SKKN Vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học tác phẩm tự sự ở Trường THPT Bá Thước

Mục đích nghiên cứu: Tôi chọn đề tài này vừa để trao đổi kinh nghiệm, vừa để có điều kiệnnghiên cứu kĩ lưỡng, sâu sắc hơn về phương pháp dạy học mà mình tâm đắc.Đồng thời, qua quá trình

Trang 1

Phần I: ĐẶT VẤN ĐỀ:

1 Lí do chọn đề tài:

Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo quyết định số

16/2006- BGDĐT ngày 5/6/2006 của bộ trưởng bộ GD&ĐT đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh” Thực hiện mục tiêu này, đổi mới phương

pháp dạy học được đẩy mạnh ở tất cả các môn học trong nhà trường THPT Đổimới phương pháp dạy học văn cũng không nằm ngoài mục tiêu ấy

Là một giáo viên ngữ văn cấp trung học phổ thông tôi cũng trăn trở rấtnhiều, gắng tìm tòi và thử nghiệm để lựa chọn những phương pháp dạy học phùhợp với lớp học và môn học của mình Trong quá trình đó, tôi nhận thấy phươngpháp dạy học nêu vấn đề rất phù hợp với bộ môn Ngữ văn Tôi đã áp dụngphương pháp dạy học tích cực này vào dạy học các tác phẩm văn học và nhậnthấy rất hiệu quả Thực sự phương pháp dạy học này đã đáp ứng được yêu cầucủa việc đổi mới phương pháp dạy học văn, phát huy được tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của học sinh, và tạo ra nhiều hứng thú cho người dạy Tuy nhiên,việc vận dụng phương pháp nên ở mức độ nào, cách vận dụng sao cho đạt hiệuquả cao nhất… là vấn đề mà bản thân tôi còn không ít trăn trở

2 Mục đích nghiên cứu:

Tôi chọn đề tài này vừa để trao đổi kinh nghiệm, vừa để có điều kiệnnghiên cứu kĩ lưỡng, sâu sắc hơn về phương pháp dạy học mà mình tâm đắc.Đồng thời, qua quá trình nghiên cứu và thực nghiệm phát huy được tính tíchcực, chủ động, sáng tạo của học sinh, tạo thêm hứng thú, niềm say mê cho các

em khi học các tác phẩm văn học trong chương trình ngữ văn ở trường THPT

3 Đối tượng nghiên cứu:

Trang 2

Trong phạm vi của một đề tài nhỏ này tôi chỉ tập trung vào một số tácphẩm văn học Việt Nam( gồm cả văn học dân gian và văn học viết) ở chươngtrình ngữ văn cấp trung học phổ thông.

4 Phương pháp nghiên cứu:

Dựa trên cơ sở đọc, tìm hiểu các tài liệu tin cậy, thực dạy, kiểm tra đánhgiá học sinh và dự giờ đồng nghiệp

Giúp giáo viên có cơ sở khoa học để vận dụng tình huống có vấn đề vàogiảng dạy tác phẩm văn học, thực hiện yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Phần II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Chương 1: Cơ sở lí luận

Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trường, cạnh tranhgay gắt thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lí những vấn đề nảy sinh trong thựctiễn là một năng lực đảm bảo sự thành đạt trong cuộc sống Vì vậy, tập dượt chohọc sinh biết phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập,cuộc sống cá nhân, gia đình và cộng đồng là rất có ý nghĩa Và việc tập dượt đó

sẽ thực sự hiệu quả khi người thầy thường xuyên sử dụng phương pháp dạy họcnêu vấn đề

1.1.Khái niệm dạy học nêu vấn đề:

Thuật ngữ “dạy học nêu vấn đề” xuất phát từ thuật ngữ “Orixtic” hay còngọi là phương pháp phát kiến hay tìm tòi

Theo V Ôkôn: “Dạy học nêu vấn đề là tập hợp những hoạt động như tổ

Trang 3

chức các tình huống có vấn đề, phát biểu vấn đề, giúp đỡ cần thiết cho học sinhtrong việc giải quyết vấn đề, kiểm tra phép giải đó và cuối cùng điều khiển quátrình hệ thống hóa, củng cố kiến thức tiếp thu được”

V Ôkôn cho rằng: “Nét bản chất nhất của dạy học nêu vấn đề không phải

là sự đặt ra những câu hỏi mà là tạo ra những tình huống có vấn đề”

T.V Kudriaxep cũng phát biểu ý tương tự: “Khái niệm về tình huống cóvấn đề và các biện pháp giải quyết nó tạo nên cơ sở của dạy học nêu vấn đề”

Như vậy, hạt nhân của phương pháp dạy học nêu vấn đề là tạo ra các tình huống có vấn đề.

Vậy thế nào là “tình huống có vấn đề”?

1.2 Khái niệm tình huống có vấn đề

Hiện nay chưa có một định nghĩa hoàn toàn thống nhất, sau đay là một sốđịnh nghĩa đáng chú ý:

Theo M.I Mackmutov: Tình huống có vấn đề là trở ngại về trí tuệ của con người xuất hiện khi người đó chưa biết cách giải quyết hiện tượng, sự kiện, quá trình của thực tế, khi chưa thể đạt tới mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc Tình huống này kích thích con người tìm tòi cách giải thích hay hành động mới Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt động nhận thức sáng tạo có hiệu quả Nó qui định sự khởi đầu của tu duy, hành động tư duy tích cực

sẽ diễn ra trong quá trình nêu ra và giải quyết các vấn đề.

Một tác giả khác lại viết: Tình huống có vấn đề là trạng thái tâm lí độc đáo của người gặp chướng ngại nhận thức, xuất hiện mâu thuẫn nội tâm, có nhu cầu giải quyết mâu thuẫn đó, không phải bằng tái hiện hay bắt chước mà, bằng tìm tòi, sáng tạo tích cực đầy hưng phấn, và khi tới đích thì lĩnh hội được kiến thức, phương pháp giành kiến thức và cả niềm vui sướng của phát hiện.

Như vậy, có thể coi tình huống có vấn đề trong dạy học là trạng thái tâm líđặc biệt của học sinh khi họ gặp mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thứcgiữa cái đã biết và cái phải tìm, tự họ chấp nhận và có nhu cầu, có khả năng giải

Trang 4

quyết mâu thuẫn đó bằng tìm tòi tích cực, sáng tạo, kết quả là họ nắm được cảkiến thức và phương pháp giành kiến thức

Một tình huống được coi là có vấn đề khi thỏa mãn ba điều kiện sau:

- Tồn tại một vấn đề

- Gợi nhu cầu nhận thức

- Gợi niềm tin vào khả năng của bản thân

Vấn đề trong tác phẩm văn chương là mâu thuẫn giữa tri thức văn học,phương thức phân tích, cắt nghĩa, bình giá tác phẩm ở học sinh với các giá trịnội dung tư tưởng và giá trị thẩm mĩ cần tìm của tác phẩm Mâu thuẫn này chỉđược giải quyết bằng những nỗ lực hoạt động sáng tạo và cảm xúc thẩm mĩ của

học sinh Nhưng điều quan trọng là làm thế nào để vấn đề trong tác phẩm trở thành tình huống có vấn đề với học sinh Giáo sư Phan Trọng Luận trong cuốn

giáo trình “Phương pháp dạy học văn” xuất bản năm 1998 có nêu: “Tác phẩmnào cũng có vấn đề cả nhưng không phải bất cứ vấn đề nào trong tác phẩm cũng

tự nhiên trở thành tình huống có vấn đề đối với chủ thể người học”

Chương 2: Cơ sở thực tiễn( thực trạng của vấn đề)

2.1 Về phía học sinh:

Trong quá trình công tác nhiều năm qua, tôi nhận thấy học sinh trung họcphổ thông Bá Thước nói riêng và các trường trung học phổ thông khác nóichung ngày càng ít đam mê, hứng thú với môn ngữ văn mặc dù nó vẫn được coi

là môn học chính Biểu hiện rõ nhất của thực trạng này là rất nhiều học sinhkhông đọc tác phẩm ở nhà không soạn bài theo yêu cầu và rất ít khi làm bài tậpmôn văn Trong giờ học các em hầu như chỉ quen nghe và ghi chép Vì vậy, các

em hoàn toàn thụ động trong việc chiếm lĩnh tri thức Có những tác phẩm dàikhông có thời gian đọc trên lớp, giáo viên chỉ yêu cầu tóm tắt chi tiết thì nhữnghọc sinh này không đáp ứng được yêu cầu và cũng không có cơ sở vững chắc đểđánh giá đúng tác phẩm Lâu dần thành thói quen, các em sẽ mất đi kiến thức cơbản cũng nhu niềm say mê, hứng thú với môn học Thực trạng này đặt ra nhiềuvấn đề phải suy nghĩ trong đó có vấn đề đổi mới phương pháp dạy học văn Vì

Trang 5

vậy, sử dụng phương pháp nêu vấn đề cũng là một trong những lựa chọn củanhiều giáo viên để kích thích tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh, để học sinhchủ động tiếp thu tri thức từ đó tăng thêm cảm hứng say mê với tác phẩm.

2 2 Về phía giáo viên:

Đối với bộ môn ngữ văn ở trường THPT Bá Thước, phương pháp dạyhọc nêu vấn đề mới chỉ được sử dụng thường xuyên trong các giờ thao giảng.Trong các giờ dạy ấy, nó cũng chỉ phát huy được tính chủ động, tích cực củamột bộ phận học sinh có ý thức xây dựng bài tốt Nguyên nhân là do trong giáoviên còn có những cách nhìn nhận chưa thỏa đáng về dạy học nêu vấn đề Một

số người cho rằng phương pháp này hay nhưng khó, nó đòi hỏi người giáo viên

phải có khả năng phát hiện tình huống có vấn đề và nghệ thuật nêu tình huống

có vấn đề nên còn ngại Có người lại băn khoăn rằng phương pháp này không

phù hợp với đối tượng học sinh miền núi (năng lực rất hạn chế, phần lớn các emrất yếu về kỹ năng nói trước tập thể)… Bên cạnh đó, một tồn tại lớn nữa là nhiều

giáo viên còn lúng túng trong việc tạo ra các tình huống có vấn đề và nhiều khi

vấn đề được đưa ra chưa được giải quyết thỏa đáng nên không gây được hứngthú với học sinh Cho nên: Làm thế nào để sử dụng hiệu quả phương phap dạyhọc này? Vận dụng nó ra sao cho phù hợp với bài học, đối tượng học? lànhững câu hỏi đặt ra với tất cả các giáo viên văn ở nhà trường chúng tôi Bảnthân tôi đã mạnh dạn sử dụng phương pháp này một cách thường xuyên Và vớicác giải pháp của mình bước đầu tôi thu được kết quả khả quan

Chương 3: Các giải pháp thực hiện

Từ ý thức về tầm quan trọng của dạy học nêu vấn đề, từ thực trạng củaviệc dạy và học môn ngữ văn ở THPT Bá Thước, những năm qua tôi đã cố gắngtìm tòi, vận dụng phương pháp này vào việc dạy học các tác phẩm văn học vàbước đầu đã thấy hiệu quả Khi dạy mỗi tác phẩm văn học, tôi chú ý phát hiện ra

tình huống có vấn đề và tổ chức, hướng dẫn cho học sinh giải quyết tình huống

được nêu ra

Trang 6

Theo kinh nghiệm của mình, tôi đã tạo ra các tình huống có vấn đề và tổ

chức cho học sinh giải quyết tình huống theo các cách thức sau đây:

3.1 Xây dựng tình huống lựa chọn:

Tình huống lựa chọn là tình huống giáo viên đặt học sinh trước một sự lựachọn rất khó khăn Học sinh được chọn một giải pháp trước hai hay nhiềuphương án giải quyết mà cái nào cũng có vẻ như có lí, có sức hấp dẫn Tìnhhuống này đòi hỏi học sinh phải bộc lộ quan điểm, thái độ của bản thân với mỗivấn đề được nêu ra Qua đây, phát huy được tính tích cực chủ động của mỗi họcsinh và tăng hứng thú của các em trong mỗi giờ học

Với tình huống này, tôi để học sinh phát biểu ý kiến cá nhân sau đó nhậnxét và nêu định hướng chung cho việc giải quyết tình huống

Sau đây là một số ví dụ cụ thể mà tôi đã tiến hành trong các giờ dạy vàkết quả thu được khi giải quyết xong một tình huống có vấn đề( kết quả về kiếnthức, kĩ năng và thái độ)

Ví dụ 1: Bài “Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy”

Tình huống: Một truyền thuyết ở vùng Cổ Loa kể lại: Trọng Thủy không

tự vẫn, khi ngó xuống giếng bị oan hồn Mị Châu kéo xuống giếng và dìm chết Theo anh(chị), kết cục này có hợp lí không? Anh (chị) thích kết thúc Trọng Thủy

tự vẫn hay là bị dìm chết?.

Định hướng giải quyết tình huống

của giáo viên

Kết quả đạt được sau khi giải quyết

giả dân gian đã chứng tỏ nỗi căm hận

của Mị Châu nói riêng và của nhân dân

- Học sinh được tự bộc lộ suy nghĩ,quan điểm riêng của bản thân, khôngkhí giờ học sôi nổi hơn

- Học sinh nắm được ý tưởng nghệthuật cũng như tình cảm nhân đạo củatác giả dân gian

- Một số học sinh rút ra được bài học

Trang 7

ta nói chung với Trọng Thủy Để

Trọng Thủy tự vẫn thì kẻ thù của dân

tộc bị trừng phạt nhưng lại cho thấy

tình cảm bao dung, độ lượng và sự cảm

thông của nhân dân ta đối với Trọng

Thủy và đó cũng là cơ sở cho sự sáng

tạo hình ảnh hoàn mĩ “ ngọc trai –

giếng nước”

ứng xử trong cuộc sống: cần phải cómột tấm lòng độ lượng, bao dung vàtha thứ cho những lỗi lầm của conngười

Ví dụ 2: Bài “Tràng giang” (Huy Cận)

Tình huống: Có người cho rằng “Tràng giang” là một bài thơ nói về

những rung cảm của con người trước vẻ đẹp của thiên nhiên Người khác lại chorằng bài thơ hàm chứa tình yêu đất nước Anh (chị) đồng ý với ý kiến nào? Vìsao?

tình huống

Chấp nhận cả hai cách hiểu: bài thơ là

cảm xúc của con người trước thiên

nhiên đồng thời tâm trạng trong bài thơ

cũng “dọn đường cho lòng yêu giang

san đất nước” (Xuân Diệu)

- Học sinh được rèn luyện khả năng

nhận xét, đánh giá và bộc lộ quan điểmriêng

- Qua việc trả lời câu hỏi học sinh rút rađược chủ đề tư tưởng của tác phẩm: Bàithơ là nỗi sầu của một cái tôi cô đơntrước thiên nhiên rộng lớn, trong đóthấm đượm tình người, tình đời, lòngyêu nước thầm kín mà thiết tha

3 2 Xây dựng tình huống nghịch lí:

Tình huống nghịch lí là những tình huống trái khoáy, ngược đời, trái với

lẽ thường được mọi người công nhận Tình huống này đòi hỏi học sinh phải huy

Trang 8

động những kiến thức tổng hợp để lí giải những vấn đề khó khăn mà tác phẩmđặt ra Giải quyết được vấn đề có nghĩa là học sinh đã tự nhiên chiếm lĩnh đượctri thức Bởi vậy, trong khi dạy học tác phẩm văn học giáo viên cần chú ý pháthiện tình huống nghịch lí từ những điều trái với tự nhiên, trái với lẽ thường trongcuộc sống và nêu ra để học sinh tham gia giải quyết Tình huống này sẽ giúp các

em ngộ ra được nhiều điều bổ ích, mới mẻ trong bài học và trong cuộc sống

Với tình huống này, tôi thường tổ chức cho học sinh thảo luận theo nhómnhỏ (5 học sinh/nhóm), các em trong nhóm sẽ trình bày ý kiến và nhóm trưởngtổng hợp, đại diện trình bày trước lớp Giáo viên tổ chức, chỉ đạo chung và hỗtrợ các nhóm khi cần thiết bằng câu hỏi gợi dẫn Kết thúc hoạt động này, giáoviên đánh giá, nhận xét và nêu định hướng chung cho việc trả lời câu hỏi

Ví dụ 1: Bài “Tấm Cám”

Tình huống: Về hành động trả thù của Tấm, có bạn học sinh cho rằng:

Cô Tấm thực ra không hiền như lâu nay chúng ta vẫn nghĩ( Quả thị thơm cô Tấm rất hiền) mà trái lại rất ghê gớm, thậm chí có phần độc ác vì hành động giết người trả thù của Tấm cũng độc ác không kém hành động giết hại Tấm của

mẹ con Cám Suy nghĩ của anh (chị ) thế nào?

tình huống

- Tấm là nhân vật văn học đại diện cho

cái thiện mà nhân dân lao động sáng

tạo ra để thể hiện quan niệm, thái độ

của mình về cuộc sống Cái tư tưởng

cốt lõi mà dân gian muốn gửi gắm đến

người đọc, người nghe là: “thiện luôn

thắng ác”, “ở hiền gặp lành, ở ác gặp

ác” Với suy nghĩ như thế, dân gian

không cho rằng hành động của Tấm là

- Học sinh có cơ hội củng cố và tích hợp kiến thức vì cần phải huy động

những kiến thức về tác phẩm, về thểloại truyện cổ tích, về tư tưởng của dângian mới có thể lí giải được vấn đề

- Các em được tự bộc lộ suy nghĩ riêngcủa bản thân, được đặt mình vào vị trícủa Tấm, của tác giả dân gian để lí giảihành động của Tấm Từ đó, hiểu được

Trang 9

độc ác thậm chí là cần thiết đối với

Cám tức là kẻ ác cần bị trừng trị đích

đáng

- Hiền không đồng nghĩa với nhút nhát,

sợ hãi, nhường nhịn hay là chịu khuất

phục trước cái ác, cái xấu Trong quan

niệm của dân gian là “ đi với bụt mặc

áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy”

nội dung tư tưởng của tác phẩm mà tácgiả dân gian muốn gửi gắm qua nhânvật

- Học sinh hiểu sâu hơn những triết lísống của dân gian và rút ra cho mìnhnhững bài học bổ ích về cách ứng xửtrong cuộc sống “gieo gió gặt bão”,

“nhân nào quả ấy”, “ác giả ác báo”, “đivới bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áogiấy”

Ví dụ 2: Bài “Câu cá mùa thu” (Nguyễn Khuyến)

Tình huống: Nguyễn Khuyến là nhà thơ yêu nước Thế nhưng trong hoàn

cảnh đất nước bị thực dân Pháp xâm lược, ông quan to nhà Nguyễn này đã không đứng ra giúp dân giúp nước mà lại về ở ẩn và tìm thú vui với cảnh “ tựa gối ôm cần” nơi thôn dã Điều này có gì mâu thuẫn? Anh (chị ) thử lí giải?

tình huống

Nguyễn Khuyến là một vị quan to triều

Nguyễn, yêu nước thương dân nhưng

bất lực trước thời cuộc, không cam tâm

làm tay sai cho thực dân Pháp nên đã

cáo bệnh từ quan “Tựa gối ôm cần” là

tư thế của một người câu cá, cũng là

một tâm thế nhàn thoát vòng danh lợi

tầm thường của bậc ẩn sĩ

- Học sinh huy động được kiến thứctổng hợp về hoàn cảnh lịch sử triềuđình nhà Nguyễn, cùng cảm nhận, miêu

tả của tác giả về bức tranh mùa thu đểhiểu tình cảnh, tâm sự của nhà thơ Từ

đó, các em thấy được tâm trạng rấtđáng cảm thông, rất đáng trân trọng ởnhà thơ Nguyễn Khuyến

- Không chỉ hiểu tâm sự của NguyễnKhuyến trong bài thơ, học sinh còn có

Trang 10

cơ sở để hiểu rộng hơn về tâm trạng vàquan điểm xử thế của những nhà nhoyêu nước thời phong kiến: “lánh đục vềtrong” để giữ gìn tiết tháo (ví dụ nhưNguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm…)

3.3 Xây dựng tình huống nhân quả:

Tình huống nhân quả là tình huống giáo viên yêu cầu học sinh đi tìmnguyên nhân của một kết quả, bản chất của một hiện tượng, nguồn gốc quy luậtcủa một sự kiện, động cơ sâu xa của một hành vi nào đó Tình huống này đòi hỏihọc sinh phải trả lời câu hỏi “tại sao” và để trả lời thấu đáo các em cần phải thảoluận, tranh luận để đi đến câu trả lời thuyết phục nhất Các em được thể hiện khảnăng phán đoán, suy luận của mình trước những tình huống đặt ra Từ đó, mỗihọc sinh sẽ nắm được nội dung kiến thức cần đạt

Ví dụ 1: Bài “Chí Phèo” ( Nam Cao)

Tình huống: Khi bị Thị Nở cự tuyệt, Chí Phèo đã nghĩ “hắn tự phải đến

nhà con đĩ Nở kia Đến để đâm chết cả nhà nó, đâm chết cái con khọm già nhà nó” Nhưng sau đó, Chí Phèo lại đến nhà Bá Kiến và đâm chết lão ta Anh (chị) hãy giải thích tại sao?

tình huống

Đọc kĩ văn bản ta thấy rằng Chí Phèo

đã uống rất nhiều rượu nhưng không

Trang 11

say mà càng uống càng tỉnh, “ tỉnh ra,

chao ôi buồn! Hơi rượu không sặc sụa,

hắn cứ thoang thoảng thấy hơi cháo

hành Hắn ôm mặt khóc rưng rức” Có

lẽ, lúc ấy hắn đã đủ nhận thức rõ kẻ thù

của mình chính là Bá Kiến chứ không

phải bà cô Thị Nở, kẻ đã đẩy hắn vào

mọi bi kịch không ai khác mà chỉ có

Bá Kiến Lời nói cuối cùng đầy chua

xót của Chí “ai cho tao lương thiện?

Tao không thể là người lương thiện

nữa” đã chứng tỏ Chí hoàn toàn tỉnh

táo Câu nói đó là biểu hiện cao nhất

của sự tuyệt vọng và của niềm khát

vọng trong Chí: Khát vọng trở lại làm

người lương thiện nhưng không bao

giờ thực hiện được nữa Từ đây bản

tính lương thiện đẹp đẽ trong con

người Chí Phèo được khẳng định

- Học sinh tranh luận rất sôi nổi và đi đến thống nhất cách hiểu hành vi của Chí Phèo: Giết Bá Kiến là hành động

“lấy máu rửa thù” của người nông dân

Vì đến phút cuối Chí Phèo đã tỉnh táo nhận ra kẻ thù của đời mình chính là

Bá Kiến

- Học sinh hiểu được sự đa dạng, phức tạp trong diễn biến tâm lí của nhân vật Qua đó, hiểu sâu một nét phong cách nghệ thuật rất độc đáo của Nam Cao là khả năng khám phá “con người bên trong con người”

Ví dụ 2: Bài “Chiếc thuyền ngoài xa” (Nguyễn Minh Châu)

Tình huống: Hành động đánh vợ của người đàn ông là do thói quen khó

sửa, do sở thích kì quặc, hay là một lí do nào khác? Tại sao mỗi khi đánh vợ người đàn ông lại “rên rỉ đau đớn”?

tình huống

Hành động đánh vợ của ông ta không

phải do thói quen, cũng không phải do

- Học sinh hiểu thấu đáo nguyên nhâncủa hành động đánh vợ ở người đàn

Trang 12

sở thích kì quặc mà là một hành động

giải tỏa nỗi ẩn ức, bế tắc trong lòng

ông ta Nghèo khổ, túng quẫn vì trốn

lính, quá nhiều con…là những lí do

biến người chồng “hiền lành” thành

một kẻ vũ phu, thô bạo Mỗi khi đánh

vợ người đàn ông ấy lại “rên rỉ đau

đớn” vì chính lúc đó vết đau trong lòng

ông ta đang rỉ máu, quằn quại Vậy xét

đến cùng, ông ta cũng chỉ là một nạn

nhân của hoàn cảnh sống khắc nghiệt

nên cũng đáng được cảm thông, chia

sẻ

ông và thông cảm cho ông ta Tuy vậy,trong cuộc sống mọi người cần tránhcách hành xử như người đàn ông ấy đểkhông gây tổn thương đến những ngườixung quanh

- Các em cũng hiểu rõ thông điệp từ tácphẩm mà nhà văn muốn nhắn gửi là:phải nhìn nhận cuộc sống và con ngườimột cách đa diện, nhiều chiều, pháthiện ra bản chất sự thật sau vẻ ngoàicủa hiện tượng

3.4 Xây dựng tình huống giả định

Tình huống giả định là tình huống giáo viên nêu ra một số giả thiết nào đókhi phân tích tác phẩm văn học để làm rõ vấn đề hay sự việc cần tìm hiểu Tìnhhuống này giúp học sinh được biểu lộ năng lực thích ứng trong tình huống củacuộc sống, học sinh được nhập vai để phát huy trí tưởng tượng và năng lực sángtạo

Với tình huống này, tôi đã tổ chức cho học sinh giải quyết bằng cách phátbiểu ý kiến cá nhân, sau đó nhận xét, đánh giá và nêu định hướng chung để làm

rõ vấn đề cần tìm hiểu

Ví dụ 1: Bài “Chí Phèo” (Nam Cao)

Tình huống: Thử hình dung sau khi giết Bá Kiến, Chí Phèo không tự sát

thì cuộc sống của hắn tiếp đó sẽ ra sao? Từ đó, anh (chị) có nhận xét gì về sự lựa chọn của Chí Phèo?

Định hướng giải quyết tình huống Kết quả đạt được sau khi giải quyết

Trang 13

của giáo viên tình huống

Sau cái chết của Bá Kiến, dân làng Vũ

còn lại trong cô độc và tuyệt vọng,

trong men say và tội lỗi Qua đó, ta

hiểu rằng chỉ có cái chết mới giúp Chí

Phèo thoát khỏi bi kịch đau đớn ấy và

tự sát là cách duy nhất để Chí Phèo

được chết như một con người

- Học sinh được phát huy trí tưởng

tượng phong phú và năng lực sáng tạodồi dào khiến giờ học thêm sôi nổi, hấpdẫn

- Học sinh thấm thía hơn bi kịch bị cựtuyệt quyền làm người của Chí Phèo.Qua đó, hiểu đầy đủ về tội ác của cái xãhội tàn bạo đương thời

Ví dụ 2: Bài “Chiếc thuyền ngoài xa” (Nguyễn Minh Châu)

Tình huống: Giả sử nhà văn để cho người nghệ sĩ chứng kiến bi kịch của

gia đình hàng chài hôm trước rồi sáng hôm sau mới phát hiện vẻ đẹp của cảnh biển mờ sương thì có được không? Vì sao? Từ đó, anh (chị) hãy đọc ra ý tưởng nghệ thuật của nhà văn về cách nhìn nhận và đánh giá con người và mọi sự vật, hiện tượng trong đời sống?

tình huống

Không thể đảo như thế, vì nhà văn đã

có dụng ý khi để cảnh tượng “trời cho”

hiện ra trước như một vỏ bọc bên ngoài

hòng che giấu cái bản chất thực sự của

đời sống bên trong Nhà văn khẳng

- Học sinh nắm chắc được ý đồ nghệthuật của nhà văn khi sắp xếp các chitiết theo trình tự của nó Từ đây, các emrút ra bài học về lựa chọn chi tiết, sựviệc tiêu biểu trong tác phẩm tự sự

Trang 14

định: Đừng nhầm lẫn hiện tượng với

bản chất, giữa hình thức bên ngoài với

nội dung bên trong không phải bao giờ

cũng có sự thống nhất; đừng vội đánh

giá con người, sự vật ở dáng vẻ bên

ngoài, phải phát hiện ra bản chất thực

sau vẻ ngoài đẹp đẽ của hiện tượng

- Học sinh rút ra được bài học trongcuộc sống: không nên đánh giá conngười, sự vật ở dáng vẻ bên ngoài màphải phát hiện ra bản chất thực sau vẻ

bề ngoài ấy vì giữa nội dung bên trong

và hình thức bên ngoài không phải baogiờ cũng có sự thống nhất

Ví dụ 3: Truyện “An Dương Vương và Mị Châu- Trọng Thủy”

Tình huống: Sau khi tự tử ở giếng Loa Thành, xuống thủy cung, Trọng

Thủy đã tìm gặp lại Mị Châu Hãy tưởng tượng và kể lại câu chuyện đó.

( Đề bài làm văn số 2)

tình huống

Có thể kể và kết thúc theo nhiều cách

khác nhau miễn là bài viết có tính

thuyết phục và phù hợp với ý đồ nghệ

thuật của tác giả dân gian:

- Gặp lại Trọng Thủy dưới thủy cung ,

Mị Châu nặng lời phê phán rồi quay đi,

bỏ mặc Trọng Thủy đầu tóc bơ phờ,

nét mặt đau khổ, dáng hình mờ dần và

tan trong dòng nước xanh

- Mị Châu bình tĩnh phân tích mọi lẽ

đúng, sai lúc hai người còn sống Hiểu

lời Mị Châu, Trọng Thủy rất ân hận,

muốn nối lại duyên xưa Tuy cảm động

- Học sinh được rèn luyện kĩ năng làmvăn tự sự, được nhập vai đồng sáng tạovới tác giả

- Học sinh hiểu sâu sắc hơn giá trị tưtưởng và giá trị nghệ thuật của tácphẩm đặc biệt là đặc điểm của thể loạitruyền thuyết

- Qua bài văn tự sự của mình các emcũng đã bày tỏ nhiều quan niệm sốnghay như: phải biết khát vọng nhưngkhông nên tham vọng, phải biết thôngcảm và tha thứ…

Trang 15

trước thái độ ấy của Trọng Thủy nhưng

Mị Châu không chấp nhận Nàng tỏ ý

muốn “đem tình cầm sắt đổi ra cầm kì”

Riêng đối với tình huống giả định viết tiếp cốt truyện của các tác phẩm tự

sự này tôi thường nêu ra dưới dạng bài tập về nhà hoặc bài viết trên lớp( từ 1 tiếttrở lên) Sau đó, tôi nhận xét, đánh giá bài làm của học sinh và định hướng giảiquyết tình huống cho các em thông qua các giờ trả bài kiểm tra

3.5 Xây dựng tình huống phản bác

Tình huống phản bác là tình huống giáo viên cố tình đưa ra ý kiến sailệch, thiếu chính xác để học sinh dùng lập luận bác bỏ ý kiến này và đưa ra ýkiến đúng đắn trên cơ sở đó nắm vững nội dung bài học Tình huống này đòi hỏihọc sinh phải biết dùng lí lẽ và dẫn chứng để bác bỏ ý kiến sai lệch và thuyếtphục mọi người bằng ý kiến đúng Giải quyết được tình huống học sinh sẽ tránhđược cách hiểu vấn đề thiên lệch, thiếu chính xác

Ví dụ 1: Bài “ Vội vàng ( Xuân Diệu)

Tình huống: Học xong bài “Vội vàng” có bạn học sinh cho rằng cuộc

đời là hữu hạn và tuổi trẻ thật ngắn ngủi Vì vậy, từ khi còn trẻ phải biết tìm cách tận hưởng mọi thú vui của cuộc sống kẻo sau này hối tiếc Anh( chị) có đồng tình với suy nghĩ này không? Vì sao?

tình huống

Đây là cách hiểu chưa đúng về lẽ - Học sinh hiểu đúng đắn về triết lí

Định dạng
Số trang	30
Dung lượng	225 KB