SKKN Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử THPT

Đã có quan niệm sai lầmcho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện -hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thực

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Việc học tập Lịch sử, cũng như học tập bất cứ bộ môn nào ở nhà trường đềunhằm cung cấp kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất đạođức chính trị cho học sinh Trong những năm qua khi thực hiện chương trình thaysách giáo khoa, việc đổi mới phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm vàkhẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nângcao chất lượng dạy học Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ

sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vậndụng kiến thức đã học vào cuộc sống Cho nên, cùng với các môn học khác, việc họctập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo Đã có quan niệm sai lầmcho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện -hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thựchành,… Đây là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học Trong điều kiện hiện nay, việc giảng dạy và học tập bộ môn lịch sử vẫn cònnhiều bất cập như: Chương trình sách giáo khoa khá nặng nề, quá tải về kết cấu cácnội dung, về thời lượng của chương trình Chương trình còn nặng về lí thuyết mà rất

ít số tiết thực hành và ôn tập Trong mỗi bài dạy lại có quá nhiều sự kiện làm cho họcsinh ít hứng thú học lịch sử vì khó nhớ , khó thuộc Đổi mới phương pháp dạy họcLịch sử là một vấn đề quan trọng hiện nay nhằm góp phần nâng cao hiệu quả bàihọc.Trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng có nhiều đồ dùng trựcquan với các cách sử dụng khác nhau, nhưng đều có tác dụng nâng cao hiệu quả bàihọc Nhằm thực hiện đổi mới phương pháp dạy và học mỗi giáo viên khi lên lớp đềuphải tìm cho mình một phương pháp riêng phù hợp với đặc trưng của từng môn học.Điều quan trọng nhất trong trong việc đổi mới phương pháp dạy học là thầy dạy thếnào để học sinh động não, làm thay đổi chất lượng hoạt động trí tuệ của học sinh,làm phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của các em Hiện nay, trong quá trình dạyhọc trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi nhớ và tái hiện Ở nhà, học

sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài…nhưng về căn bản đã được hướng dẫn ởlớp, nên hoạt động trí tuệ của học sinh vẫn nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng táihiện Như vậy, rèn luyện năng lực tư duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triểntrí tuệ, trí thông minh…của học sinh nói chung, được xem là nhiệm vụ chủ yếu,nhiệm vụ quan trọng nhất của quá trình dạy học hiện đại.

Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học Lịch sử là một phương pháp trực quan nhằm

cụ thể hóa nội dung sự kiện bằng những hình học đơn giản, diễn tả tổ chức một cơcấu xã hội, một chế độ chính trị, một vấn đề lịch sử, mối quan hệ giữa các sự kiệnlịch sử… giúp cho học sinh ghi nhớ và hiểu bài nhanh chóng Chính vì vậy nên tôi

lựa chọn đề tài SKKN của mình là Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học

lịch sử lớp 10 nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử.

II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

Lịch sử là một môn khoa học xã hội Lịch sử là những sự kiện, hiện tượng đãxảy ra trong quá khứ xã hội người, nó tồn tại độc lập, khách quan với ý muốn củacon người Do đặc trưng của môn lịch sử rất khác so với những môn học khác là:học sinh không được chứng kiến trực tiếp các sự kiện lịch sử vì lịch sử không lậplại, không biểu diễn được trong phòng thí nghiệm Hơn nữa vấn đề nhận thức lịch

sử cũng khác so với các môn học khác: nó nhận thức chung quy luật của loàingười từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng đến thực tiễn Đồng thời nhậnthức lịch sử cũng có sắc thái riêng: nhận thức sự kiện phải tuân theo logic sự kiện,

sự thật khách quan chứ không phải theo trí tưởng tượng của từng người Vì vậymỗi tác động của giáo viên đều ảnh hưởng đến học sinh

Theo TS Trần Đình Châu với cách ghi chép thông thường tức là bằng kí tự vàcon số chúng ta mới sử dụng một nửa bộ não – não trái mà chưa sử dụng chứcnăng của não phải, nơi giúp chúng ta tiếp nhận thông tin qua hình vẽ, màu sắc, sơđồ…Vì vậy việc sử dụng các đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử có tác dụngrất lớn trong việc tái hiện lại các sự kiện lịch sử Sơ đồ hóa là một loại đồ dùngtrực quan không có sẵn mà do giáo viên hoặc học sinh tự thiết kế dựa vào nộidung của bài học Quy luật nhận thức của bộ não đi từ các hoạt động nghe, nhìn,thực hành, vận dụng Phương pháp sơ đồ hóa phù hợp với quy luật nhận thức củanão bộ Chính vì vậy nên tôi cho rằng đây là một phương pháp hay trong dạy họclịch sử, phù hợp với mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học lấy người học làmtrung tâm của BGD&ĐT

2.Thực trạng của vấn đề

Trong những năm qua, mặc dù chương trình và sách giáo khoa đã có thay đổi,nhưng lượng kiến thức trong mỗi bài học vẫn rất nhiều Đa số học sinh không thể nhớhết sự kiện lịch sử nếu không hiểu bài Hiện nay thực trạng nhiều học sinh học bàicòn rất thụ động, học bài theo kiểu học thuộc lòng, học vẹt, quên kiến thức rất nhanhchóng, không đọng lại được gì Nhiều học sinh nhớ kiến thức một cách mơ hồ, đọc tủmột vấn đề nào đó từ đầu đến cuối, nhưng yêu cầu trình bày một đoạn nhỏ trong vấn

đề đó thì tỏ ra lung túng vì các em quen đọc vẹt, đọc liền mạch, mà không nhớ đượcbao quát của vấn đề Vì vậy, chất lượng của dạy và học môn sử chưa cao Trong các

kì thi đại học gần đây, có hàng ngàn bài thi lịch sử bị điểm 0, có những nhầm lẫn các

sự kiện lịch sử cơ bản Trong các môn học, có rất nhiều học sinh ghét môn Lịch sử.Chính vì thế không khí học trong các giờ lịch sử thường rất trầm và nặng nề

Thực trạng dạy và học lịch sử ở các TTGDTX&DN còn khó khăn hơn vì nhậnthức của học sinh ở đây rất hạn chế Đặc biệt khi thực hiện đổi mới phương phápdạy học theo quan điểm của BGD&ĐT là lấy học sinh làm trung tâm nhiều GV rấtlúng túng không biết phải thiết kế bài giảng như thế nào cho phù hợp với đối tượnghọc sinh ở đây

Là một giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử trong nhiều năm qua tạiTTGDTX&DN Hà Trung, tôi thấy phương pháp chủ yếu mà giáo viên truyền đạt cho

HS chủ yếu vẫn là thầy đọc, trò chép rồi về nhà học thuộc lòng Chỉ một số ít các tiếthọc giáo viên có sử dụng bản đồ, lược đồ chỉ để minh họa Chính vì thế mà học sinhkhông có một chút hứng thú nào đối với môn học này và nhận thức lịch sử của họcsinh còn rất mơ hồ

Học lịch sử khác các môn khác phải yêu cầu HS tái hiện lịch sử, để tái hiện lịch sửcần phương pháp tái hiện ngoài phương pháp sử dụng, khai thác các phương tiện trựcquan là hết sức quan trọng như khai thác tranh ảnh, sơ đồ, bản đồ, thiết bị khác doCông ty thiết bị trường học cung cấp thì sơ đồ do GV thiết lập trên lớp để hệ thốnghoá kiến thức - một phương tiện không thể thiếu trong tổ chức học tập theo phương

pháp mới nhằm kích thích tư duy và hệ thống hoá, khái quát hoá kiến thức lịch sử.Qua đó yêu cầu HS vận dụng kiến thức SGK để lí giải mới hiểu được bản chất của sựkiện Trên thực tế: GV dạy lịch sử hiện nay gặp lúng túng khi thiết kế bài giảng vàlên lớp, thực hiện tốt phương pháp tích cực hóa hoạt động của HS Làm thế nào để

HS tự chiếm lĩnh tri thức không mơ hồ, không nhầm lẫn nhằm khắc phục tình trạnghọc xong bài, xong lớp mà không nhớ gì nhiều về lịch sử dân tộc và thế giới

Để nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử bản thân mỗi giáo viên phải tựđổi mới phương pháp dạy học của mình Trong đó việc sử dụng đồ dùng trực quan làrất cần thiết Sơ đồ là một loại đồ dùng trực quan quy ước, nếu sử dụng tốt sẽ manglại hiệu quả cao

Sơ đồ hóa kiến thức sẽ giúp học sinh hình dung, bao quát được vấn đề hoặc bàihọc Sử dụng sơ đồ hóa giúp học sinh nhớ kiến thức một cách nhanh chóng và lâu bềnlàm cho giờ học trở nên nhẹ nhàng và hiểu quả hơn Xuất phát từ thực tế đó, bản thâncần thấy việc dùng sơ đồ trong dạy học lịch sử giúp HS khái quát được kiến thức,cũng như từ sơ đồ HS buộc phải vận dụng kiến thức đã học để giải thích được sơ đồ -

một khâu quan trọng để rèn trí nhớ cho HS.

3 Các biện pháp

Trong dạy học lịch sử, do không trực tiếp quan sát các sự kiện nên phương pháp trựcquan góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sựkiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học Đồ dùng trực quan có nhiều loại trong đó sơ

đồ thuộc loại đồ dùng quy ước Nhiều bài dạy lịch sử có rất nhiều thông tin và sự kiệnhọc sinh không thể nhớ hết, nhưng GV hệ thống bằng sơ đồ thì bài học sẽ trở nênngắn gọn và dễ hiểu

3.1 Một số yêu cầu khi sử dụng sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử:

Trước hết, giáo viên cần xác định được trọng tâm của một mục, một tiết dạy Trên

cơ sở đó tiến hành sơ đồ hóa kiến thức phù hợp.Tuy nhiên việc tiến hành sơ đồ hóa

kiến thức của một vấn đề, một mục, hoặc một bài phải linh hoạt, phù hợp với đặctrưng của một bài học, thời lượng của tiết học Giáo viên có thể đưa hình thức sơ đồhóa vào cuối một bài, một mục, hoặc lồng ghép các mục có mối quan hệ với nhau Để

có được một sơ đồ hóa kiến thức, giáo viên phải có sự chuẩn bị chu đáo, có sự sắpxếp kiến thức, số lượng câu chữ phù hợp, đồng thời phải đảm bảo về tính thẩm mĩ

Yêu cầu GV lên lớp phải vận dụng thành thạo các phương pháp hiện đại và truyềnthống có sự kết hợp một cách chặt chẽ, khoa học mới phát huy được hiệu quả tiếthọc.Trong hệ thống phương pháp dạy học đang được sử dụng phổ biến hiện naynhóm phương pháp dùng lời vẫn chiếm ưu thế song nhóm phương pháp cho HS thựchành, tự nghiên cứu tư liệu, khái quát hoá các kiến thức qua tiếp cận thông tin đóngvai trò không nhỏ trong tổ chức HS học tập Tùy vào từng đối tượng học sinh, yêucầu của bài học mà giáo viên có thể kết hợp sử dụng sơ đồ hóa với các phương phápkhác để đạt hiệu quả cao

Mức độ hiểu các khái niệm, sự kiện, nhân vật hình thành ở HS không chỉ dừng lại

ở mức độ sơ lược, hoặc nắm bài qua loa, đại khái Việc giúp HS hiểu tường tận kiếnthức lịch sử rất cần thiết đối với các em, trong khi thời lượng 45 phút GV không thểdiễn giải, giải thích dài dòng mà phải tổ chức HS tự học, tự làm việc SGK với lượngthông tin lớn (bao gồm cả kênh hình và kênh chữ) Sơ đồ hoá kiến thức không chỉgiúp các em giảm bớt lượng chữ phải ghi bài đồng thời từ sơ đồ cho sẵn buộc HSphải đọc kĩ, nghiên cứu kĩ tư liệu SGK và sách tham khảo mới hiểu được bản chấtvấn đề

Muốn làm được điều đó yêu cầu người giáo viên phải thực sự tâm huyết vớinghề Trước mỗi giờ dạy, giáo viên phải đầu tư thời gian, công sức chuẩn bị bài giảngchu đáo, không ngừng học hỏi, tìm tòi bổ sung kiến thức cho mình.Để từ đó cóphương pháp dạy phù hợp nhất cho từng bài, từng nội dung

3.2 Xác đinh các loại sơ đồ :

* Loại sơ đồ có sẵn trong sách giáo khoa : Giáo viên sử dụng sơ đồ để khai

thác khả năng tư duy của học sinh, chứ không nên dùng sơ đồ để minh họa

* Loại sơ đồ không có sẵn trong sách giáo khoa : Trong đề tài này tôi xin chủ

yếu đưa ra những sơ đồ không có sẵn trong sách giáo khoa mà giáo viên tự làm

để giúp học sinh nhanh chóng cụ thể hóa kiến thức, tạo biểu tượng lịch sử vàcủng cố bài học Trong loại biểu đồ này ta lại phân chia thành hai loại biểu đồdựa vào tính năng của nó

3.2.1.Sử dụng sơ đồ để cụ thể hóa kiến thức tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh trong giờ học :

Loại sơ đồ này giúp HS cụ thể hoá nội dung sự kiện bằng những hình học đơngiản nhằm diễn tả tổ chức cơ cấu xã hội, chế độ chính trị, mối quan hệ giữa các

sự kiện lịch sử

Ví dụ 1: Khi dạy bài 5 - Lịch sử 10: TRUNG QUỐC THỜI PHONG KIẾN

Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn trong sách giáo khoa, không yêucầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ, mục tiêu của bài học làm cho học sinh hiểu rõ được sựphân hoá và hình thành của các tầng lớp xã hội dưới sự tác động của các hình thứcsản xuất mới, nhưng để đạt được mục đích này giáo viên lại cần thiết phải sử dụngđến phương tiện trực quan có hiệu quả nhất đó là sơ đồ

Bước 1: Cho học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa

Bước 2: GV treo sơ đồ phân hoá xã hội phong kiến trên bảng đen

Bước 3: Học sinh dựa vào sơ đồ hoạt động nhóm trả lời các câu hỏi sau:

Xã hội phong kiến Trung Quốc có những giai cấp nào? Các giai cấp này đượchình thành như thế nào?

Bước 4: Đại diện học sinh trong nhóm lên bảng dựa vào sơ đồ để trả lời

Bước 5: HS nhận xét, bổ sung GV kết luận, HS tự ghi kiến thức vào vở

Từ việc tiếp nhận thông tin bằng kênh chữ giáo viên đã tăng cường tính cụ thể,tính hình ảnh của các thông tin về các hiện tượng xã hội bằng sơ đồ giúp học sinh dễtiếp thu nội dung, bản chất hiện tượng xã hội Sơ đồ trên giúp học sinh hiểu rõ nộidung và những đặc trưng cơ bản, sự phân biệt giai cấp trong xã hội Trung Quốc vàothế kỉ III TCN.Trong quá trình sử dụng sơ đồ phân hoá xã hội giáo viên đã làm chohọc sinh thấy rõ mối quan hệ của các giai cấp xã hội bằng các đường dẫn có mũi têntrong sơ đồ: Địa chủ có nguồn gốc từ tầng lớp quý tộc và nông dân giàu có, họ lànhững người có nhiều ruộng đất Nông dân công xã bị phân hóa làm 3 bộ phận Một

số ít vẫn còn giữ được ruộng đất để cày cấy trở thành nông dân tự canh Nông dânlĩnh canh là những người nông dân nghèo không có ruộng đất, phải làm thuê cho địachủ và nộp tô cho địa chủ nên khổ cực hơn cả nông dân tự canh Qua cách phân tíchdẫn dắt vấn đề giáo viên đã hình thành khái niệm và giúp học sinh có thể hiểu sâu nộidung khái niệm “địa chủ”, “nông dân lĩnh canh”, nắm được mối quan hệ giữa địa chủ

và nông dân lĩnh canh- hai giai cấp cơ bản của xã hội phong kiến phương Đông

Ví dụ 2: Khi dạy bài 17- Lịch sử 10 : Quá trình hình thành và phát triển của nhà

nước phong kiến (Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV)

Nông dâncông xã

Nông dân giàu

Nông dân tự canh

NÔNG DÂN LĨNH CANH

Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn ở sách giáo khoa nhưng qua phầnkênh chữ giáo viên yêu cầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trungương và địa phương thời Lý, Trần, Hồ yêu cầu này được đưa vào câu hỏi cuối mục 1của sách giáo khoa (tr 88):

Em hãy vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý, Trần, Hồ.

Để thực hiện mục tiêu rèn luyện kĩ năng này tôi đã tổ chức hoạt động dạy họcnhư sau:

Bước 1: Học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa trang 88 “Năm 1054 huyện, hương.”

Bước 2: Cho học sinh hoạt động theo nhóm, dựa trên thông tin của kênh chữ để

vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý

Bước 3: Đại diện các nhóm vẽ sơ đồ trên bảng và trình bày tổ chức chínhquyền ở trung ương và địa phương thời Lý, Trần, Hồ bằng ngôn ngữ nói

Bước 4: Học sinh nhận xét, bổ sung hoàn chỉnh phần sơ đồ, giáo viên kết luận,đánh giá hoạt động của học sinh

Bước 5: HS quan sát tự vẽ sơ đồ vào vở

*Nhóm 2:Sơ đồ rời:

+Chính quyền trung ương:

+Chính quyền địa phương:

Cách làm này đã giúp các em rèn luyện kĩ năng vẽ sơ đồ dựa trên kênh chữtrong sách giáo khoa, kích thích tư duy và hứng thú học tập cho học sinh đồng thờicác em sẽ hiểu bài và nhớ bài lâu hơn.

Với hình thức tổ chức hoạt động dạy đã nêu trên, giáo viên đã cho học sinh hoạt độngdưới hình thức nhóm, học sinh đã tự hoạt động dựa trên phần kiến thức tiếp thu từkênh chữ, các em trong nhóm có thể đưa ra nhiều ý kiến khác nhau Trên cơ sở kênhchữ trong sách giáo khoa các em có thể vẽ sơ đồ theo 2 dạng như trên

Ví dụ 3: Khi học phần I bài 31 – Nước Pháp trước cách mạng Khi nói về tình hình

phân hóa giai cấp trong xã hội Pháp, giáo viên có thể đưa ra sơ đồ sau đó yêu cầuhọc sinh trình bày về sự phân hóa xã hội Pháp trước cách mạng

SƠ ĐỒ 3 ĐẲNG CẤP TRONG XÃ HỘI PHÁP

ĐẲNG CẤP THỨ 3