SKKN Sử dụng hình ảnh và video clip về một số chức năng sinh lý của sinh vật ở phần cảm ứng lớp 11 nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh trường THPT Ngô Gia Tự

Điều đó chứng minh rằng: “Sử dụng hình ảnh và video clip về một số chức năng sinh lý của cơ thể sinh vật ở phần cảm ứng lớp 11 nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh trường THPT Ngô

I TÓM TẮT ĐỀ TÀI

Trong giai đoạn hiện nay, việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) vào dạy học

là một vấn đề hết sức cần thiết đối với các môn học nói chung, môn Sinh học 11 nói riêng Để dạy môn Sinh học 11 ở trường THPT tốt hơn, bên cạnh SGK có khá nhiều hình ảnh minh hoạ, người giáo viên phải sưu tầm tranh ảnh, mẫu vật, sơ đồ và sách tham khảo

để hướng dẫn học sinh (HS) tìm hiểu, quan sát những vấn đề mới giúp HS hiểu bài hơn Song, với một số nội dung khó thuộc về một số chức năng sinh lý ở phần cảm ứng của cơ thể sinh vật như: hướng động, ứng động ở cơ thể thực vật; cảm ứng ở động vật; điện thế hoạt động và sự lan truyền xung thần kinh; các tập tính của động vật…mà giáo viên chỉ dùng lời nói và hình ảnh tĩnh để minh hoạ thì HS vẫn khó hình dung, không hiểu rõ được bản chất của sự vật và hiện tượng Nhiều HS thuộc bài mà không hiểu bản chất các quá trình sinh lý về cảm ứng, các hoạt động sống của cơ thể sinh vật còn hạn chế

Phương pháp của tôi muốn đưa ra là sử dụng một số hình ảnh thật và video clip có nội dung phù hợp thay vào việc sử dụng SGK và tranh ảnh để các em hiểu rõ hơn về các quá trình sinh lý, các hoạt động sống đang diễn ra bên trong cơ thể sinh vật dưới tác động của các nhân tố môi trường

Nghiên cứu được tiến hành trên 2 nhóm đối tượng: 2 lớp 11 trường THPT Ngô Gia

Tự - Cam Ranh - Khánh Hòa Lớp 11A2 là lớp thực nghiệm và lớp 11A6 là lớp đối chứng Lớp thực nghiệm được thực hiện giải pháp thay thế các bài 23, 24, 29, 30, 32 Sinh học lớp

11 với nội dung tìm hiểu một số quá trình sinh lý về cảm ứng của cơ thể sinh vật Kết quả cho thấy tác động có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tập của HS Lớp thực nghiệm đạt kết quả học tập cao hơn so với lớp đối chứng Điểm bài kiểm tra sau thực nghiệm của lớp thực nghiệm có kết quả trung bình là 7.89 còn lớp đối chứng là 7.28 Kết quả kiểm chứng T.Test cho thấy P = 0.0000 < 0.001 có nghĩa là có sự khác biệt lớn giữa điểm trung bình

của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng Điều đó chứng minh rằng: “Sử dụng hình ảnh và

video clip về một số chức năng sinh lý của cơ thể sinh vật ở phần cảm ứng lớp 11 nhằm nâng cao kết quả học tập của học sinh trường THPT Ngô Gia Tự” đã đạt kết quả tốt

II GIỚI THIỆU

Trong SGK Sinh học 11 các hình ảnh một số chức năng sinh lý về cảm ứng của cơ thể sinh vật chỉ là những hình ảnh tĩnh với kích thức nhỏ, kém sinh động dẫn đến kết quả tiếp thu bài của HS còn hạn chế

Qua việc thăm lớp, dự giờ khảo sát trước tác động, chúng tôi thấy giáo viên chỉ sử dụng các phiên bản tranh ảnh trong SGK treo lên bảng cho học sinh quan sát Họ đã cố gắng đưa ra hệ thống câu hỏi gợi mở dẫn dắt học sinh tìm hiểu vấn đề Học sinh tích cực suy nghĩ, trả lời câu hỏi của giáo viên, phát hiện và giải quyết vấn đề Kết quả là học sinh thuộc bài nhưng hiểu chưa sâu sắc về sự vật hiện tượng, kĩ năng vận dụng vào thực tế chưa cao Vì:

+ Học sinh ít hứng thú khi học theo phương pháp truyền đạt của GV, chưa tích cực hóa được hoạt động của HS;

+ Hình ảnh SGK ít, đa số hình tĩnh, kiến thức có liên quan đến thực tế nhưng thiếu hình ảnh mô tả thực;

+ Kiến thức các chức năng sinh lý về cảm ứng của cơ thể sinh vật là kiến thức trừu tượng khó hiểu đối với HS

Trong quá trình dạy học ở những năm học trước, tôi chỉ sử dụng các tranh ảnh trong SGK hoặc phóng to treo lên bảng, sau đó đưa ra hệ thống câu hỏi gợi mở dẫn dắt

HS tìm hiểu vấn đề Kết quả là HS thuộc bài nhưng chưa thực sự sâu sắc về các chức năng sinh lý hoạt động sống của cơ thể sinh sinh vật dưới tác động của môi trường, từ đó vận dụng vào thực tế chưa cao

Tại trường THPT Ngô Gia Tự, giáo viên mới chỉ sử dụng máy tính để soạn giáo

án Số giáo viên biết sử dụng phầm mềm PowerPoint là 30/69 người, nhưng chủ yếu mới dừng lại ở việc biết trình chiếu kênh chữ chứ chưa biết khai thác các hình ảnh động, các video clip phục vụ cho bài học

Thực tế hiện nay công nghệ tiên tiến của máy vi tính và máy chiếu Projector đã tạo ra những hình ảnh rực rỡ, sinh động, kèm theo những quá trình sinh lý diễn ra ở bên trong của cơ thể sinh sinh vật dưới tác động của môi trường … góp phần nâng cao chất lượng công cụ, thiết bị đồ dùng dạy học trong nhà trường và phù hợp với học sinh THPT

Để thay đổi thực trạng trên, trong đề tài nghiên cứu này tôi đã sử dụng các hình ảnh thật và video clip thay cho các phiên bản tranh ảnh và khai thác nó như một nguồn dẫn đến kiến thức

* Giải pháp thay thế

Đưa tệp hình ảnh miêu tả cảm ứng của các cơ quan trong cơ thể sinh vật, sơ đồ cảm ứng của các cơ quan dưới tác động của môi trường…các video clip mô tả quá trình

sinh lý diễn ra các hoạt động cảm ứng của cơ thể sinh sinh vật dưới tác động của môi trường, một số tập tính của đời sống cơ thể sinh vật…Giáo viên chiếu hình ảnh cho HS quan sát và nêu hệ thống câu hỏi để dẫn dắt giúp HS phát hiện kiến thức Qua nguồn cung cấp thông tin sinh động đó, HS tự khám phá ra kiến thức khoa học Từ đó giúp các

em có lòng tin vào khoa học, say mê tìm hiểu khoa học cùng các ứng dụng của nó trong đời sống hàng ngày tạo cho các em thêm hứng thú yêu thích môn học hơn

Về vấn đề đổi mới PPDH trong đó có ứng dụng CNTT trong dạy học đã có nhiều bài viết được trình bày trong các báo cáo hoặc các đề tài Ví dụ:

- Đề tài Sử dụng phần mềm Violet 3.1 và một số tệp có định dạng FLASH và VIDEO

CLIP trong dạy học môn Khoa học nhắm nâng cao hiệu quả học tập môn khoa học cho sinh lớp 5 4 trường Tiểu học Tân Lập 1 của Trương Thị Thắm, trường Tiểu học Tân Lập

1 - Nha Trang - Khánh Hòa, năm học 2011 - 2012;

- Đề tài Áp dụng CNTT vào chủ đề “Tìm hiểu hoạt động sống của thân cây ” cho HS lớp 6

của Đỗ Thị Huệ, trường THCS Tam Cường - Vĩnh Bảo - Hải Phòng, năm học 2011 - 2012;

- Đề tài Sử dụng hình ảnh trực quan để dạy phần Vi rút và bệnh truyền nhiễm ở bộ môn

sinh học 10 nhằm nâng cao kết quả học tập của HS của Nguyễn Lam, trường THPT Ngô

Gia Tự - Cam Ranh - Khánh Hòa, năm học 2011 - 2012;

- Đề tài Sử dụng hình ảnh và video clip để tìm hiểu các mối quan hệ sinh thái ở phần sinh

thái học 12 nhằm nâng cao kết quả học tập của HS của Nguyễn Thị Ngọc Lan, trường THPT Ngô Gia Tự - Cam Ranh - Khánh Hòa, năm học 2012 - 2013

Các đề tài này đều ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học nói chung mà chưa có tài liệu, đề tài nào đi sâu vào dạng hình ảnh và video clip các chức năng sinh lý hoạt động sống về cảm ứng của cơ thể sinh vật dưới tác động của môi trường trong thực tế để dạy học

Trên cơ sở đề tài của bản thân tôi đã nghiên cứu năm học trước cho khối lớp 12, tôi muốn có một nghiên cứu cụ thể hơn ở các chức năng sinh lý về cảm ứng của cơ thể sinh vật dưới tác động của môi trường ở chương trình Sinh học 11 được thu nhỏ qua việc

sử dụng các hình ảnh và video clip trong lớp học hỗ trợ cho giáo viên khi dạy những kiến thức thực tế trừu tượng Qua nguồn cung cấp thông tin sinh động đó, HS tự khám phá ra kiến thức khoa học Từ đó truyền cho các em lòng tin vào khoa học, say mê tìm hiểu khoa học cùng các ứng dụng của nó trong đời sống thực tế, góp phần trong việc bảo tồn sinh vật, tạo sự đa dạng và cân bằng sinh học

* Vấn đề nghiên cứu

Áp dụng việc “Sử dụng hình ảnh và video clip về một số chức năng sinh lý của

cơ thể sinh vật ở phần cảm ứng lớp 11 có nâng cao kết quả học tập của học sinh trường THPT Ngô Gia Tự” hay không?

* Giả thuyết nghiên cứu

“Sử dụng hình ảnh và video clip về một số chức năng sinh lý của cơ thể sinh vật

ở phần cảm ứng lớp 11 sẽ nâng cao kết quả học tập của học sinh trường THPT Ngô Gia Tự”.

III PHƯƠNG PHÁP

1 Khách thể nghiên cứu

Năm học 2013 – 2014 trường đã tổ chức thi xếp lại lớp cho HS khối 11 và 12 Đối tượng dự thi là các HS khá, giỏi và được xếp từ lớp A1 đén A5 Lớp 11A2 và lớp 11A6 là hai lớp học lực khá và trung bình nhưng điểm bộ môn Sinh học tương đương nhau thuộc đối tượng nghiên cứu là đồng đều nhau Vì vậy các đối tượng này có nhiều thuận lợi cho việc NCKHSPƯD về phía đối tượng học sinh và giáo viên

* Học sinh :

Ý thức học tập của học sinh hai lớp: đa số học sinh đều ngoan, tích cực, chủ động tham gia học tập

Hai lớp 11A2 và lớp 11A6 tham gia nghiên cứu có điểm tương đương nhau về giới tính, ý thức học tập và thành tích học tập của năm trước

Bảng 1: Số liệu HS về giới tính của lớp 11A2 và 11A6

Giới tính

Bảng 2: Kết quả học tập bộ môn Sinh học năm trước của lớp 11A2 và 11A6

Kết quả học tập môn Sinh học năm trước Lớp Tổng số

* Giáo viên: Nguyễn Thị Ngọc Lan dạy cả hai lớp 11A2 và lớp 11A6 Giáo viên có kinh nghiệm công tác giảng dạy 19 năm Giáo viên có lòng nhiệt huyết, nhiệt tình và có trách nhiệm cao trong công tác giảng dạy và giáo dục học sinh

2 Thiết kế nghiên cứu

Sử dụng thiết kế 1: Tôi chọn 2 lớp 11A2 là nhóm thực nghiệm và lớp 11A6 là nhóm đối chứng Tôi dùng kết quả bộ môn ở năm trước làm kết quả trước tác động Kết quả cho thấy điểm trung bình của hai nhóm có sự khác nhau, do đó tôi dùng phép kiểm chứng

T-Test để kiểm chứng sự chênh lệch giữa điểm số trung bình của 2 nhóm trước khi tác động

Bảng 3 Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương

P = 0.404 > 0.05, từ đó kết luận sự chênh lệch điểm số trung bình của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng là không có ý nghĩa, hai nhóm được coi là tương đương

Sử dụng thiết kế 2: Kiểm tra trước và sau tác động đối với các nhóm tương đương (được mô tả ở bảng 4)

Bảng 4 Thiết kế nghiên cứu

Nhóm Kiểm tra trước tác động Tác động Kiểm tra sau

tác động Thực nghiệm O1 Dạy học có sử dụng hình

ảnh và Video clip

O3

Đối chứng O2 Dạy học không sử dụng

hình ảnh và Video clip

O4

Ở thiết kế này, tôi sử dụng phép kiểm chứng T-Test độc lập

3 Quy trình nghiên cứu

3.1 Chuẩn bị bài của giáo viên

- Lớp 11A6 (đối chứng): Thiết kế bài học không sử dụng các tệp hình ảnh và video clip, quy trình chuẩn bị bài như bình thường (Phụ lục 1);

- Lớp 11A2 (thực nghiệm): Thiết kế bài học có sử dụng các tệp hình ảnh và video clip,

ngoài ra còn sưu tầm hình ảnh, lựa chọn thông tin từ các bài giáo án điện tử tại website

baigiangbachkim.com, tvtlbachkim…và tham khảo các bài giảng của đồng nghiệp của

trường THPT Ngô Gia Tự - Cam Ranh – Khanh Hòa và các trường bạn (Phụ lục 2) 3.2 Tiến hành thực nghiệm

Thời gian tiến hành theo kế hoạch của nhà trường và thời khoá biểu để đảm bảo tính khách quan, cụ thể:

Bảng 5: Thời gian thực nghiệm

NGÀY,

TIẾT THEO

Thứ 3

(05/11/ 2013)

Sinh Tiết 23 Bài 23: Hướng động

Thứ 6

(08/11/ 2013)

Sinh Tiết 24 Bài 24: Ứng động

Thứ 6

(29/11/ 2013)

Sinh Tiết 29 Bài 29: Điện thế hoạt động và sự lan

truyền xung thân kinh Thứ 3

(03/12/ 2013)

Sinh Tiết 30 Bài 30: Truyền tin qua xi nap

Thứ 3

(10/12/ 2013)

Sinh Tiết 32 Bài 32: Tập tính ở động vật (tt)

4 Đo lường

Bài kiểm tra trước tác động là kết quả năm trước bộ môn Sinh học do ban chuyên môn trường cung cấp

Bài kiểm tra sau tác động là bài kiểm tra sau khi học xong các bài có chủ đề về

“một số chức năng sinh lý về cảm ứng của cơ thể sinh vật” Bài kiểm tra sau tác động

gồm 20 câu hỏi dưới dạng trắc nghiệm

* Tiến hành kiểm tra và chấm bài

Sau khi thực hiện dạy xong các bài học trên, tôi tiến hành kiểm tra 30 phút (Phụ lục 4) Sau đó nhóm chuyên môn cùng tôi chấm bài theo đáp án đã xây dựng (Phụ lục 3) Kết quả các bài kiểm tra được sử dụng phép kiểm chứng T-Test độc lập, SMD, P

để phân tích số liệu đề tài

* Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương

Phép kiểm chứng T-test ĐTB trước tác động P Dựa vào P ta kết luận Nếu P=0.102 > 0,05 => 2 nhóm coi tương đương

Dựa vào P ta kết luận Nếu P=0.000< 0,05 => 2 nhóm coi không tương đương, chứng tỏ

có sự sai khác do tác động

*.(Phân Tích dữ liệu) Tiến hành thực nghiệm và nhập bài kiểm tra sau tác động của 2 nhóm và phân tích dữ liệu

Dựa vào SMD (Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn) đối chiếu với bảng Cohen để đưa ra

Giải pháp thay thế có ảnh hưởng như thế nào đối với nhóm thực nghiệm? Giá trị mức ảnh hưởng Ảnh hưởng

* Kiểm chứng DTB của 2 nhóm sau khi tác động chênh lệch do đâu?

Phép kiểm chứng T-test ĐTB sau tác động của hai lớp là P.Nếu P = 0.0005 < 0.001 thì kết quả này khẳng định sự chênh lệch ĐTB của hai nhóm không phải là do ngẫu mà

là do tác động Ngược lại sự chênh lệnh ĐTB của 2 nhóm là do một nguyên nhân nào đó

IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ

1 Phân tích dữ liệu

Bảng 6 So sánh điểm trung bình (ĐTB) bài kiểm tra sau tác động

Đối chứng Thực nghiệm

Chênh lệch giá trị TB chuẩn

(SMD)

1.000

Như trên đã chứng minh rằng kết quả 2 nhóm trước tác động là tương đương Sau tác động kiểm chứng chênh lệch điểm trung bình bằng T-Test cho kết quả P = 0.0000 < 0.001 , cho thấy: sự chênh lệch giữa điểm trung bình nhóm thực nghiệm và nhóm đối

chứng rất có ý nghĩa, tức là chênh lệch kết quả ĐTB nhóm thực nghiệm cao hơn ĐTB

nhóm đối chứng là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD = 1 000

6 0

3 7 9 7





Điều đó cho thấy mức độ ảnh hưởng của dạy học có sử dụng hình ảnh và video clip đến điểm trung bình

học tập của nhóm thực nghiệm là lớn

Bảng 7: Điểm trung bình hai lớp sau khi tác động

Bảng 8: Kết quả học tập bộ môn sau tác động

11A2

11A6

7.0

7.1

7.2

7.3

7.4

7.5

7.6

7.7

7.8

7.9

8.0

Trung bình

Hình 1 Biểu đồ so sánh ĐTB sau tác động của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng

5

10

15

20

25

30

Hình 2 Biểu đồ so sánh xếp loại sau tác động của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng

Qua bảng kết quả học tập bộ môn và hai biểu đồ so sánh kết quả ĐTB sau tác động của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng cho thấy kết quả ĐTB của lớp thực nghiệm 11A2 cao hơn ĐTB của lớp thực nghiệm 11A6 là 0.6, chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD bằng 1.000, số lượng HS giỏi ở lớp thực nghiệm 11A2 cao gấp 3.1 lần

so lớp đối chừng 11A6 Điều đó chứng tỏ trong dạy học Sử dụng hình ảnh và video clip

về một số chức năng sinh lý của cơ thể sinh vật ở phần cảm ứng lớp 11 sẽ nâng cao kết quả học tập của học sinh trong trường

2 Bàn luận

Kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực nghiệm là điểm trung bình bằng 7.89, kết quả bài kiểm tra tương ứng của nhóm đối chứng là điểm trung bình bằng 7.28 Độ chênh lệch điểm số giữa hai nhóm là 0,61; Điều đó cho thấy điểm trung bình của hai lớp đối chứng và thực nghiệm đã có sự khác biệt rõ rệt, lớp được tác động có điểm trung bình cao hơn lớp đối chứng

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn của hai bài kiểm tra là SMD = 1.000 Điều này

có nghĩa mức độ ảnh hưởng của tác động là lớn

Phép kiểm chứng T- Test điểm trung bình sau tác động của hai lớp là p = 0.0000 < 0.001 Kết quả này khẳng định sự chênh lệch điểm trung bình của hai nhóm không phải

là do ngẫu nhiên mà là do tác động

Qua biểu đồ cho thấy, kết quả được thể hiện rõ ràng hơn, tỉ lệ học sinh giỏi lớp thực nghiệm (11A2) tăng gấp 3.1 lần so với lớp đối chứng (11A6) Chứng tỏ, Việc sử

dụng các tệp hình ảnh và video vào giảng dạy nội dung “Các chức năng sinh lý về cảm

ứng của cơ thể sinh vật” môn sinh học lớp 11 ở trường THPT Ngô Gia Tự thay thế cho

các hình ảnh tĩnh trong SGK đã góp phần nâng cao hiệu quả học tập của HS

* Hạn chế: Nghiên cứu này sử dụng các tệp hình ảnh và video clip trong giờ học môn sinh học ở trường THPT là một giải pháp rất tốt nhưng để sử dụng có hiệu quả người giáo viên cần phải có trình độ về CNTT, có kĩ năng thiết kế giáo án điện tử, biết khai thác và sử dụng các nguồn công nghệ thông tin trên mạng Internet biết thiết kế kế hoạch bài học hợp lý,…

V KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

1 Kết luận

Việc sử dụng các tệp hình ảnh và video vào giảng dạy nội dung “Các chức năng

sinh lý về cảm ứng của cơ thể sinh vật” môn sinh học lớp 11 ở trường THPT Ngô Gia Tự

thay thế cho các hình ảnh tĩnh trong SGK đã góp phần nâng cao hiệu quả học tập của HS, điểm trung bình lớp thực nghiệm (11A2) chênh lệch so với lớp đối chứng (11A6) là 0.61,

tỉ lệ học sinh giỏi tăng gấp 3.1 lần

2 Khuyến nghị

Đối với các cấp lãnh đạo: Cần quan tâm nhiều hơn nữa về cơ sở vật chất phục vụ cho GV và thường xuyên mở các lớp bồi dưỡng ứng dụng CNTT để GV có thêm kiến thức phục vụ cho các hoạt động dạy và học trong các nhà trường

Đối với GV: Phải thường xuyên tự học, tự bồi dưỡng để hiểu biết thêm về CNTT, biết khai thác các thông tin trên mạng Internet, có kỹ năng sử dụng thành thạo các trang thiết bị dạy học

Với kết quả đề tài này tuy thành công xong vẫn còn hạn chế ở một vài thiếu xót nhỏ Rất mong các đồng nghiệp ứng dụng đề tài này vào việc dạy học bộ môn sinh học

11 phần cảm ứng để tạo hứng thú và nâng cao kết quả học tập của HS, bên cạnh đó đóng góp cho đề tài ngày càng thành công hơn

Xin chân thành cảm ơn./

Cam Ranh, ngày 19 tháng 4 năm 2014

Người viết