Slide bài giảng cơ sở SINH THÁI học của sức KHOẺ và BỆNH tật

Thế nào là một hệ sinh thái?Hệ sinh thái là một quần xã động vật, thực vật và vi sinh vật sống, tác động qua lại với nhau và với môi trường xung quanh Theo luật BVMT 2005 , Hệ sinh th

CƠ SỞ SINH THÁI HỌC

CỦA SỨC KHOẺ VÀ

BỆNH TẬT

Ths Lê Thị Thanh Hương

Bộ môn SKMT

Trình bày được một số bệnh truyền nhiễm và

không truyền nhiễm liên quan đến môi trường

Thế nào là một hệ sinh thái?

Hệ sinh thái là một quần xã động vật, thực vật và vi sinh vật

sống, tác động qua lại với nhau và với môi trường xung

quanh

Theo luật BVMT 2005 , Hệ sinh thái là hệ quần thể sinh vật

trong một khu vực địa lý tự nhiên nhất định cùng tồn tại và phát triển, có tác động qua lại với nhau

Hệ sinh thái bao gồm cả thành phần lý học và hoá học như

đất, nước và các chất dinh dưỡng cung cấp cho các sinh vật sống trong nó

Hệ sinh thái bao gồm những mối tác động qua lại giữa các

sinh vật sống trong một sinh cảnh nhất định và con người là một phần của hệ sinh thái

Các hoạt động của con người và những tác động lên hệ sinh thái

Từ 1995 trở lại đây, diện tích đất được sửdụng cho canh tác nông nghiệp ngày càng nhiều, nhiều hơn cả 2 thế kỷ 18 và 19

Kể từ 1985, lượng phân bón nitơ tổng hợp được sử dụng ngày càng nhiều

Î giảm đa dạng sinh học:

– 10 – 30% số loài động vật, chim và lưỡng cư hiện đang bị đe doạ và có nguy cơ tuyệt chủng

Các hoạt động của con người và những tác động lên hệ sinh thái

Trong vòng 50 năm trở lại đây, con người

đã thay đổi hệ sinh thái một cách nhanh chóng

Khoảng 60% các yếu tố trong HST hỗ trợcho cuộc sống hàng ngày của con người: nước sạch, không khí sạch, khí hậu ổn

định… đang bị suy thoái hoặc đang bị sửdụng không bền vững

Các hoạt động của con người và những tác động lên hệ sinh thái

Những thay đổi trong các hệ sinh thái (phárừng) tạo điều kiện cho các tác nhân gây

bệnh và véc tơ truyền bệnh cho con người phát triển

– Tả

– Sốt rét

Những thay đổi trên cũng làm tăng nguy cơ xuất hiện các bệnh dịch mới

Những ảnh hưởng của con người lên một số

quá trình diễn ra trong hệ sinh thái

Các quá trình của hệ

sinh thái

Tác động của con người

Quá trình tạo đất Các hoạt động trong nông nghiệp đã tăng sự tiếp xúc của lớp đất

bề mặt với mưa nắng, cùng với việc sử dụng các loại thuốc bảo

vệ thực vật và kích thích sinh trưởng đã làm giảm đáng kể lớp đất

bề mặt màu mỡ.

Kiểm soát chu trình

nước

Việc chặt phá rừng bừa bãi và các hoạt động khác của con người

đã gây ra lụt lội, lũ quét hay hạn hán ở nhiều nơi.

Phân giải các loại rác

thải

Nước thải, rác thải không qua xử lý và nước thải chảy từ đồng ruộng, trang trại chăn nuôi làm tăng ô nhiễm nước.

Dòng năng lượng Một số ngành công nghiệp và nhà máy hạt nhân đã làm tăng nhiệt

độ của bầu khí quyển bao quanh trái đất Các hoạt động đốt cháy nhiên liệu hoá thạch sẽ phát thải ra các khí nhà kính và có thể dần dần làm tăng nhiệt độ trái đất (Hiệu ứng nhà kính).

Những tác động tiêu cực mà con người gây ra cho các

hệ sinh thái

Hoạt động của con người Ảnh hưởng lên hệ sinh thái

Gia tăng dân số Gia tăng dân số dẫn đến gia tăng tốc độ tiêu thụ nguồn tài

nguyên thiên nhiên tái tạo và không tái tạo trên trái đất Tiêu thụ ồ ạt Nền công nghiệp những nước phát triển tiêu thụ nhiều tài

nguyên trên đầu người hơn những nước nghèo và chậm phát triển

Các kỹ thuật tiên tiến Sản xuất ra và ứng dụng vô vàn các kỹ thuật hiện đại mà

không hiểu rõ những tác động tiềm tàng mà nó sẽ gây ra cho môi trường sinh thái

Chặt phá rừng Làm mất đi một diện tích rất lớn rừng nhiệt đới và các sản

phẩm của đa dạng sinh học trong các khu rừng này

Làm gia tăng ô nhiễm môi

Các yếu tố ảnh hưởng tới sự xuất hiện và sự quay trở lại của một số bệnh truyền nhiễm

Nguồn: Duan Gubler (1991)

Đô thị hoá Phá rừng Các hoạt động NN

Sốt vàng Sốt rét VN St Louis

Sốt do Chickungunya Leishmaniasis Sốt tây S Nile

Dịch Viêm đa khớp Sốt vàng Oropouche

Sốt tây S Nile Bệnh rừng Kyasanur Viêm não ngựa vùng

đông bán cầu

VN St Louis VN La Crosse VN ngựa Venezuela Bệnh Lyme Viêm não ngựa vùng

tây bán cầu Ehrlichiosis Bệnh Lyme

Dịch hạch

Hoạt động của con người

– Mất “lá phổi tự nhiên” của hành tinh

Hậu quả của thay đổi khí hậu và

biến đổi hệ sinh thái

Sự thay đổi khí hậu mà nguyên nhân là do chính các hoạt động của con người gây ra - đặc biệt là sự nóng ấm toàn cầu

Trong thế kỷ qua, nhiệt độ trung bình trên

0,6oC

Dự đoán năm 2100 nhiệt độ trung bình trên

Ảnh hưởng tới năng suất của mùa màng

Bất cứ thay đổi bất lợi nào trên diện rộng về công tác sản xuất, cung ứng và phân phối các sản phẩm nông nghiệp - đặc biệt là ở những nước đang phát triển cũng có thể gây ra tác động nghiêm trọng tới hệ sinh thái

Đến năm 2100 thì mực nước biển trung bình trên toàn cầu

sẽ tăng lên từ 0,2 đến 1,0 mét và sẽ tiếp tục gia tăng hơn nữa trong những thế kỷ tới

Æ làm tràn ngập các khu vực trước đây là khu dân cư đông đúc hay làm ngập mặn các vùng đất canh tác vốn dĩ rất hạn hẹp ở một số quốc gia như: Bangladesh và một số quốc đảo khác là những nước rất dễ bị tổn thương

Nhiệt độ quá cao và hậu quả sức

khoẻ

Do sự tăng nhiệt độ -> càng thấy nhiều

trường hợp bị căng thẳng do nhiệt độ, nhiều trường hợp có thể dẫn tới tử vong, đặc biệt

là ở người già, trẻ em và đối tượng có thu nhập thấp

Những bệnh nhân bị các bệnh tim mạch và

hô hấp mãn tính là những người có nguy cơ rất cao

Các vụ nắng nóng

Pháp

- Nhiệt độ khoảng 91 o F (32,7 o C)

- Thời điểm: tháng 8/ 2003

- 3.000 người tử vong, chủ yếu là người già

Chicago – bang Illinois (Mỹ)

- Thời điểm: tháng 7/ 1995 (12 – 16/7)

- Nhiệt độ cao nhất: 41 o C (13/7)

- 739 ca tử vong chỉ trong vòng 5 ngày.

+ chủ yếu là người cao tuổi có thu nhập thấp

- Số ca tử vong cao gấp 2 lần vụ hoả hoạn nghiêm trọng ở Chicago năm 1871

Vụ nắng nóng ở Pháp, 2003

Vụ nắng nóng ở Pháp 2003 - những đối tượng bị ảnh hưởng nhiều nhất

Ảnh hưởng của sự nóng ấm toàn cầu

Nhiệt độ tăng lên làm giảm chất lượng không khí Khu vực đô thị là nơi môi trường bị ô nhiễm

không khí nặng nhất

Nhiệt độ tăng làm thay đổi mối quan hệ “tay ba”: vật chủ, mầm bệnh, véc tơ

– Nhiều bệnh mới xuất hiện

– Nhiều bệnh dịch cũ quay trở lại

– ÆThay đổi mô hình bệnh tật

Thay đổi mô hình bệnh tật

Theo TS Epstein, 3 tác động chính mà sự thay đổi khí hậu có thể gây ra cho sức khoẻ cộng

Những thay đổi trong hệ sinh thái và các bệnh truyền nhiễm

(Sốt rét kháng thuốc)

(Sốt xuất huyết Ebola)

Một số ví dụ về các bệnh mới xuất hiện và các bệnh có nguy cơ quay trở lại

Nguồn: Fauci A S "Các bệnh mới xuất hiện và các bệnh có nguy cơ quay trở lại" - Viện Sức khoẻ

Quốc gia, Bethesda, Maryland.

Ảnh hưởng của việc xây dựng đập thuỷ điện

Trò chơi: For and Against

NHỮNG THAY ĐỔI SINH THÁI HỌC VÀ MỘT SỐ BỆNH PHỔ BIẾN LIÊN QUAN ĐẾN MÔI

TRƯỜNG

Bệnh sốt rét

KST được phát hiện lần đầu tiên: 1889 (BS Laveran)

Muỗi được chứng minh là véc tơ truyền bệnh: 1897 (Ross) Hàng năm:

– ~ 350 - 500 triệu người mắc

– 1,3 – 3 triệu người chết

Phạm vi lưu hành: Châu Phi, châu Á, châu Mỹ la tinh

Tác nhân gây bệnh: Ký sinh trùng Plasmodium

Véc tơ truyền bệnh: muỗi Anopheles cái

Phân bố bệnh sốt rét trên thế giới

Sốt rét và sự thay đổi sinh thái

KST kháng thuốc

Muỗi kháng thuốc

Sử dụng DDT diệt muỗi từ chiến tranh thếgiới II

Bệnh sán máng

Tăng mạnh ở những khu vực xây đập thuỷ điện (hồ chứa)

Các con sông lớn trên thế giới

Sông Nile (Châu Phi): 6650 km

Sông Amazon (Nam Mỹ): 6.275 km

Sông Mississippi/ Missouri/ Red Rock (Bắc Mỹ): 6.212 km

Sông Hằng (châu Á): 5519 km

Sông Mekong (Châu Á): 4500 km

Một số đập lớn trên thế giới được xây dựng

Đập Grand Coulee (USA): 1942

Đập Akosombo (Ghana): 1965

Đập Aswan (Ai cập): 1967

Đập Pamong (Thái Lan)?

Mối liên quan giữa việc mắc

Schistosomiasis và việc xây dựng đập

Vật chủ trung gian truyền bệnh: Ốc

Cặp KST đực và cái sống trong cơ thể vật

chủ chính (người)

– Con cái đẻ khoảng 1 triệu trứng/ năm

– Đời sống: 20 – 30 năm

Chu trình sống và phát triển của KST sán máng

Mối liên quan giữa mắc

Schistosomiasis và việc xây dựng đập

Ốc thích sống ở ven sông, nơi nước chảy

chậm

Việc xây dựng đập tạo thành các hồ chứa

làm giảm tốc độ dòng chảy Æ thích hợp với

sự phát triển của ốc

Là điều kiện để bệnh Schistosomiasis phát triển mạnh

Các bệnh truyền qua nước

Rotavirus (6 nhóm, 3 nhóm: A, B, C gây bệnh cho người)

Tìm thấy KST trong nước, đất, thực phẩm…

Nếu nuốt phải KST Æ nhiễm bệnh

– Nước (bao gồm cả nước trong bể bơi)

– Ăn thức ăn nấu chưa kỹ

Bệnh truyền qua không khí

Lao kháng thuốc (Multidrug resistant tuberculosis)

Các bệnh không truyền nhiễm