SKKN Phương pháp sử dụng bản đồ trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi ĐỊA LÝ THPT

Để có được "sản phẩm" học sinhgiỏi ở các môn nói chung và môn Địa lý nói riêng, giáo viên là người phải dàycông nghiên cứu, trang bị cho học sinh về phương pháp học tập, về kiến thức kỹ

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết của đề tài.

Trong quá trình toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới Giáo dục và đào tạo cómột vị trí đặc biệt không chỉ tạo ra những thế hệ con người Việt Nam đủ đức,

đủ tài mà còn thích ứng với yêu cầu ngày càng cao của thế giới

Trong cấu thành của sự nghiệp giáo dục đó, bộ môn địa lý đóng một vaitrò quan trọng Ngoài truyền thụ kiến thức cho học sinhthì môn Địa Lý cònxây dựng cho các em một tầm nhìn về tự nhiên, kinh tế- xã hội ở tầm vĩ mô

có liên quan đến sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước

Nhiều năm nay, mục tiêu chương trình nội dung giáo dục đã được thayđổi nhiều làm cho phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế xã hội và đã đạtđược những tiến bộ đáng khích lệ Theo NQ TW4 "cần áp dụng nhữngphương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinhnăng lực tư duy,sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề" Để thực hiện tốt những yêu cầu trên,giáo viên phải là người hướng dẫn học sinhbiết tự tìm ra kiến thức, giải đápnhững câu hỏi, xử lý tình huống biết chuyển quá trình tự đào tạo của nhàtrường thành quá trình tự đào tạo Giáo viên là người trọng tài đánh giá tựđiều chỉnh theo yêu cầu và mục tiêu đào tạo Để có được "sản phẩm" học sinhgiỏi ở các môn nói chung và môn Địa lý nói riêng, giáo viên là người phải dàycông nghiên cứu, trang bị cho học sinh về phương pháp học tập, về kiến thức

kỹ năng tốt nhất, phù hợp với từng đối tượng học sinh- nhất là học sinh của hệgiáo dục thường xuyên (GDTX)

Xuất phát từ mục tiêu GD & ĐT, từ thực trạng của trường nơi đang công

tác, tôi mạnh dạn chọn "Phương pháp sử dụng bản đồ trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi" với hy vọng học sinh sẽ ham học hỏi ở môn Địa lý hơn và chất

lượng môn địa lý ngày càng cao hơn Vì vậy, công tác bồi dưỡng và đánh giáhọc sinhgiỏi là một quá trình Ngoài việc phải có thầy giỏi, phải có học sinhchăm học, thông minh Với môn địa lý, bản thân tôi phải lựa chọn những em

tham gia đội tuyển quả là rất khó khăn Số lượng lớp ít, hầu hết các em thamgia học đội tuyển ở các môn khác Số còn lại các em mới tìm đến môn này.Tuy nhiên, trong những năm tham gia giảng dạy, tôi cũng đã đạt được nhữngkết quả rất đáng khích lệ được các cấp ghi nhận.

Với môn địa lý, chất lượng giải chưa cao, số lượng giải chưa nhiều Độingũ GV tham gia giảng dạy còn quá ít (1 GV/13 lớp) dẫn đến ảnh hưởng củachất lượng, việc đầu tư cho thời gian ôn luyện, bồi dưỡng còn ít, bồi dưỡngtrong thời gian ngắn, học sinh tiếp thu kiến thức quá tải, học sinh không cóthời gian cho ôn luyện

* Đối tượng nghiên cứu:

- GV trong việc giảng dạy

- Học sinh trong việc học tập

- Nghiên cứu việc khai thác kiến thức qua bản đồ

- Đưa ra những nguyên tắc chung về việc sử dụng bản đồ

4 Phạm vi của đề tài

- Nội dung kiến thức của môn Địa lý lớp 12

- Giới hạn trong kỹ năng sử dụng bản đồ

5 Giá trị sử dụng của đề tài

- Ứng dụng trong việc học môn địa lý, khai thác kiến thức về tự nhiên,kinh tế xã hội

- Sử dụng bản đồ Atlat trong thi tốt nghiệp và Cao đẳng, Đại học cho họcsinh lớp 12

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ CỦA VIỆC LỰA CHỌN ĐỀ TÀI

1 Cấu trúc và nội dung chương trình

a Phần thứ nhất: Có nhiệm vụ trang bị những kiến thức về địa lý tự

nhiên Việt Nam với 4 nội dung sau:

- Vị trí địa lý, phạm vi lãnh thổ

- Lịch sử hình thành và phát triển lãnh thổ

- Đặc điểm chung của tự nhiên

- Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên

b Phần thứ hai: Cung cấp những kiến thức về địa lý dân cư

- Đặc điểm dân số và phân bố dân cư

- Lao động và việc làm

- Chất lượng cuộc sống

c Phần thứ ba: Kiến thức về địa lý kinh tế

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

- Một số vấn đề phát triển và phân bố nông nghiệp

- Một số vấn đề phát triển và phân bố công nghiệp

- Một số vấn đề phát triển và phân bố các ngành dịch vụ

d Phần thứ tư: Vấn đề phát triển kinh tế xã hội của các vùng

- Vấn đề khai thác thế mạnh ở Trung du và miền núi Bắc Bộ

- Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở đồng bằng sông Hồng

- Vấn đề phát triển kinh tế xã hội ở Bắc Trung Bộ

- Vấn đề phát triển kinh tế xã hội ở Hải Nam Trung Bộ

- Vấn đề khai thác thế mạnh ở Tây Nguyên

- Vấn đề khai thác lãnh thổ theo chiều sâu ở Đông Nam Bộ

- Vấn đề sử dụng hợp lý và cải tạo tự nhiên ở Đồng bằng Sông Cửu Long

- Vấn đề phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng ở biển Đông, các đảo,quần đảo

- Các vùng kinh tế trọng điểm

e Phần thứ năm:

- Tìm hiểu địa lý địa phương

2 Hiện trạng dạy và học địa lý 12

Với nội dung và thời lượng như trên thì việc giảng dạy nghiêng về mặt lýthuyết và giảng dạy theo phương pháp sau: Nêu vấn đề, thuyết trình, trựcquan, thảo luận nhóm

Vấn đề sử dụng bản đồ trong chương trình địa lý 12 được cụ thể hóatrong một tiết thực hành của bản đồ khung, dạng vẽ lược đồ (theo phân phốichương trình của Bộ giáo dục và đào tạo quy định) trong khi kiến thức líthuyết của các bài học rất dài Để đảm bảo đạt được kết quả cao trong việchọc tập bộ môn, các thầy cô giáo cần phải tự bố trí thời gian nhất định và phùhợp để hướng dẫn học sinhkhai thác kiến thức địa lý qua các biểu đồ

Đa số GV vẫn chú trọng truyền thụ kiến thức theo kiểu thuyết trình, xen

kẽ hỏi đáp, nặng về thông báo, giảng giải kiến thức, nhẹ về phát huy tính tíchcực và phát triển tư duy học sinh , học sinh tiếp thu kiến thức một cách bịđộng Hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu, dạy theo lớp là chủ yếu Cơ sởvật chất phục vụ dạy học, các phương tiện dạy học còn thiếu và chưa đồng bộ

- Việc tạo động cơ học tập đúng đắn cho học sinh và thực hiện các hìnhthức khen thưởng, động viên khác nhau đối với người học đã không được

GV quan tâm một cách thích đáng

- Nhìn chung giờ học địa lý chưa mang lại nhiều hứng thú cho học sinh.

Có thể nói cách dạy và học Địa lý như trên gây ảnh hưởng không nhỏ đối vớichất lượng dạy học, đồng thời hạn chế việc phát triển trí tuệ của học sinh khihọc môn Địa lý Từ đó việc dạy và học Địa lý trở thành gánh nặng của thầy vàtrò

II PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢN ĐỒ

1 Quan niệm

Đây là phương pháp truyền thống, đặc trưng cho bộ môn Địa lý ở trườngphổ thông, trong đó giáo viên sử dụng bản đồ vào việc truyền thụ kiến thứccho học sinh

Bản đồ vừa có tính minh họa, vừa có chức năng là nguồn tri thức, nêntrong dạy học GV có thể sử dụng theo 2 cách khác nhau

Cách 1: Sử dụng bản đồ để minh họa, hoặc giảng giải nội dung bài học

Ví dụ: Chỉ rõ sự phân bố của các sự vật, hiện tượng địa lý trên bản đồCách 2: GV sử dụng bản đồ như 1 cơ sở để học sinh tìm tòi khám phákiến thức dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn của giáo viên Bằng cách đó, giáo viênhình thành và rèn luyện cho học sinh phương pháp đọc bản đồ

2 Đọc bản đồ: Học sinh phải thực hiện theo hai giai đoạn

- Giai đoạn 1: Ghi nhớ tên gọi của các đối tượng Địa lí đã có trước trongchương trình, xem xét vị trí của chúng ở trên bản đồ và mối quan hệ khônggian với các đối tượng khác, tìm ra và chỉ đúng vị trí ở trên bản đồ, xác địnhcác đặc điểm của đối tượng được biểu hiện trên bản đồ Điều này chỉ làmđược khi học sinh nắm vững hệ thống kí hiệu ở trên bản đồ

- Giai đoạn 2: Khám phá các mối liên hệ tương hỗ nhân quả, vạch ra cácdấu hiệu không thể hiện một cách trực tiếp trên bản đồ, nhưng có liên quan tớicác dấu hiệu biểu hiện của chúng, mô tả tổng hợp một khu vực

Hai giai đoạn đó kế tục nhau và diễn ra trong 3 bước:

+ Tìm vị trí đối tượng trên bản đồ

+ Mô tả đối tượng (hình dáng, kích thước, )

+ Xác định mối liên hệ tương hỗ, nhân quả, không thể hiện trực tiếp trênbản đồ (nhờ vào biện pháp liên tưởng để tìm tòi) mô tả tổng hợp đối tượngcần khám phá trên bản đồ.

Phải cho học sinhthấy rõ bản đồ là một hình ảnh thu nhỏ 1 phần haytoàn bộ bề mặt Trái đất lên mặt phẳng, trên cơ sở Toán học nhất định nhằmthể hiện đối tượng địa lý tự nhiên, KTXH và mối quan hệ giữa chúng thôngqua khái quát hóa nội dung và được trình bày bằng hệ thống ký hiệu bản đồ.Việc đọc bản đồ như vậy, đòi hỏi phải rèn luyện cho học sinh các kỹnăng

+ Hiểu hệ thống ký, ước hiệu bản đồ

+ Phân biệt, chỉ và đọc các đối tượng địa lý trên bản đồ

+ Nghiên cứu chi tiết mạng lưới tọa độ, các đường nền và chữ viết

+ Xác định phương hướng, khoảnh cách vĩ độ, kinh độ, kích thước, hìnhthái, vị trí các đối tượng địa lý trên bản đồ, cũng như lãnh thổ

+ Mô tả đặc điểm đối tượng trên bản đồ

+ Xác định tổng hợp 1 khu vực, 1 bộ phận lãnh thổ (vị trí địa lý địa hình,khí hậu, thủy văn, đất đai, thực vật, động vật, dân cư, kinh tế)

- Các k n ng b n ỹ năng bản đồ được thực hiện chủ yếu trong từng giai đoạn ăng bản đồ được thực hiện chủ yếu trong từng giai đoạn ản đồ được thực hiện chủ yếu trong từng giai đoạn đồ được thực hiện chủ yếu trong từng giai đoạn được thực hiện chủ yếu trong từng giai đoạnc th c hi n ch y u trong t ng giai o nực hiện chủ yếu trong từng giai đoạn ện chủ yếu trong từng giai đoạn ủ yếu trong từng giai đoạn ếu trong từng giai đoạn ừng giai đoạn đ ạn

c b n nh sau:

đọc bản đồ như sau: ản đồ được thực hiện chủ yếu trong từng giai đoạn đồ được thực hiện chủ yếu trong từng giai đoạn ư

1 Ghi nhớ tên gọi xem xét vị trí, mô

tả đặc điểm đối tượng trên bản đồ

- Hiểu hệ thống ký, ước hiệu

- Nhận biết, chỉ và đọc tên

- Nghiên cứu chi tiết

- Xác định phương hướng, khoảngcách

- Mô tả đặc điểm đối tượng trên bảnđồ

2 Khám phá các mối liên hệ, mô tả

Có 3 dạng ký hiệu (Ký hiệu hình học, ký hiệu chữ, ký hiệu tượng hình)thể hiện được quy mô, cấu trúc, chất lượng và động lực phát triển

- Phương pháp ký hiệu chuyển động Thể hiện sự di chuyển của các hiệntượng tự nhiên, kinh tế xã hội

- Phương pháp chấm điểm Biểu hiện các đối tượng phân bố phân tán lẻ

tẻ, các điểm dân cư nông thôn (Bài 16: Đặc điểm dân số và phân bố dân cư )

* Phương pháp thông dụng nhất hiện nay để rèn luyện kỹ năng bản đồcho Học sinh trên lớp là: Giáo viên làm mẫu, đặt câu hỏi phát vấn dựa trênbản đồ, giao cho học sinhcác bài tập có sử dụng bản đồ, tổ chức một số tròchơi nhỏ gắn với bản đồ Câu hỏi gắn với bản đồ thông thường có dạng: ởđâu? Tại sao ở đó? hay: Chúng có mối quan hệ với nhau như thế nào? Hãyquan sát và nêu các đặc điểm chủ yếu của sự vật

* Để nâng cao hiệu quả sử dụng bản đồ trong học tập, trong dạy học, cầnlưu ý một số điểm sau:

- Sử dụng bản đồ thường xuyên trong giờ học ngay từ những bài đầu tiên

và luyện tập cho học sinhsử dụng bản đồ tuần tự từng bước, từ thấp lên cao,

từ đơn giản đến phức tạp, từ dễ đến khó

- Sử dụng nhiều bản đồ trong một bài học, tiết học kết hợp với sự chỉ dẫn

cụ thể, tránh rơi vào suy diễn máy móc, chẳng hạn như nơi màu xanh là đồngbằng phù sa, nơi màu vàng là núi

- Không phải sử dụng bản đồ: trong nghiên cứu tài liệu mà cả trong ôntập, kiểm tra, ra bài tập về nhà, làm bài thực hành, thăm quan ngoại khóa

- Bản đồ phải có nội dung phù hợp với bài giảng, tránh khập khiễng

III NHỮNG BIỆN PHÁP VẬN DỤNG TRONG CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI

1 Điều tra học sinh có năng khiếu học bộ môn

- Tuy là môn ít được học sinh và phụ huynh quan tâm, song để cho Họcsinhcó hứng thú chọn môn địa lý là rất quan trọng Vì vậy, trong quá trìnhgiảng dạy trên lớp chấm chữa bài kiểm tra của học sinh, giáo viên phải chuẩn

bị chu đáo bài dạy, sử dụng linh hoạt của phương pháp dạy học, có hệ thốngcâu hỏi đưa ra phù hợp với đối tượng là học sinh của hệ GDTX nhằm pháthuy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong giờ học, nhằm cungcấp kiến thức cơ bản ở mỗi bài học cho học sinh Đồng thời có những hệthống câu hỏi nâng cao nhằm phát hiện có năng khiếu giỏi bộ môn, từ đó tiếptục bồi dưỡng nâng cao kiến thức để phát triển tài năng sẵn có của học sinh

Tổ chức tốt các giờ học trên lớp, gây hứng thú học tập của bộ môn, có ý thứctham gia đội tuyển

2 Phương pháp bồi dưỡng

Sau khi chọn được học sinhyêu thích bộ môn có năng khiếu học giỏimôn Địa lí phải xây dựng kế hoạch chương trình bồi dưỡng sát yêu cầu

- Cung cấp những thông tin cập nhật hàng ngày thông qua nhiều hìnhthức: báo chí, tuyên truyền.

- Qua bản đồ, giáo viên đưa ra hệ thông câu hỏi phù hợp và phát huy tínhtích cực chủ động sáng tạo của học sinh, phát triển trí thông minh cho họcsinh

b Bồi dưỡng Học sinh theo đội ngũ:

Thứ nhất: - giáo viên phải lựa chọn, xây dựng kế hoạch và chương trình

cụ thể, đảm bảo tính hệ thống

- Chuẩn bị giáo án bồi dưỡng Muốn dạy tốt, đòi hỏi mỗi giáo viên phải

có một kiến thức vững vàng về chuyên môn Các kiến thức không chỉ đượchọc tập tại các trường Đại học mà cần được cập và để đổi mới thường xuyênqua nhiều kênh khác nhau Có thể sách, báo, tivi, internet, đồng nghiệp hay

từ chính các em học sinh

- Thứ hai: Công tác chuẩn bị được xem là yếu tố quan trọng Dù mộtgiáo viên có giỏi đến đâu, không chuẩn bị bài dạy tốt thì không đem lại hiệuquả, đặc biệt môn địa lý, phương tiện trực quan - nhất là bản đồ là yếu tố cầnthiết

- Thứ ba: Khi lên lớp, đòi hỏi mỗi giáo viên phải phụ thuộc bài giảng,phụ thuộc giáo án, được như thế sẽ giúp chúng ta thực hiện các bước lên lớp,trình bày các ý đồ của mình được tốt hơn

- Không nên mang trạng thái tâm lý nặng nề, bực dọc ở nhà trường haygia đình lên bục giảng, bởi như thế sẽ làm giảm hưng phấn và lòng nhiệt tìnhcủa người dạy mà còn lây lan tâm lý đến Học sinh trong cả lớp

- Tạo sự hứng khởi và yêu thích từ đối tượng học sinh, khi các em cótâm lý thoải mái, có nhu cầu được hỏi hỏi thì việc truyền thụ của giáo viên sẽ

dễ dàng Khi đã có không khí sư phạm thì việc trao đổi, thông tin sẽ thuận lợihơn

- Trong quá trình giảng dạy không nên nói lại hết những gì kiến thứcSGK đã viết sẵn, vì nhận thức năng lực tự học của các em đã nâng cao Giáo

viên cần mở rộng liên hệ với thực tế như vậy sẽ kích thích sự tìm tòi sáng tạocủa học sinh.

- Không nên dùng những câu hỏi quá dễ, như thế sẽ tạo ra thái độ coithường không chỉ đối với giáo viên mà còn đối với bộ môn

- Sau mỗi tiết dạy, giáo viên có thể chốt lại, kiến thức qua bản đồ

- Kiểm tra bài cũ thông qua hệ thống hỏi lồng ghép với bản đồ để họcsinh dễ nhớ hơn

IV GIỚI THIỆU ÁN ĐỊA LÝ 12 (VỚI PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢN

ĐỒ TRONG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI).

BÀI 9: THIÊN NHIÊN NHIỆT ĐỚI ẨM GIÓ MÙA

I Mục tiêu

Sau bài học, học sinh cần:

- Hiểu và trình bày được các đặc điểm cơ bản của khí hậu nhiệt đới ẩmgió mùa qua bản đồ khí hậu Việt Nam

- Có kĩ năng phân tích bảng số liệu, so sánh, phân tích mối liên hệ địa lí

II Phương tiện dạy học

- Bản đồ khí hậu Việt Nam

- Atlat Địa lí Việt Nam

- Phiếu học tập

III Hoạt động dạy và học

Hôm nay, chúng ta sẽ bắt đầu tìm hiểu tiếp một đặc điểm khác của tự

nhiên Việt Nam: Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa- Đây là đặc điểm bao

trùm lên tất cả các thành phần tự nhiên của nước ta, có tác động lớn đến hoạtđộng sản xuất và đời sống

B i m iài mới ới

Hoạt động 1: Chứng minh tính

nhiệt đới của khí hậu

1 Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa

a Tính chất nhiệt đới

Hình thức tổ chức: Cặp

Câu hỏi: Đọc SGK, bảng số liệu, kết

hợp quan sát bản đồ khí hậu, hãy

nhận xét tính chất nhiệt đới của khí

hậu nước ta theo dàn ý:

Chuyển ý: Một trong những nguyên

nhân quan trọng làm nhiệt độ của

nước ta có sự khác biệt giữa miền Bắc

và miền Nam là do sự tác động của

gió mùa

- Tổng bức xạ lớn, cân bằng bức xạdương quanh năm

- Nhiệt độ trung bình năm trên 200C

- Tổng số giờ nắng từ 1400 - 3000giờ

- Nước ta có nền nhiệt độ cao vì nước

ta nằm ở vòng đại nội chí tuyến, gócchiếu của mặt trời lớn ở mọi nơi,trong năm có hai lần mặt trời lênthiên đỉnh, thời gian chiếu sáng trong ngày dài

Hoạt động 2: Tìm hiểu về gió Mậu

dịch

Hình thức: Cả lớp

Câu hỏi: Hãy cho biết nước ta nằm

trong vòng đai gió nào? Gió thổi từ

đâu tới đâu, hướng gió thổi ở nước

ta?

Một học sinhtrả lời: (Gió mậu dịch

thổi từ cao áp cận chí tuyến về xích

đạo)

GV: Sự chệnh lệch nhiệt độ của lục

Gió mậu dịch Bắc bán cầu từ TâyThái Bình Dương vào