BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC DỰA TRÊN GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Ở BỘ MÔN ĐỊA LÍ

Để thực hiện được mục tiêu đặt ra đối với bộ môn Địa lí, các thầy cô giáo trên địa bàn huyện Phú Ninh luôn thực hiện , vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, kĩ thuật dạy học tích cự

PHÒNG GD&ĐT PHÚ NINH CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRƯỜNG THCS NGUYỄN HIỀN Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

- -

Phú Ninh, ngày 06 tháng 11 năm 2012

BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ

DẠY HỌC DỰA TRÊN GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Ở BỘ MÔN ĐỊA LÍ

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Những năm gần đây, trước yêu cầu cấp thiết của nền kinh tế tri thức đòi hỏi thì việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực luôn là vấn đề được mọi cấp quan tâm và là nhiệm vụ của ngành Giáo dục Trong đó, định hướng chủ đạo và xuyên suốt của việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo là chú trọng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo, khơi gợi năng lực tự nghiên cứu, lòng say mê, ham hiểu biết và học hỏi của học sinh Thông qua sự đổi mới nội dung chương trình giáo dục, đổi mới phương pháp, phương tiện dạy học nhằm đào tạo ra lớp người năng động, linh hoạt có đủ năng lực, phẩm chất, trí tuệ và hoàn thiện về nhân cách để đảm đương sứ mệnh chủ nhân tương lai của đất nước

Ngành Giáo dục-Đào tạo Việt Nam đang thực hiện các phương pháp giảng dạy tích cực, nghĩa là vận dụng những phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Dạy học tích cực là sự kết hợp linh hoạt nhiều phương pháp giảng dạy phù hợp với nội dung, trình độ nhận thức của học sinh, điều kiện thực tế để đạt được mục tiêu bài học Mỗi phương pháp đều

có những ưu điểm và hạn chế của nó, không có phương pháp giảng dạy nào là tối

ưu cả Dạy học tích cực đòi hỏi cần có sự kết hợp giữa lý thuyết với thực hành, tăng cường liên hệ với thực tiễn cuộc sống Tuy nhiên, việc vận dụng các phương pháp giảng dạy đạt hiệu quả cao hay thấp còn tùy thuộc vào tài năng sư phạm và khả năng sáng tạo của giáo viên

Với những nhiệm vụ và yêu cầu nêu trên, các trường trên địa bàn huyện Phú Ninh trong nhưng năm qua đã tích cực triển khai đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Đối với bộ môn Địa lí, mục tiêu dạy học không đơn thuần chỉ là cung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng địa lí cho học sinh, mà qua đó cùng với các môn học khác góp phần đào tạo ra những con người có năng lực hành động, tính sáng tạo, năng động, tính tự lực và trách nhiệm; năng lực cộng tác làm việc, năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng để giải quyết những tình huống, vấn đề của cuộc sống

và xã hội Để thực hiện được mục tiêu đặt ra đối với bộ môn Địa lí, các thầy cô giáo trên địa bàn huyện Phú Ninh luôn thực hiện , vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, kĩ thuật dạy học tích cực vào từng kiểu bài; đặc biệt từ đầu năm học đến nay, từng trường đang triển khai thực hiện một trong những phương pháp dạy

học tích cực: Phương pháp dạy học dựa trên giải quyết vấn đề

Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học theo định hướng lấy học sinh làm trung tâm Trong đó học sinh học về các chủ đề thông qua các vấn

đề có trong thực tiễn và liên quan tới nội dung môn học Làm việc theo nhóm, học sinh xác định những điều đã biết, những điều cần biết, và làm thế nào để có được những thông tin cần biết trong việc giải quyết vấn đề

Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề là dạy học dựa trên các vấn đề thực tiễn

có liên quan đến người học và liên quan đến nội dung học tập đã được quy định trong “chuẩn kiến thức, kĩ năng” Trên cơ sở đó, người học tự chiếm lĩnh tri thức

và phát triển các năng lực như lập kế hoạch, tự định hướng học tập, hợp tác, các kĩ năng tư duy bậc cao, kĩ năng sống

II QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI THỰC HIỆN DẠY HỌC DỰA TRÊN GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Ở BỘ MÔN ĐỊA LÍ:

1 Những thuận lợi và khó khăn:

a) Thuận lợi:

- Giáo viên ở tất cả bộ môn đều được tập huấn về dạy học dựa trên giải quyết vấn đề, nắm rõ nhiệm vụ năm học 2012-2013 nên có sự hổ trợ và đồng thuận trong quá trình triển khai thực hiện chuyên đề, BGH luôn hổ trợ các tổ chuyên môn trong việc triển khai thực hiện chuyên đề

- Phòng Giáo dục & Đào tạo đã triển khai Công văn số 337/GDĐT ngày 06/9/2012 V/v Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2012-2013 cấp Trung học

cơ sở và Kế hoạch Số: 354/KH-GDĐT ngày 14/9/2012 về kế hoạch thực hiện chuyên đề “Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề” trên địa bàn toàn huyện

- Tất cả giáo viên trong những năm học qua đã tiến hành tổ chức các phương pháp dạy học tích cực, các kĩ thuật dạy học tích cực nên đã đúc kết được nhiều kinh nghiệm về phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập, đặc biệt là sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học

- Trong những năm gần đây việc học bộ môn Địa lí đã được học sinh quan tâm hơn, có đủ các phương tiện để phục vụ cho học tập đặc biệt là vở bài tập, tập bản đồ, Atlat địa lí, sách tham khảo Học sinh đã quen thuộc với cách học mới, tích cực, chủ động hơn trong việc phát hiện kiến thức, có ý thức tự giác trong làm bài tập, chuẩn bị bài mới, chịu khó tìm tòi những kiến thức thực tế khi giáo viên yêu cầu

b) Khó khăn:

* Học sinh: Một số học sinh còn chưa có ý thức học tập tốt, còn thụ động trong

học tập, thiếu tính tích cực chủ động trong học tập tập đặc biệt là trong việc hoạt động nhóm

* Giáo viên: Một số giáo viên còn ngại khó trong việc thực hiện một số phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực vì phải đầu tư nhiều, thời gian đầu tư để xây dựng kế hoạch bài dạy lớn Đặc biệt, ở bộ môn Địa lí số giáo viên cùng bộ môn của từng trường ít nên việc dự giờ, trao đổi chuyên môn gặp khó khăn

Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề là con đường quan trọng để phát huy tính tích cực của HS, là một trong những vấn đề giáo viên chúng ta cần phải làm để đổi mới phương pháp giảng dạy Nhưng còn một số giáo viên chúng ta còn mơ hồ về khái niệm cũng như cách thức làm sao để thành công trong quá trình dạy học giải quyết vấn đề

2 Vận dụng dạy học dựa trên giải quyết vấn đề ở bộ môn Địa lí:

a) Đặc điểm của dạy học dựa trên giải quyết vấn đề:

- Vấn đề là bối cảnh trung tâm của hoạt động dạy và học:

Có thể nói rằng phương pháp dạy học dựa trên giải quyết vấn đề đảo lộn thứ

tự của hoạt động dạy học nếu so với các phương pháp truyền thống ở đó thông tin được giáo viên trình bày từ thấp đến cao theo một trình tự nhất định và học sinh sẽ chỉ được tiếp cận với một vấn đề cần được lý giải (nếu có) một khi đã được trang

bị đầy đủ những kiến thức cần thiết Trong phương pháp dạy học dựa trên giải

quyết vấn đề, học sinh được tiếp cận với vấn đề ngay ở giai đoạn đầu của một đơn

vị bài giảng Vấn đề có thể là một hiện tượng của tự nhiên hoặc là một sự kiện/tình

huống đã, đang hoặc có thể sẽ diễn ra trong thực tế và chứa đựng những điều cần được lý giải

- Các đặc trưng của một vấn đề hay:

Thực tế đã chỉ ra là có rất nhiều kiểu vấn đề, chủ đề có thể lựa chọn Điều này phụ thuộc vào từng hoàn cảnh cụ thể, từng cách xây dựng vấn đề và các hoạt động đề ra cho người học Tuy nhiên, đặc trưng bề nổi của một vấn đề thì không bao giờ rời xa nhu cầu của người học (nhu cầu về nhận thức, lĩnh hội kiến thức, ) cũng như không bao giờ xa rời mục tiêu học tập Dưới đây là một vài cách xây dựng vấn đề có hiệu quả:

+ Xây dựng vấn đề dựa vào kiến thức có liên quan đến bài học Toàn bộ bài giảng được xây dựng dưới dạng vấn đề sẽ kích thích tính tò mò và sự hứng thú của người học Tính phức tạp hay đơn giản của vấn đề luôn luôn là yếu tố cần được xem xét

+ Vấn đề phải được xây dựng xung quanh một tình huống (một sự việc, hiện tượng,…) có thực trong cuộc sống Vấn đề cần phải được xây dựng một cách

cụ thể và có tính chất vấn Hơn nữa, vấn đề đặt ra phải dễ cho người học diễn đạt

và triển khai các hoạt động liên quan Một vấn đề hay là một vấn đề không quá phức tạp cũng không quá đơn giản Cuối cùng là cách thể hiện vấn đề và cách tiến hành giải quyết vấn đề phải đa dạng

Vấn đề đặt ra cần phải có nhiều tài liệu tham khảo nhưng trọng tâm nhằm giúp người học có thể tự tìm tài liệu, tự khai thác thông tin và tự trau dồi kiến thức; các phương tiện thông tin đại chúng như sách vở, internet,… cũng cần phải đa dạng nhằm phục vụ mục đích trên

- Học sinh tự tìm tòi để xác định những nguồn thông tin giúp giải quyết vấn đề:

Trên cơ sở vấn đề được nêu ra, chính học sinh phải chủ động tìm kiếm thông tin thích hợp để giải quyết vấn đề Thông tin có thể ở nhiều dạng và từ nhiều nguồn

khác nhau (sách, báo, phim, ảnh, từ internet…) Nói cách khác, chính người học phải tự trang bị cho mình phần “lý thuyết” nhằm có đủ kiến thức để tiếp cận và giải quyết vấn đề

- Thảo luận nhóm là hoạt động cốt lõi:

Mặc dù phương pháp có thể được áp dụng cho riêng từng học sinh, trong đa

số các ứng dụng giáo viên thường kết hợp với hoạt động nhóm Thông qua thảo luận ở nhóm nhỏ, học sinh chia sẽ nguồn thông tin và cùng nhau hình thành các giả thuyết giúp giải quyết vấn đề, kiểm tra giả thuyết và đi đến kết luận Nhờ hoạt động nhóm, học sinh được rèn luyện thêm các kỹ năng cần thiết khác ngoài mục đích lĩnh hội kiến thức

- Vai trò của giáo viên mang tính hỗ trợ:

Giáo viên đóng vai trò định hướng (chỉ ra những điều cần được lý giải của vấn đề), trợ giúp (chỉ ra nguồn thông tin, giải đáp thắc mắc,…), đánh giá (kiểm tra các giả thuyết và kết luận của học sinh), hệ thống hóa kiến thức, khái quát hóa các kết luận

b) Quy trình dạy học dựa trên giải quyết vấn đề:

Trình tự tổ chức dạy học dựa trên giải quyết vấn đề có thể được qua các giai đoạn sau:

Giai đoạn 1 Xác định và tìm hiểu vấn đề.

Bước 1: Giới thiệu tình huống chứa đựng vấn đề.

Có nhiều cách khác nhau để giới thiệu tình huống như kể một câu chuyện, thuật lại một sự kiện, nêu một bài toán, xem một video, chứa đựng vấn đề giáo viên xác định trước đó

Bước 2: Làm sáng tỏ vấn đề

Có 2 dạng câu hỏi được đề cập đó là những dấu hiệu đã biết trong tình huống, những điều cần biết thêm

Bước 3: Đề xuất các ý tưởng, giả thuyết(Phân chia lớp học thành các

nhóm, cử nhóm trưởng  học sinh thảo luận nhóm để đưa ra các ý tưởng và giả thuyết về vấn đề):

Bước 4: Xác định các kiến thức cần cho việc giải quyết vấn đề (Liệt kê nội

dung các kiến thức cần có để kiểm chứng)

Bước 5 Liệt kê những kiến thức chưa biết (GV xem xét danh mục các nội

dung kiến thức cần có để giải quyết vấn đề, đề xuất các kiến thức mới cần nghiên cứu)

Giai đoạn 2: Tự tìm các kiến thức có liên quan.

Bước 1 Định hướng nguồn thông tin(Chủ yếu là SGK, sách tham khảo;

tham khảo tài liệu và thông tin trên Internet; tham vấn chuyên gia, đương sự liên quan)

Bước 2 Tự nghiên cứu (Nội dung nghiên cứu có thể được tách thành

từng chủ đề nhỏ, phân công theo khả năng của các thành viên trong nhóm)

Giai đoạn 3: Giải quyết vấn đề.

Bước 1 Hệ thống hóa kiến thức mới nhận được(Thành viên trong nhóm

trình bày, thảo luận, chia sẻ về từng chủ đề nhỏ đã nghiên cứu => tất cả các thành viên trong nhóm đều hiểu được chủ đề và biết được ý nghĩa của nó trong việc kiểm chứng các ý tưởng, giả thuyết)

Bước 2 Đánh giá ý tưởng, giả thuyết(Xem xét, kiểm chứng về tính đúng

đắn của từng ý tưởng, giả thuyết => vấn đề được giải quyết trên cơ sở hệ thống kiến thức mới và sự suy luận có lôgic)

Giai đoạn 4: Trình bày kết quả.

Bước 1 Viết báo cáo kết luận hay tạo sản phẩm(Báo cáo có 3 phần: đặt

vấn đề, giải quyết vấn đề, kết luận; tạo sản phẩm, giải pháp … về vấn đề)

Bước 2 Thể chế hóa kiến thức đã học(Đây là bước quan trọng, thể hiện sự

xem xét lại các kiến thức liên quan tới môn học đã lĩnh hội được thông qua giải quyết vấn đề => đáp ứng mục tiêu môn học đã đề ra)

Việc cụ thể hóa các bước nói trên phụ thuộc rất lớn vào năng lực, tính tích cực của học sinh(và đôi khi của cả giáo viên) và các điều kiện học tập, giảng dạy hiện hữu (tài liệu, trang thiết bị, nơi thảo luận, )

c) Một số kĩ thuật thực hiện dạy học dựa trên giải quyết vấn đề ở bộ môn Địa lí:

Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề là hình thức dạy học mà giáo viên phải tổ chức được tình huống có vấn đề giúp học sinh nhận thức được tình huống, chấp nhận giải quyết và tìm kiếm được kiến thức trong quá trình hoạt động hợp tác giữa thầy và trò, phát huy tối đa tính tích cực của học sinh kết hợp với sự hướng dẫn của giáo viên Để vận dụng tốt phương pháp dạy học dựa trên giải quyết vấn đề ở môn Địa lí, giáo viên cần tiến hành một số kĩ thuật như sau:

c.1 Xây dựng tình huống có vấn đề: Đặt vấn đề, chuyển học sinh vào tình huống có vấn đề.

Đặt vấn đề trong phần lớn trường hợp, là đặt ra trước học sinh một câu hỏi.

Tuy nhiên, đó không phải là câu hỏi thông thường như trong đàm thoại, mà phải là câu hỏi có vấn đề Nghĩa là, câu hỏi phải chứa đựng một mâu thuẫn giữa kiến thức

cũ và kiến thức mới, giữa cái đã biết và cái chưa biết cần phải khám phá, nhận thức, giữa vốn kiến thức khoa học đã có và vốn kiến thức thực tiễn đa dạng Trong

dạy học, học sinh được tiếp cận với vấn đề ngay ở giai đoạn đầu của một đơn vị

bài giảng; khi giới thiệu bài mới, Giáo viên đặt ra cho học sinh một vấn đề có trong thực tiễn có sự mâu thuẫn mà nội dung bài học sẽ giải quyết vấn đề đó

Ví dụ: Để tạo tình huống học tập khi dạy bài Ô nhiễm môi trường ở đới ôn hòa GV trình chiếu video clip về tình trạng ô nhiễm nguồn nước và không khí ở đới ôn hòa và đặt ra câu hỏi : Video clip và các hình ảnh chúng ta vừa quan sát phản ánh thực trạng gì đang diễn ra? Những nguyên nhân nào dẫn đến thực trạng đó? Bài học hôm nay sẽ giúp chúng ta giải đáp những vấn đề nêu ra

Hoặc trước khi dạy bài Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa ở lớp 6, giáo viên nêu ra một vấn đề thực tế mà các em hay gặp là thời gian ban ngày và

ban đêm về mùa hè và mùa đông ở nước ta để tạo ra một tình huống: Ví dụ: Theo qui luật tự nhiên hằng ngày, hằng năm các em thấy vào mùa đông thời gian ban ngày và thời gian ban đêm so với mùa hè như thế nào? Có phải vào mùa đông ban ngày ngắn và ban đêm dài, còn mùa hè thì ngược lại hay không? Và vì sao các em thường nghe ông bà có câu : " Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng

Ngày tháng mười chưa cười đã tối "

Để giải quyết những vấn đề vừa nêu chúng ta cùng nhau tìm hiểu bài học Hoặc để tạo ra một tình huống học tập trước khi vào mục 2 bài 8: Sự chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời trong chương trình lớp 6, giáo viên kể câu chuyện: Vào 1 ngày đông rét lạnh, tại Sân bay Nội bài(Hà Nội) trong chuyến bay

từ Xít-nây(Nước Ô-xtrây-li-a) đến Nội Bài có rất nhiều sinh viên Việt nam từ nước Ô-xtrây-li-a về nghỉ hè Khi biết được các sinh siên nhân dịp nghỉ hè họ về thăm gia đình thì có 1 số người thắc mẳc rằng bây giờ là mùa đông ở Việt Nam mà sao các anh chị sinh viên họ về VN là để nghỉ hè Em có thể giải đáp được thắc mắc

đó hay không?

Để vấn đề trở thành tình huống đối với học sinh, câu hỏi đặt vấn đề phải lưu

ý các điểm sau:

- Trong thành phần câu hỏi, phải có phần học sinh đã biết, phần kiến thức

cũ và phần học sinh chưa biết, phần kiến thức mới Hai phần này phải có mối quan

hệ với nhau, trong đó phần học sinh chưa biết là phần chính của câu hỏi, học sinh phải có nhiệm vụ tìm tòi, khám phá

Ví dụ : Trong bài 27 ở chương trình lớp 7: Thiên nhiên châu Phi(tiếp theo),

ở mục khí hậu GV đưa ra 1 câu hỏi: "Thường những nơi ở gần biển thì khí hậu điều hoà, có mưa nhiều Nhưng tại sao Châu Phi được bao bọc quanh là biển mà lại

có khí hậu nóng và khô vào bậc nhất trên thế giới? Để giải quyết vấn đề này, chúng ta cùng nhau thực hiện nhiệm vụ của bài ở trang 65 sách giáo khoa!

- Nội dung câu hỏi phải thật sự kích thích, gây hứng thú nhận thức đối với học sinh Trong rất nhiều trường hợp, câu hỏi gắn với các vấn đề thực tế gần gũi, thường lôi cuốn hứng thú học sinh nhiều hơn

- Câu hỏi phải vừa sức học sinh Các em có thể giải quyết được, hoặc hiểu được cách giải quyết dựa vào việc huy động vốn tri thức sẵn có của mình bằng hoạt động tư duy Trong câu hỏi nên hàm chứa phương hướng giải quyết vấn đề, tạo điều kiện làm xuất hiện giả thuyết và tạo điều kiện tìm ra con đường giải quyết đúng

Tình huống có vấn đề có thể được tạo ra vào lúc bắt đầu bài mới, bắt đầu một mục của bài, hay lúc đề cập đến một nội dung cụ thể của bài, một khái niệm, một mối liên hệ nhân quả

Đặt vấn đề và tạo tình huống có vấn đề có thể bằng cách dùng lời nói, suy luận lôgic, mô tả, kể chuyện, đọc một đoạn trích, dùng bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranh ảnh,băng hình video

c 2 Giải quyết vấn đề:

Sau khi đã tạo được tình huống có vấn đề, giáo viên hướng dẫn học sinh tiến hành giải quyết từng vấn đề Cấu trúc quá trình giáo viên hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề có thể mô tả qua các bước cơ bản sau:

Bước 1 Nhận biết vấn đề

Bước 2 Tìm các phương án giải quyết

Nhiệm vụ của bước này là tìm các phương án khác nhau để giải quyết vấn

đề Để tìm các phương án giải quyết vấn đề, cần so sánh, liên hệ với những cách giải quyết các vấn đề tương tự đã biết cũng như tìm các phương án giải quyết mới Các phương án giải quyết đã tìm ra cần được sắp xếp, hệ thống hoá để xử lý ở giai đoạn tiếp theo Khi có khó khăn hoặc không tìm được phương án giải quyết thì cần trở lại việc nhận biết vấn đề để kiểm tra lại việc nhận biết và hiểu vấn đề

Bước 3: Quyết định phương án giải quyết

Trong bước này cần quyết định phương án giải quyết vấn đề, tức là cần giải quyết vấn đề Các phương án giải quyết đã được tìm ra cần được phân tích, so sánh

và đánh giá xem có thực hiện được việc giải quyết vấn đề hay không Nếu có nhiều phương án có thể giải quyết thì cần so sánh để xác định phương án tối ưu Nếu việc kiểm tra các phương án đã đề xuất đưa đến kết quả là không giải quyết được vấn

đề thì cần trở lại giai đoạn tìm kiếm phương án giải quyết mới Khi đã quyết định được phương án thích hợp, giải quyết được vấn đề tức là đã kết thúc việc giải quyết vấn đề

d) Cách vận dụng các mức độ của dạy học dựa trên giải quyết vấn đề:

Tuỳ theo mức độ tham gia của HS vào quá trình nghiên cứu và giải quyết vấn đề, người ta phân chia dạy học dựa trên giải quyết vấn đề thành bốn mức độ:

Mức độ 1:

- Giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề

- Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của giáo viên

- Giáo viên kết luận, đánh giá kết quả làm việc của học sinh

Mức này thường được sử dụng đối với đối tượng HS có lực học trung bình trở xuống hoặc khi vấn đề nghiên cứu khó phát hiện và với kiến thức đang có của

HS thì việc đưa ra phương pháp giải quyết vấn đề mất khá nhiều thời gian so với thời gian một tiết học

Mức độ 2:

- Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết

- Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề

- Giáo viên và học sinh cùng kết luận và đánh giá

Mức này cũng được sử dụng với đối tượng HS như ở mức một nhưng số lượng HS có lực học trung bình lớn hơn số lượng HS có lực học yếu kém.

Mức độ 3:

- Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống

- Học sinh phát hiện và xác định vấn đề nảy sinh, tự lực đề xuất các giả thiết và lựa chọn giải pháp

- Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề, tự đánh giá chất lượng hiệu quả và kết luận Khi cần, giáo viên bổ sung, chính xác hóa kết luận

Mức này được áp dụng với đối tượng HS có lực học từ khá trở lên

Mức độ 4:

- Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của mình hoặc của cộng đồng, lựa chọn vấn đề phải giải quyết

- Giáo viên chỉ tham gia khi cần thiết

- Học sinh giải quyết vấn đề, tự đánh giá chất lượng và hiệu quả

Mức này cũng được áp dụng với đối tượng HS có lực học từ khá trở lên

Các

mức

Đặt vấn đề

Nêu giả thuyết

Lập kế hoạch

Giải quyết vấn đề

Kết luận

Như vậy, trong dạy học dựa trên giải quyết vấn đề giáo viên đưa học sinh vào tình huống có vấn đề rồi giúp học sinh giải quyết vấn đề được đặt ra Bằng cách đó, học sinh vừa nắm được tri thức mới, vừa nắm được phương pháp đi tới kiến thức đó, vừa phát triển tư duy tích cực, sáng tạo và có khả năng vận dụng tri thức vào giải quyết tình huống mới

* Căn cứ lựa chọn mức độ áp dụng dạy học dựa trên giải quyết vấn đề:

1 Mục tiêu dạy học của môn học (chuẩn KT, KN: mức độ 1,2,3 … của mục tiêu bài dạy);

2 Điều kiện dạy học cụ thể (vùng miền, cơ sở vật chất, hiểu biết và kinh nghiệm của HS, …);

3 Sự hiểu biết và thành thạo của GV về dạy học dựa trên giải quyết vấn đề;

4 Trình độ và năng lực của HS (đối với HS giỏi, có thể áp dụng ngay mức 2,3 rồi trong quá trình học áp dụng mức 4)

e) Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề thông qua sử dụng các thiết bị dạy học:

Thực tế dạy học cho thấy việc quan sát và khai thác kiến thức của học sinh đối với các thiết bị dạy học chỉ đạt hiệu quả nếu trước khi cho học sinh quan sát nhận xét, giáo viên đưa ra vấn đề cần giải quyết nhằm giúp học sinh biết được cần phải quan sát cái gì? Phân tích nội dung gì? Giải thích nguyên nhân, nhận xét và khai thác kiến thức như thế nào?

Ví dụ: Khi dạy vùng Đông Nam Bộ phần “công nghiệp” giáo viên cho học

sinh khai thác lược đồ kinh tế vùng Đông Nam Bộ Trước khi học sinh tiến hành khai thác lược đồ, giáo viên cần đưa ra các yêu cầu sau: Tìm trên lược đồ các trung

tâm công nghiệp của vùng, các ngành công nghiệp của từng trung tâm? Giải thích

vì sao thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm công nghiệp lớn nhất của vùng?

Sau khi đã nắm được vấn đề cần giải quyết mà giáo viên đã định hướng trước, học sinh sẽ tập trung vào khai thác ngay nội dung chính để nắm được các trung tâm công nghiệp là: Thành phố Hồ Chí Minh, Vũng Tàu, Biên Hòa, Thủ Dầu Một Trong đó thành phố Hồ Chí Minh tập trung nhiều ngành công nghiệp nhất: Năng lượng, luyện kim, cơ khí, hóa chất, sản xuất vật liệu xây dựng, chế biến lâm sản, chế biến lương thực thực phẩm, sản xuất hàng tiêu dùng và trở thành trung tâm công nghiệp lớn nhất của vùng cũng như của cả nước

Chúng ta biết rằng, các đối tượng, sự vật địa lý tồn tại trong những mối quan

hệ chặt chẽ Trong dạy học địa lý, để giúp học sinh hiểu được đặc trưng của các đối tượng, sự vật địa lý và hiểu được bản chất của những mối quan hệ đó, giáo viên phải hướng dẫn học sinh sử dụng kết hợp các nội dung kiến thức với thiết bị dạy học để đối chiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp để rút ra kết luận, giải quyết vấn đề giáo viên yêu cầu Việc sử dụng kết hợp các loại phương tiện này sẽ kích thích hứng thú học tập của học sinh – giúp học sinh chủ động, sáng tạo trong hoạt động nhận thức

3 Hệ thống câu hỏi sử dụng trong dạy học dựa trên giải quyết vấn đề:

Các câu hỏi phải thể hiện rõ ràng về yêu cầu và mức độ nhận thức khác nhau đối với học sinh

Câu hỏi để phân loại và phát triển tư duy địa lí cho học sinh cần có các mức

độ khác nhau từ đọc các đối tượng địa lí đến phân tích, so sánh, xác định các mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí Câu hỏi có tác dụng dẫn dắt học sinh biết, hiểu được đặc điểm đặc trưng của các đối tượng địa lí và có cách nhìn tổng hợp giữa các đối tượng địa lí qua các mối quan hệ giữa chúng

III BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ ĐỀ XUẤT:

Dạy học giải quyết vấn đề có nhiều tác dụng trong vịêc nâng cao chất lượng dạy học Địa lí Dạy học dựa trên giải quyết vấn đề là một trong những phương pháp dạy học tích cực nhằm tổ chức cho học sinh tự tìm tòi, phát hiện, giải quyết các vấn đề nhận thức có hiệu quả, học sinh phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo trong học tập Để tổ chức các hoạt động học tập có hiệu quả, giáo viên cần:

- Chú ý sử dụng mọi biện pháp thúc đẩy học sinh mạnh dạn nêu thắc mắc và khéo léo sử dụng thắc mắc đó để tạo nên tình huống có vấn đề, thu hút toàn lớp tham gia thảo luận, tranh luận để giải quyết vấn đề đó Như vậy có thể góp phần lấp lỗ hỏng, chữa những sai lầm hoặc hiểu chưa chính xác những nội dung học tập của học sinh

- Có thái độ bình tĩnh khi học sinh trả lời sai hoặc thiếu chính xác, tránh thái

độ nôn nóng, vội vàng cắt ngang ý kiến của học sinh khi không thật cần thiết Chú

ý uốn nắn, nhận xét, bổ sung câu trả lời của học sinh, giúp học sinh hệ thống hóa tri thức tiếp thu được

- Tạo không khí thoải mái trong lớp học để học sinh không quá lo ngại khi trả lời, các học sinh yếu kém không mặc cảm, tự ti về trình độ nhận thức của mình, khuyến khích, động viên sự cố gắng của các em

Bên cạnh đó, để thực hiện thành công dạy học dựa trên giải quyết vấn đề giáo viên cần coi trọng việc hướng dẫn phương pháp học tập cho học sinh Dù dạy học theo phương pháp gì thì mục đích cuối cùng là học sinh nắm được kiến thức và biết vận dụng tốt kiến thức, kĩ năng vào thực tế cuộc sống Nếu giáo viên dạy tốt

mà không hướng dẫn cho học sinh cách học tốt thì chắc chắn kết quả sẽ không như mong muốn Vì vậy giáo viên cần chú ý hướng dẫn cách học cho học sinh theo những định hướng sau:

- Yêu cầu học sinh phải tự giác,tích cực và tạo thới quen tư duy lôgich, tích cực tham gia xây dựng bài

- Phải thường xuyên liên hệ kiến thức đã được học với kiến thức thực tế qua quan sát hoặc qua các phương tiện thông tin và ngược lại từ kiến thức hiểu được qua thực tế để rút ra bài học trên lớp

- Hướng dẫn cho học sinh thường xuyên đưa ra những câu hỏi, những thắc mắc cần giải quyết, điều đó giúp học sinh có ý thức trách nhiệm hơn trong việc tự giải quyết vấn đề và sẽ hiểu bài tốt hơn, nhớ lâu hơn vì có chủ định

- Trong học tập cần có sự so sánh, đối chứng, phân tích các bảng, biểu, lược

đồ để nắm kiến thức một cách chắc chắn

- Yêu cầu học sinh phải có sự hợp tác tốt trong hoạt động nhóm, mạnh dạn thể hiện ý kiến của mình trước nhóm, tích cực tham gia tranh luận những vấn đề còn vướng mắc để cùng làm sáng tỏ vấn đề cần giải quyết

- Tập cho học sinh thói quen quan sát, ghi lại những hiện tượng, đối tượng địa lý và tự đặt câu hỏi, giải thích để đưa ra nhận định

- Thường xuyên làm bài tập, có thói quen tốt trong việc trao đổi với bạn nếu

có những vấn đề chưa hiểu rõ

Dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng và phân hóa theo năng lực của học sinh với việc vận dụng phương pháp dạy học dựa trên giải quyết vấn đề yêu cầu giáo viên phải đầu tư thời gian và công sức nhiều hơn để xây dựng được một hệ thống phương pháp và phương tiện dạy học thích hợp cho từng kiểu bài dạy Trên lớp giáo viên sẽ dạy ít hơn nhưng học sinh phải học nhiều hơn thông qua các hoạt động tương tác hoặc các trò chơi theo sự hướng dẫn, hỗ trợ của giáo viên Học sinh

sẽ được giáo viên tạo điều kiện để trao đổi với nhau và trao đổi với giáo viên Chính vì được sáng tạo, tìm tòi khám phá của học sinh và sự phản biện của học sinh trong mỗi giờ học sẽ góp phần làm giàu thêm kiến thức cho giáo viên Nếu tổ chức được một giờ học như thế chắc chắn học sinh sẽ ham học và học được nhiều điều hơn Những điều mà học sinh học được không chỉ là kiến thức mà quan trọng

là các em còn được trang bị cả kỹ năng sống, kỹ năng làm việc theo nhóm, kỹ năng sống hòa nhập với cộng đồng, kỹ năng quản lý, điều hành công việc, kỹ năng hùng