Sở giáo dục và đào tạo thanh hoátrờng thpt ba đình - nga sơn ---******---SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ MỘT ĐOẠN TRÍCH TRONG TÁC PHẨM VĂN XUễI Ngườ
Trang 1Sở giáo dục và đào tạo thanh hoá
trờng thpt ba đình - nga sơn
-****** -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN
VỀ MỘT ĐOẠN TRÍCH TRONG TÁC PHẨM VĂN XUễI
Người thực hiện: Hồ Thị Anh
Chức vụ: Tổ trưởng chuyờn mụn Ngữ Văn
SKKN thuộc mụn: Ngữ Văn
THANH HểA NĂM 2013
Trang 2PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ
I Thực trạng của việc dạy, học văn hiện nay
Thực tế là nhiều năm gần đây học sinh không thích học môn văn và chất lượng dạy học văn có giảm sút Điều đó có nhiều nguyên nhân, có nguyên nhân chủ quan, có nguyên nhân khách quan Nguyên nhân chủ quan là do việc dạy học văn trong các nhà trường chưa gây được hứng thú cho học sinh Vì vậy yêu cầu đổi mới đã được ngành giáo dục rất coi trọng Trong đó có đổi mới về chương trình sách giáo khoa, đổi mới về phương pháp giảng dạy, đổi mới về kiểm tra đánh giá
II Ưu thế của nghị luận về một đoạn trích văn xuôi trong việc đổi mới kiểm tra đánh giá môn ngữ văn
Trước đây, nghị luận văn học trở thành hình thức làm văn duy nhất trong nhà trường và trong các kì thi tốt nghiệp, thi tuyển sinh đại học Nội dung làm văn phần lớn là phân tích, bình giảng tác phẩm theo những chủ đề cho trước Người làm bài chủ yếu là vận dụng kiến thức, kĩ năng để minh họa cho những chủ đề
đã chọn Cách làm này tuy cần thiết nhưng đã hạn chế tính chủ động sáng tạo của học sinh rất nhiều Vì vậy, trong chương trình làm văn này, bên cạnh nghị luận văn học còn có nghị luận xã hội Đồng thời, các tác giả đã chú ý phát huy tính chủ động tích cực của học sinh trong việc đề xuất luận điểm, giảm bớt cách
ra đề chỉ định nội dung cần phân tích
Nghị luận về một đoạn trích văn xuôi cũng có ưu thế riêng trong việc phát triển tư duy chủ động của học sinh Nếu nghị luận về một tác phẩm, học sinh rất
dễ học thuộc các đơn vị kiến thức, thậm chí là sao chép từ tài liệu, từ bài giảng của các thầy cô, thì nghị luận về một đoạn trích văn xuôi buộc học sinh phải có
sự tìm tòi, đào sâu Và thực tế là trong các tài liệu cũng rất ít có đề nghị luận về một đoạn trích
Trong bài viết này tôi xin đề cập tới việc ra đề kiểm tra và cách rèn luyện cho học sinh làm bài văn nghị luận về một đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi
Trang 3PHẦN II : GIẢI QUYÊT VẤN ĐỀ
I VỀ VIỆC RA ĐỀ VÀ YÊU CẦU CỦA BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ MỘT ĐOẠN TRÍCH VĂN XUÔI
1 Đề văn
- Đoạn trích bao giờ cũng nằm trong chỉnh thể của một tác phẩm, đoạn trích thể hiện một khía cạnh trong nội dung của tác phẩm Ra đề phải chọn được những đoạn trích tập trung chủ đề, tư tưởng của tác phẩm, tài năng nghệ thuật của nhà văn
- Nghị luận về một đoạn trích văn xuôi cũng có thể yêu cầu nghị luận về giá trị nội dung, nghị luận về giá trị nghệ thuật của đoạn trích; nghị luận về nhân vật; cũng có thể là tổng hợp tất cả các khía cạnh ấy
- Nghị luận về một đoạn trích văn xuôi cũng có dạng đề được chỉ định nội dung cũng có dạng đề mở Có thể ra cả hai dạng đề này để vừa rèn kĩ năng cơ bản lại vừa phát huy được tư duy chủ động của học sinh
- Ví dụ :
Đề 1: Ấn tượng của anh / chị về nhân vật Chí Phèo từ đoạn trích mở đầu của tác phẩm :
“ Hắn vừa đi vừa chửi Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi Bắt đầu hắn chửi trời Có hề gì ? Trời có của riêng nhà nào ? Rồi hắn chửi đời Thế cũng chẳng sao : đời là tất cả nhưng chẳng là ai Tức mình, hắn chửi ngay cả làng Vũ Đại Nhưng cả làng Vũ Đại ai cũng nhủ : “Chắc nó trừ mình ra !” Không ai lên tiếng cả Tức thật ! Ờ ! Thế này thì tức thật ! Tức chết đi được mất ! Đã thế, hắn phải chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn Nhưng cũng không ai ra điều Mẹ kiếp ! Thế có phí rượu không ? Thế có khổ hắn không ? Không biết đứa chết mẹ nào lại đẻ ra thân hắn cho hắn khổ đến nông nỗi nầy ?
A ha ! Phải đấy, hắn cứ thế mà chửi, hắn cứ chửi đứa chết mẹ nào đẻ ra thân hắn, đẻ ra cái thằng Chi Phèo Nhưng mà biết đứa nào đã đẻ ra Chí Phèo ? Có
mà trời biết ! Hắn không biết, cả làng Vũ Đại cũng không ai biết ”
( Chí Phèo - Nam Cao)
Trang 4Đề 2
Ông Huấn Cao đã trả lời viên thơ lại khi đã hiểu được tấm lòng của Quản
ngục và tin ngày mai mình phải về kinh để chịu án tử hình : “Về bảo với chủ ngươi, tối nay, lúc nào lính canh về trại nghỉ, thì đem lụa, mực, bút và cả một
bó đuốc xuống đây ta cho chữ Chữ thì quí thực Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ Đời ta cũng mới viết có hai bộ tứ bình và một bức trung đường cho ba người bạn thân của ta thôi Ta cảm cái tấm lòng biệt nhỡn liên tài của các người Nào ta có biết đâu một người như thầy Quản đây lại có sở thích cao quí như vậy Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ”
( Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân )
Từ câu trả lời này, anh /chị hiểu thêm những gì về hình tượng nhân vật Huấn Cao ?
Đề 3
Trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ, khi Mị bị A Sử trói vào cột, Tô Hoài
viết :
“ Trong bóng tối, Mị đứng im lặng, như không biết mình đang bị trói Hơi rượu còn nồng nàn, Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi “ Em không yêu, quả pao rơi rồi Em yêu người nào, em bắt pao nào ” Mị vùng bước đi Nhưng tay chân đau không cựa được Mị không nghe tiếng sáo nữa Chỉ còn nghe tiếng chân ngựa đạp vào vách Ngựa vẫn đứng yên, gãi chân, nhai cỏ Mị thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa”
( Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài)
Từ đoạn văn trên, anh/ chị hãy làm rõ hình ảnh nhân vật Mị và nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật của nhà văn
Đề 4 : Sau cơn say rượu, đánh đuổi vợ, Hộ đã khóc vì hối hận Nam Cao viết :
“ Hắn lại càng khóc to lên và cố nói qua tiếng khóc :
- Anh anh chỉ là một thằng khốn nạn !
- Không ! Anh chỉ là một người khổ sở ! Chính vì em mà anh khổ ”
Trang 5( Đời thừa - Nam Cao)
Mẩu đối thoại trên đây của vợ chồng Hộ đã giúp anh/ chị cảm nhận được bi kịch của người trí thức nghèo trong xã hội cũ như thế nào?
Đề 5
Tuyên ngôn Độc lập là một áng văn chính luận mẫu mực với cách lập luận
chặt chẽ, lí lẽ sắc sảo Điều đó được thể hiện như thế nào ở đoạn trích mở đầu của tác phẩm :
“ Hỡi đồng bào cả nước,
“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền dược sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”.
Lời bất hủ ấy ở trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mĩ Suy rộng
ra, câu ấy có nghĩa là : tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do
Bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của cách mạng Pháp năm 1791 cũng nói :
“ Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi ; và phải luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi”.
Đó là những lẽ phải không ai có thể chối cãi được.”
(Tuyên ngôn Độc lập - Hồ Chí Minh )
Đề 6
Về đoạn kết trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh
Châu :
“ Những tấm ảnh tôi mang về đã được chọn lấy một tấm Trưởng phòng rất bằng lòng về tôi
Không những trong bộ lịch năm ấy mà mãi mãi về sau, tấm ảnh chụp của tôi vẫn được treo nhiều nơi, nhất là trong các gia đình sành nghệ thuật Quái lạ, tuy
là ảnh đen trắng nhưng mỗi lần ngắm kĩ, tôi vẫn thấy hiện lên cái màu hồng của ánh sương mai lúc bấy giờ tôi nhìn thấy từ bãi xe tăng hỏng, và nếu nhìn lâu
Trang 6hơn, bao giờ tôi cũng thấy người đàn bà ấy bước ra từ tấm ảnh, đó là một người đàn bà vùng biển cao lớn với những đường nét thô kệch, tấm lưng áo bạc phếch
có miếng vá, nửa thân dưới ướt sũng, khuôn mặt rỗ đã nhợt trắng vì kéo lưới suốt đêm Mụ bước những bước chậm rãi bàn chân giậm trên mặt đất chắc chắn, hòa lẫn trong đám đông ”
( Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu)
2 Yêu cầu của bài văn nghị luận về một đoạn trích văn xuôi
Ngoài yêu cầu chung của một bài văn nghị luận : bố cục bài viết rõ ràng; trình bày ý khoa học; hành văn có cảm xúc, linh hoạt; dẫn chứng phải chính xác Bài văn nghị luận về một đoạn trích văn xuôi cũng có những yêu cầu riêng :
- Phải phân biệt được nghị luận về một đoạn trích và nghị luận về một tác phẩm Nghĩa là tránh việc đề cập tới tất cả các nội dung của tác phẩm còn nội dung của đoạn trích lại sơ lược
- Tập trung vào đoạn trích nhưng phải biết vận dụng kiến thức của toàn tác phẩm như nội dung tư tưởng, cách kể chuyện, cách sử dụng chi tiết, cách xây dựng nhân vật, các biện pháp tu từ Nhất thiết phải đặt đoạn văn trong chỉnh thể của tác phẩm mới có cách đánh giá chính xác
II HƯỚNG DẪN HỌC SINH TÌM HIỂU ĐỀ VÀ LẬP DÀN Ý
1 Cách tìm hiểu đề
1.1 Xác định nội dung nghị luận
- Đối với những đề có yêu cầu nội dung cụ thể, cần tập trung để giải quyết các yêu cầu ấy ( đề 3, đề 5)
Ví dụ đề 3
Đề bài đặt ra hai yêu cầu : hình ảnh nhân vật Mị và nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật của nhà văn
- Đối với những đề không chỉ định nội dung cụ thể, học sinh phải tự xác định nội dung ( đề 1, đề 2, đề 4 đề 6)
Ví dụ đề 1 : Học sinh phải xác định được đoạn văn này nói về tiếng chửi của Chí Phèo Và từ tiếng chửi ấy để suy nghĩ về số phận của nhân vật
Trang 71.2 Xác định phương thức nghị luận và phạm vi dẫn chứng
2 Cách lập dàn ý
2.1 Mở bài
- Giới thiệu tác giả, tác phẩm
- Giới thiệu đọan trích cần nghị luận
2.2 Thân bài
Học sinh tách ý theo yêu cầu của đề bài nhưng cũng có những đề học sinh phải
tự tìm ý và sau đó sắp xếp các ý theo một hệ thống
* Ví dụ đề 1
Đây là một đề không chỉ định nội dung vì vậy ở phần thân bài, học sinh phải tự tách thành các ý
a Tiếng chửi của Chí Phèo
- Đối tượng của tiếng chửi : trời, đời, làng Vũ Đại, cha đứa nào không chửi nhau với hắn, đứa chết mẹ nào đẻ ra thân hắn
+ Chí là một kẻ khùng Vì chỉ có kẻ khùng mới chửi như vậy Nhưng cách sắp xếp đối tượng chửi lại rất có trật tự Rõ ràng đây là phút tỉnh táo của một kẻ khùng
+ Đối tượng chửi đặc biệt, chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn Rõ ràng Chí muốn có người chửi nhau với hắn Đây là khát vọng được giao tiếp của Chí
- Cấp độ của tiếng chửi : tức mình; tức thật, thế này thì tức thật, tức chết đi được mất; hắn nghiến răng vào mà chửi -> Mức độ tăng cấp Có khát vọng ngày càng mãnh liệt và có cả cái quằn quại đau đớn của Chí Phèo
- Tiếng chửi của Chí không được ai đáp lại
b Số phận của Chí Phèo
- Chí thật cô đơn
- Chí càng khao khát, càng tuyệt vọng đau đớn
- Người ta không chấp nhận Chí; không ai xem Chí là con người Bi kịch của Chí là bi kịch của con người bị cự tuyệt quyền làm người, bị xã hội loại ra khỏi cộng đồng
Trang 8* Ví dụ đề 3
Học sinh phải tách tách thành hai ý theo yêu cầu của đề bài Trong mỗi ý lớn, học sinh phải xác định được các ý nhỏ
a Hình ảnh nhân vật Mị
- Mị có khát vọng sống mãnh liệt (Trong bóng tối, Mị đứng im lặng, như không biết mình đang bị trói Hơi rượu còn nồng nàn, Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi “ Em không yêu, quả pao rơi rồi Em yêu người nào, em bắt pao nào ”).
+ Mị vốn là một cô gái yêu đời, có khát vọng sống mãnh liệt Dù bị trà đạp nghiệt ngã nhưng khát vọng ấy đã trỗi dậy trong đêm tình mùa xuân
+ Nếu ban đầu, tiếng sáo còn là yếu tố ngoại cảnh, giờ đây tiếng sáo đã nhập hẳn vào tâm hồn Mị Mị đang sống trọn với nó Tiếng sáo là tiếng gọi của tình yêu, tình đời; tiếng sáo vẫn tha thiết, giục giã ; tiếng sáo đã đánh thức khát vọng sống nơi Mị
- Số phận của Mị (Mị vùng bước đi Nhưng tay chân đau không cựa được Mị không nghe tiếng sáo nữa Chỉ còn nghe tiếng chân ngựa đạp vào vách Ngựa vẫn đứng yên, gãi chân, nhai cỏ Mị thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa).
+ Mị bừng tỉnh, dây trói của A Sử làm Mị nhận ra hiện thực nghiệt ngã Khát vọng sống của Mị đã bị chặn đứng
+ Mị nghĩ mình không bằng con ngựa và thực tế cuộc đời Mị không bằng con ngựa (Mị là con dâu gạt nợ, là thân phận nô lệ, bị giam hãm )
-> Tấm lòng của nhà văn
b Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật của nhà văn
- Nhà văn như đã nhập thân vào nhân vật Mị và miêu tả diễn biến tâm lí theo một trình tự hợp lí :
+ Để đánh thức sức sống đang tiềm tàng trong Mị, nhà văn trả lại cho Mị kí ức đẹp
+ Đang sống trong quá khứ mà quên cả hiện tại đang bị trói nên Mị vùng bước
đi
Trang 9+ Khi nỗi đau thể xác ập đến, thế giới mông tưởng bị dập tắt, Mị không nghe tiếng sáo nữa mà nghe tiếng chân ngựa
- Sử dụng yếu tố ngoại cảnh có hiệu quả : hơi rượu, tiếng sáo, bài hát quen thuộc
-> Tài năng của nhà văn
* Ví dụ đề 4
Qua lời nói của Hộ và lời đáp của Từ để thấy được bi kịch của nhà văn Hộ
a Lời nói của Hộ : Hộ nhận ra mình là “ một thằng khốn nạn”
- Giọt nước mắt và lời nói đứt quãng, nghẹn ngào thể hiện nỗi đau đớn của Hộ
- Hộ lên án, xỉ vả, kết tội mình một cách gay gắt Đây là lúc Hộ tỉnh táo để nhận
ra bi kịch của đời mình
- Còn gì đau hơn một con người từng có khát vọng ước mơ chân chính, đẹp đẽ nay nhận ra mình là người thừa, người vô ích Còn gì đau hơn một con người suốt đời vì lẽ sống tình thương, xem tình thương là một tiêu chuẩn để xác định nhân cách thì nay lại vi phạm lẽ sống của mình Càng ý thức được điều đó, Hộ càng đau đớn
b Lời đáp lại của Từ
- Bằng lòng cảm thông, Từ nhận ra nhân cách của Hộ Hộ chỉ là một người khổ
sở chứ không phải là “ một thằng khốn nạn”
+ Hộ từng khao khát trở thành một nghệ sĩ chân chính, được đóng góp cho đời + Hộ đã khao khát làm một người chân chính và sẵn sàng đỡ trên đôi vai của mình những số phận bất hạnh
- Từ cũng nhận ra nguyên nhân dẫn đến bi kịch của Hộ Vì em mà anh khổ Vì
Từ, hay còn vì nguyên nhân khác? Thực tế là xã hội không cho Hộ thực hiện những ước mơ của mình
-> Tấm lòng của Từ hay đó chính là tấm lòng của nhà văn Nam Cao
Ví dụ đề 6
Đây cũng là một đề mở, học sinh tự xác định nội dung
a Là cách kết gợi cho người đọc nhiều suy ngẫm
Trang 10- Sau những khám phá về vẻ đẹp của thiên nhiên, hiện thực cuộc sống, nhất là câu chuyện của người đàn bà làng chài, tác giả không đưa ra cách giải quyết về nạn bạo lực gia đình Bởi cuộc sống rất phức tạp Làm thế nào để có cách giải quyết triệt để Đó là vấn đề người đọc phải tự suy ngẫm
- Kết lại tác phẩm là bức ảnh nghệ thuật
b Bức ảnh nghệ sĩ Phùng đem về năm ấy là một tác phẩm nghệ thuật có giá trị
- Là bức ảnh đen trắng
- Đem lại những ấn tượng lạ lùng
+ Ngắm kĩ (khám phá bằng lòng say mê), thấy hiện lên màu hồng hồng của ánh sương mai Đó là vẻ đẹp nên thơ Trước vẻ đẹp ấy tâm hồn con người cũng trở nên trong ngần
+ Nhìn lâu hơn ( khám phá sâu hơn), thấy người đàn bà miền biển cao lớn với những đường nét thô kệch,khuôn mặt rỗ đã nhợt trắng vì kéo lưới suốt đêm, bàn chân giậm lên mặt đất chắc chắn, hòa lẫn trong đám đông Hình ảnh người dàn
bà làng chài là hình ảnh của cuộc đời
c Triết lí của nhà văn
- Nghệ thuật là cái đẹp nhưng nghệ thuật còn phải vì cuộc đời, dù hiện thực cuộc đời còn thô ráp, phũ phàng Nghệ thuật phải vì con người, cho con người, những người bình thường nhất trong cuộc sống đời thường
- Người nghệ sĩ hãy rút ngắn khoảng cách giữa nghệ thuật với hiện thực Người nghệ sĩ phải dũng cảm nhìn thẳng vào hiện thực, vào những số phận của con người
2.3 Kết bài
- Đánh giá những giá trị của đoạn trích, vai trò của đoạn trích đối với toàn tác phẩm
- Tài năng của nhà văn
3
HƯỚNG DẪN HỌC SINH VẬN DỤNG CÁC THAO TÁC NGHỊ LUẬN
VÀ CÁCH VIẾT BÀI.
3.1 Vận dụng các thao tác nghị luận