tính ch t c a dân ch

Mác - ngghen luôn ng h cho t t ng v n n dân ch XHCN, cácông coi ó là m t n n dân ch c a tuy t i a s nhân dân, m t n n dân ch

th c s và y Mác - ngghen kh ng nh trong Tuyên ngôn c a ng

c ng s n: s phát tri n t do c a m i ng i là i u ki n cho s phát tri n t

do c a t t c m i ng i [57, tr.75] Theo ó, xã h i không th nào c gi iphóng n u không gi i phóng cho m i cá nhân riêng bi t ó là t t ng c tlõi trong h c thuy t Mác v gi i phóng xã h i, gi i phóng con ng i, là i m

xu t phát cho cách t v n xây d ng m t ch xã h i m i, công b ng,không có áp b c, bóc l t, m i ng i u bình ng t do (dân ch XHCN)

Th hai, ch ngh a Mác Lênin ã ch rõ cách th c giành l y dân

ch , xây d ng c n n dân ch th c s c a nhân dân.

V i ngh a là m t th ch chính tr , n n dân ch xã h i ch ngh a ch có

th ra i thông qua cu c cách m ng xã h i ch ngh a, giai c p công nhân vànhân dân lao ng p tan b máy nhà n c c a c a giai c p th ng tr c , xây

d ng m t h th ng chính tr m i c a mình Quan i m này Lênin ã k th a

và phát tri n t t ng c a Mác, ng ghen c trình bày trong Tuyên ngôn

c a ng c ng s n: Giai o n th nh t trong cu c cách m ng công nhân là giai c p vô s n t t ch c thành giai c p th ng tr , là giai o n giành l y dân

ch [59, tr.626] Dân ch vô s n không ch ra i g n li n v i cu c cách

m ng vô s n, mà s t n t i c a n n dân ch y c ng g n li n v i n n chuyênchính vô s n và nó s tiêu vong khi loài ng i t n ch ngh a c ng s n

Th c ch t c a chuyên chính vô s n là: vi c t ch c i ti n phong c a nh ng

ng i b áp b c thành giai c p th ng tr tr n áp b n áp b c [59, tr.160].

Do ó, vi c th c hi n ch chuyên chính vô s n là con ng t t y u vìtrong s nghi p giành, gi và b o v quy n l c nhà n c thu c v nhân dânlao ng, giai c p vô s n luôn ph i ch ng l i các l c l ng ph n cách m ng

t c là giai c p t s n tham quy n c v , s không bao gi t t b quy n l c

trong tay mình: Con ng ti n lên, ngh a là ti n lên ch ngh a c ng s n,

ph i tr i qua chuyên chính vô s n ch không th i theo con ng nào khác

c [53, tr.159] Tuy th , chuyên chính vô s n không ph i là m c ích cu icùng c a cu c cách m ng vô s n mà ó ch là b c m i n m t xã h ihoàn toàn t do xã h i c ng s n ch ngh a Trong xã h i y, dân ch v i t

n n dân ch vô s n l i là m c tiêu, ng l c giành c chính quy n vcho nhân dân lao ng Ngay c trong công cu c xây d ng ch ngh a chngh a xã h i hi n nay, n u giai c p công nhân b quên, coi nh b t c y u tnào u có th d n t i s th t b i c a cách m ng.

Th ba, ch ngh a Mác Lênin ã ch ra nh ng bi u hi n c b n c a

n n dân ch m i n n dân ch XHCN.

M t là, s t do và bình ng trong chính tr ph i b t ngu n t t do vàbình ng trong kinh t V i quan i m này, Ph ngghen vi t v ch dân

ó t t y u s b c l ra; ho c là ch nô l th c s , t c là ch chuyên ch không che y, ho c là t do th c s và bình ng th c s ,

t c là ch ngh a c ng s n [57, tr 723]

Ph ngghen ã nh n m nh l i quan i m c a C.Mác: c s h t ngquy t nh ki n trúc th ng t ng, kinh t quy t nh chính tr và các l nh v c

khác trong i s ng xã h i nên b t c ng i nào, giai c p nào không có s

h u v t li u s n xu t thì c ng ng ngh a v i vi c b h n ch v các quy n

t do chính tr khác Vì th , ch ngh a Mác mong mu n xóa b ch t h u

và thay th b ng ch công h u m b o s bình ng v l i ích kinh tcho t t c các thành viên trong xã h i

Hai là, nh n m nh vai trò c a các cu c b u c trong n n dân ch Lênin

cho r ng: N n dân ch là s th ng tr c a a s Ch có cu c tuy n c ph thông, tr c ti p, bình ng m i c g i là dân ch [47, tr.258] Tính ch t

c a h th ng b u c Liên Xô xu t phát t b n ch t dân ch c a ch xã

h i Liên Xô T t c công dân Liên Xô t 18 tu i tr lên u có quy n thamgia b u c : ch nh ng ng i b iên không có quy n này Quy n b u c hi nhành là tr c ti p, các c tri luôn bi t r ng h b u ai vào các c quan chính

quy n và có quy n òi ai ph i báo cáo l i Các i bi u, - Lênin nh n m nh,

- ph i t mình làm vi c, t mình th c hi n lu t l c a mình, t mình ki m soát

nh ng cái gì x y ra trong sinh ho t, t mình ch u trách nhi m tr c ti p tr c các c tri [53, tr.49].

Ba là, vi c tham gia tr c ti p c a nhân dân vào vi c gi i quy t các v n

to l n c a nhà n c là m t trong nh ng bi u quan tr ng trong n n dân ch

m i T t c nh ng d lu t quan tr ng c a ra cho nhân dân th o lu n.Khuynh h ng dân ch ó trong t ng lai s không ng ng phát tri n và các

lu t l quan tr ng s c thông qua b ng cu c tr ng c u dân ý N n dân ch

m i ch th c s có ý ngh a khi m i i di n qu n chúng, m i công dân có

i u ki n tham gia vào vi c th o lu n v lu t l c a nhà n c, vào vi c c

i di n c a mình th c hi n các lu t l c a nhà n c Mu n v y, c n ph i

d y qu n chúng cách qu n lý Lênin nh n m nh r ng chính quy n xô vi t là

b máy qu n chúng b t u ngay vào vi c h c qu n lý nhà n c và t ch c

s n xu t trong ph m vi toàn qu c

B n là, nh n m nh vai trò ki m soát c a nhân dân i v i ho t ng

c a b máy nhà n c Lênin coi tr ng các v n t ch c ki m soát th c s

và yêu c u t t c qu n chúng lao ng tham gia vào vi c này: Chúng ta

mu n sao cho chính ph luôn luôn c t d i quy n ki m soát c a các

gi i xã h i n c mình [54, tr.19] Tuy nhiên, v khí th c s lôi cu n qu n

chúng r ng rãi vào vi c qu n lý công vi c nhà n c là vi c ki m tra nhân dân

Vi c hoàn thi n b máy nhà n c làm b t t n g c ch ngh a quan liêu, th c

hi n k p th i nh ng ngh c a nhân dân lao ng ó là ph m vi ho t ng

c a các thanh tra viên nhân dân

N m là, nh n m nh vai trò to l n c a nguyên t c t p th trong công tác

qu n lý nhà n c và vi c d a vào kinh nghi m c a qu n chúng Lênin ch rõ:

Ch có kinh nghi m t p th , ch có kinh nghi m c a hàng tri u

ng i m i a ra c nh ng i u có ý ngh a quy t nh trongcông vi c này ó chính là vì, ch có kinh nghi m c a hàng tr mhàng nghìn các t ng l p xã h i ã làm ra l ch s cho n nay trong

xã h i phong ki n a ch và xã h i t b n thì không cho snghi p c a chúng ta, cho s nghi p xây d ng CNXH Chúng takhông th làm th chính là vì chúng ta d a vào kinh nghi m t p th ,kinh nghi m c a hàng tri u ng i lao ng [50, tr.374 375]

Kinh nghi m c a vi c xây d ng CNXH Liên Xô cùng v i kinhnghi m c a các n c trong h th ng XHCN cho th y n n chuyên chính vô

s n dù c thi t l p d i hình th c nào, nó luôn có ngh a là s m r ng dân

ch , s chuy n hoá t n n dân ch hình th c, t s n sang n n dân ch th c s

i v i nhân dân lao ng i u ki n quan tr ng nh t c a n n dân ch th c s

là t p trung vào trong tay nhân dân không nh ng quy n l c chính tr , mà ctoàn b các c a c i ch y u c a xã h i N n dân ch XHCN ngay t ngày utiên ã chuy n tr ng tâm t vi c tuyên b các quy n c quy nh trong

Hi n pháp, lu t và trên lý thuy t sang vi c th c hi n chúng trên th c t

Sáu là, ch ngh a Mác nh n m nh quy n bình ng xã h i c a các công

dân là ti n quan tr ng trong th c hi n dân ch : M c d u qu n chúng