MỤC TIÊU: 1. Trình bày được các yếu tố nguy cơ của môi trường bệnh viện. 2. Trình bày được ảnh hưởng của môi trường bệnh viện đến vấn đề sức khỏe 3. Trình bày được các biện pháp dự phòng nhằm giảm thiểu yếu tố nguy cơ trong môi trường bệnh viện NỘI DUNG: 1. Các yếu tố nguy cơ của môi trường bệnh viện 1.1. Nhiễm trùng bệnh viện Nhiễm trùng ngoài bệnh viện là lý do làm bệnh nhân vào viện, loại nhiễm trùng này là do các mầm bệnh từ ngoài bệnh viện. Nhiễm trùng trong bệnh viện, mắc phải khi bệnh nhân nằm viện mà lý do nhập viện không phải do nhiễm trùng ấy. Nguyên nhân Con người: + Bệnh nhân lây nhiễm cho bệnh nhân, do di chuyển bệnh nhân nhiều. + Nhân viên lây nhiễm cho bệnh nhân và ngược lại. + Khách thăm lây nhiễm cho bệnh nhân và ngược lại. Vật liệu, dụng cụ sử dụng trong thăm khám chữa trị, đồ dùng của bệnh nhân. Môi trường: + Không khí trong bệnh phòng bị nhiễm bẩn. + Đất, bụi trong bệnh phòng bị nhiễm bẩn bởi vi sinh vật. + Nước sinh hoạt và nước thải. Các hình thức lây truyền Do căn nguyên nội sinh: bình thường có một lượng lớn vi khuẩn sống ở niêm mạc ông tiêu hoá gồm vi khuẩn ái khí, kỵ khí. Do ảnh hưởng của Stress, ngoại khoa, shock vv... làm rối loạn và phát sinh các điều kiện để vi khuẩn từ ruột vào máu trực tiếp qua thành ruột rồi đến cư trú ở một cơ quan thích hợp nào đó. Hoặc trong thao tác phẫu thuật người thầy thuốc đưa vi khuẩn từ ống tiêu hoá vào các tổ chức khác hay vào vết mổ gây nhiễm trùng Do căn nguyên ngoại sinh (hệ vi khuẩn ngoại lai với bệnh nhân): đó là do các mầm bệnh từ ngoài xâm nhập vào gây nhiễm trùng cho bệnh nhân. Các thức lây truyền có thể trực tiếp hoặc gián tiếp. + Truyền theo đường không khí: các vi sinh vật được vận chuyển bằng các vật liệu, dụng cụ, bụi các loại và các giọt nước bọt. + Truyền do tiếp xúc với vật liệu, dụng cụ: quần áo nhân viên, đồ dùng sinh hoạt và vệ sinh, đồ dùng trong phòng tắm, nhà vệ sinh. + Truyền qua đường bàn tay: chiếm 40% đến 70% các nhiễm trùng trong bệnh viện.
Trang 1Bài : Vệ sinh bệnh viện (4 tiết)
Đại học Y Dược Thái Nguyên
MỤC TIÊU:
1 Trình bày được các yếu tố nguy cơ của môi trường bệnh viện
2 Trình bày được ảnh hưởng của môi trường bệnh viện đến vấn đề sức khỏe
3 Trình bày được các biện pháp dự phòng nhằm giảm thiểu yếu tố nguy cơ trong môi trường bệnh viện
NỘI DUNG:
1 Các yếu tố nguy cơ của môi trường bệnh viện
1.1 Nhiễm trùng bệnh viện
- Nhiễm trùng ngoài bệnh viện là lý do làm bệnh nhân vào viện, loại nhiễm trùng này là do các mầm bệnh từ ngoài bệnh viện
- Nhiễm trùng trong bệnh viện, mắc phải khi bệnh nhân nằm viện mà lý do nhập viện không phải do nhiễm trùng ấy
* Nguyên nhân
- Con người:
+ Bệnh nhân lây nhiễm cho bệnh nhân, do di chuyển bệnh nhân nhiều + Nhân viên lây nhiễm cho bệnh nhân và ngược lại
+ Khách thăm lây nhiễm cho bệnh nhân và ngược lại
- Vật liệu, dụng cụ sử dụng trong thăm khám chữa trị, đồ dùng của bệnh nhân
- Môi trường:
+ Không khí trong bệnh phòng bị nhiễm bẩn
+ Đất, bụi trong bệnh phòng bị nhiễm bẩn bởi vi sinh vật
+ Nước sinh hoạt và nước thải
* Các hình thức lây truyền
- Do căn nguyên nội sinh: bình thường có một lượng lớn vi khuẩn sống ở
niêm mạc ông tiêu hoá gồm vi khuẩn ái khí, kỵ khí Do ảnh hưởng của Stress, ngoại khoa, shock vv làm rối loạn và phát sinh các điều kiện để vi khuẩn từ ruột
Trang 2Môi trường
vào máu trực tiếp qua thành ruột rồi đến cư trú ở một cơ quan thích hợp nào đó Hoặc trong thao tác phẫu thuật người thầy thuốc đưa vi khuẩn từ ống tiêu hoá vào các tổ chức khác hay vào vết mổ gây nhiễm trùng
- Do căn nguyên ngoại sinh (hệ vi khuẩn ngoại lai với bệnh nhân): đó là do
các mầm bệnh từ ngoài xâm nhập vào gây nhiễm trùng cho bệnh nhân Các thức lây truyền có thể trực tiếp hoặc gián tiếp
+ Truyền theo đường không khí: các vi sinh vật được vận chuyển bằng các vật liệu, dụng cụ, bụi các loại và các giọt nước bọt
+ Truyền do tiếp xúc với vật liệu, dụng cụ: quần áo nhân viên, đồ dùng sinh hoạt và vệ sinh, đồ dùng trong phòng tắm, nhà vệ sinh
+ Truyền qua đường bàn tay: chiếm 40% đến 70% các nhiễm trùng trong bệnh viện
* Những tác nhân gây nhiễm trùng các cơ sở điều trị
Các vi sinh vật gây ra bệnh nhiễm trùng chủ yếu là:
- Tụ cầu vàng: nhọt, áp xe chúng có trong không khí, chất lỏng, trên mặt đất
- Liên cầu khuẩn:
Người thăm Bệnh nhân
Bệnh nhân Thầy thuốc
Dụng cụ y tế
Trang 3+ Liên cầu khuẩn Agalactae B: nhiễm trùng sau đẻ, đặc hiệu với phụ nữ, 15% đến 30% mang vi khuẩn không có triệu chứng Truyền bệnh do: bàn tay, đồ vật - dụng cụ
+ Liên cầu khuẩn ở phân (S.faecalis): nhiễm trùng đường niệu, phẫu thuật bụng Truyền bệnh: tại chỗ, bàn tay, bề mặt, đất
+ Liên phế cầu (S.Pneumoniae): viêm phổi 50% người mang vi khuẩn không có triệu chứng Truyền bệnh theo đường không khí
- Vi khuẩn đường ruột: hiện nay, đây là những mầm bệnh thường hay gặp nhất, nhiễm trùng nặng trong viêm Klebsiella: nhiễm trùng đường tiết niệu và hô hấp Escherichia Coli: Nhiễm trùng đường tiết niệu, nhiễm trùng đường hô hấp Seriatia: nhiễm trùng đường tiết niệu, các tạng
Proteus: nhiễm trùng đường tiết niệu (đặt sonde)
Pseudomonacaes: vi khuẩn chính: khuẩn gây mủ - những vi khuẩn có bào tử: Tetani, Perfringen, vô trùng các đồ vật - dụng cụ bằng nồi hấp, hầu như đã xoá
bỏ nguồn gốc bệnh nhiễm trùng trong bệnh viện này
Các virus: viêm gan, cúm, HIV, vv
1.2 Chất thải y tế: chất thải trong các cơ sở y tế được phân thành 5 loại như
sau:
1.2.1 Chất thải lâm sàng (gồm 5 nhóm)
a) Nhóm A: là chất thải nhiễm khuẩn, bao gồm những vật liệu bị thấm máu,
thấm dịch, các chất bài tiết của người bệnh như: băng, gạc, bông, găng tay, bột bó,
đồ vải, các túi hậu môn nhân tạo, dây truyền máu, các ống thông, dây và túi đựng dẫn lưu,…
b) Nhóm B: là các vật sắc nhọn, bao gồm: bơm kim tiêm, lưỡi và cán dao
mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ và mọi vật liệu có thể gây ra các vết cắt hoặc chọc thủng, cho dù chúng có thể bị nhiễm khuẩn hoặc không nhiễm khuẩn
Trang 4c) Nhóm C: là chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao phát sinh từ các phòng
xét nghiệm, bao gồm: găng tay, lam kính, ống nghiệm, bệnh phẩm sau khi sinh thiết/ xét nghiệm / nuôi cấy, túi đựng máu…
d) Nhóm D: là chất thải dược phẩm, bao gồm
* Dược phẩm quá hạn, dược phẩm bị nhiễm khuẩn, dược phẩm bị đổ, dược phẩm không còn nhu cầu sử dụng
* Thuốc gây độc tế bào
e) Nhóm E: là các mô và các cơ quan người - động vật, bao gồm: tất cả các
mô của cơ thể (dù nhiễm khuẩn hoặc không nhiễm); các cơ quan, chân tay, rau thai, bào thai, xác súc vật
1.2.2 Chất thải phóng xạ
Chất thải phóng xạ là chất thải có hoạt độ riêng giống như các chất phóng
xạ Tại các cơ sở y tế chất thải phóng xạ phát sinh từ các hoạt động chẩn đoán, hóa trị liệu và nghiên cứu Chất thải phóng xạ bao gồm: chất thải rắn, lỏng và khí
a) Chất thải phóng xạ rắn gồm: các vật liệu sử dụng trong các xét nghiệm,
chẩn đoán, điều trị như ống tiêm, bơm tiêm, kim tiêm, kính bảo hộ, giấy thấm, gạc sát khuẩn, ống nghiệm, chai lọ đựng chất phóng xạ …
b) Chất thải phóng xạ lỏng gồm: dung dịch có chứa nhân phóng xạ phát
sinh trong quá trình chẩn đoán, điều trị như nước tiểu của người bệnh, các chất bài tiết, nước xúc rửa các dụng cụ có chứa phóng xạ…
c) Chất thải phóng xạ khí gồm: các chất khí dùng trong lâm sàng như :
133Xe, các khí thoát ra từ các kho chứa phóng xạ…
1.2.3 Chất thải hóa học
Chất thải hóa học bao gồm các chất thải rắn, lỏng và khí Chất thải hóa học
trong các cơ sở y tế được phân thành 2 loại là Chất thải hóa học không gây nguy hại như đường, acid béo, một số muối vô cơ và hữu cơ Loại thứ hai là Chất thải hóa học nguy hại bao gồm:
a) Formaldehyd: được sử dụng trong khoa giải phẫu bệnh, lọc máu, ướp xác
và dùng để bảo quản các mẫu xét nghiệm ở một số khoa khác
Trang 5b) Các hóa chất quan hóa học: có trong các dung dịch dùng cố định và tráng phim c) Các dung môi: Các dung môi dùng trong cơ sở y tế bao gồm các hợp
chất halogen như methylen chlorid, choloform, freons, trichloro ethylen, các thuốc
mê bốc hơi như halothan; các hợp chất không có halogen như xylen, aceton, isopropanol, toluen, ethy acetat và acetonitril
d) Oxit ethylen - Oxit ethylen được sử dụng để tiệt khuẩn các thiết bị y tế,
phòng phẫu thuật nên được đóng thành bình và gắn với thiết bị tiệt khuẩn Loại khí này có thể gây ra nhiều độc tính và có thể gây ra ung thư ở người
e) Các chất hóa học hỗn hợp: bao gồm các dung dịch làm sạch và khử
khuẩn như phenol, dầu mỡ và các dung môi làm vệ sinh…
1.2.4 Các bình chứa khí có áp suất cao
Các cơ sở y tế thường có các loại bình chứa khí có áp suất như bình đựng
O2, CO2, bình ga, bình khí dung và các loại bình đựng khí dùng 1 lần Các bình này dễ gây cháy, nổ khi thiêu đốt vì vậy phải thu gom riêng
1.2.5 Chất thải sinh hoạt trong bệnh viện
a) Chất thải không bị nhiễm các yếu tố nguy hại: phát sinh từ các buồng bệnh, phòng làm việc, hành lang, các bộ phận cung ứng, nhà kho, nhà giặt, nhà ăn… bao gồm: giấy báo, tài liệu, vật liệu đóng gói, thùng cát tông, túi nilong, túi đựng phim, vật liệu gói thực phẩm, thức ăn dư thừa của người bệnh, hoa và rác quét dọn từ các sàn nhà
b) Chất thải ngoại cảnh: lá cây và rác từ các khu vực ngoại cảnh
2 Ảnh hưởng của môi trường bệnh viện đến vấn đề sức khỏe
* Các loại nhiễm trùng tại các cơ sở điều trị:
- Nhiễm trùng sau mổ: chiếm 17% các nhiễm trùng trong bệnh viện, vết mổ tạo ra một đường cho nhiễm trùng Các vết mổ được xếp loại theo nguy cơ lây nhiễm - phải đặt ra những nội qui về quản lý các băng gạc và đánh giá đều đặn
- Nhiễm trùng đường tiết niệu: chiếm 50% lây nhiễm trong bệnh viện, nó kháng với nhiều kháng sinh và có thể là điểm xuất phát của nhiễm trùng máu Đội ngũ điều trị phải luôn luôn quan tâm đến loại nhiễm trùng này
Trang 6- Nhiễm trùng phổi: hay nhiễm trùng đường hô hấp dưới 18% Nguồn này mới có gần đây, chủ yếu do kỹ thuật: hỗ trợ hô hấp và máy điều hoà vi khí hậu
- Nhiễm trùng máu (15%): Người ta phân làm hai loại nhiễm trùng máu: Nhiễm trùng máu thứ phát, nhiễm trùng máu tiên phát
3 Các biện pháp dự phòng nhằm giảm thiểu yếu tố nguy cơ trong môi trường bệnh viện
3.1 Thu gom chất thải y tế
3.1.1 Nguyên tắc thu gom chất thải
Phân loại phải được thực hiện ngay tại thời điểm chất thải phát sinh và phải đựng chất thải trong các túi hoặc thùng theo đúng quy định
Các chất thải y tế nguy hại không được để lẫn trong chất thải sinh hoạt Nếu vô tình để lẫn chất thải y tế nguy hại vào chất thải sinh hoạt thì hỗn hợp chất thải đó phải được xử lý và tiêu hủy như chất thải y tế nguy hại
3.1.2 Tiêu chuẩn các túi, hộp và thùng đựng chất thải
* Quy định về màu sắc của túi, hộp và thùng đựng chất thải
- Màu vàng: đựng Chất thải lâm sàng, bên ngoài phải có biểu tượng về nguy hại sinh học
Biểu tượng nguy hại sinh học
- Màu xanh: đựng chất thải sinh hoạt
- Màu đen: đựng chất thải hóa học, chất thải phóng xạ, thuốc gây độc tế bào
- Các túi, hộp và thùng đựng có các màu trên chỉ được sử dụng để đựng chất thải và không dùng vào mục đích khác
* Tiêu chuẩn túi đựng chất thải
ொொொ
ொொொ
ொ
Trang 7- Túi đựng chất thải để đem đi đốt phải là túi nhựa PE hoặc PP, không dùng túi nhựa PVC vì khi đốt sẽ tạo ra nhiều chất gây ô nhiễm
- Thành túi dày, kích thước túi phù hợp với lượng chất thải phát sinh, thể tích tối đa của túi là 0,1 m3
- Bên ngoài túi phải có đường kẻ ngang ở mức 2/3 túi và có dòng chữ
"Không được đựng quá vạch này"
* Tiêu chuẩn của các hộp đựng các vật sắc nhọn
- Làm bằng các vật liệu cứng, không bị xuyên thủng, không bị rò rỉ và có thể thiêu đốt được
- Dung tích hộp: cần có hộp đựng với kích thước khác nhau (2,5 lít, 6 lít, 12 lít và 20 lít) phù hợp với lượng các vật sắc nhọn phát sinh
- Các hộp đựng vật sắc nhọn phải thiết kế sao cho thuận lợi cho việc thu gom cả bơm và kim tiêm, khi di chuyển chất thải bên trong không bị đổ ra ngoài,
có quai và có nắp để dán kín lại khi hộp đã đầy 2/3 Hộp có màu vàng, có nhãn đề
"Chỉ đựng vật sắc nhọn"
* Tiêu chuẩn thùng đựng chất thải
- Phải làm bằng nhựa Poly Etylen có tỷ trọng cao, thành dày và cứng, có nắp đậy Những thùng thu gom có dung tích lớn cần có bánh xe đẩy
- Thùng màu vàng để thu gom các túi nilon màu vàng đựng chất thải lâm sàng
- Thùng màu xanh để thu gom các túi nilon màu xanh đựng chất thải sinh hoạt
- Thùng màu đen để thu gom các túi nilon màu đen đựng chất thải hóa học
và chất thải phóng xạ
- Dung tích thùng tùy vào khối lượng chất thải phát sinh, có thể từ 10 đến
25 lít
- Bên ngoài thùng phải có vạch báo hiệu ở mức 2/3 thùng và ghi dòng chữ
"Không được đựng quá vạch này".
3.1.3 Nơi đặt các túi và thùng đựng chất thải
Trang 8- Nơi đặt thùng đựng chất thải y tế nguy hại và chất thải sinh hoạt phải được định rõ tại mỗi khoa/ phòng Mỗi khoa cần có nơi lưu giữ các túi và thùng đựng chất thải theo từng loại
- Các túi và thùng đựng chất thải phải đặt ở nơi gần với nguồn phát sinh chất thải như trước buồng thủ thuật, buồng thay băng, buồng tiêm, buồng đỡ đẻ, buồng bệnh, buồng xét nghiệm, hành lang Trên các xe tiêm và làm thủ tục cần có hộp đựng các vật sắc nhọn để thuận tiện cho việc phân loại
- Các túi đựng chất thải phải tuân theo hệ thống màu quy định, không được thay thế các túi màu vàng, màu đen dựng chất thải nguy hại bằng các túi màu xanh
3.1.4 Thu gom chất thải tại nơi phát sinh
- Hộ lý hàng ngày chịu trách nhiệm thu gom các chất thải y tế nguy hại và chất thải sinh hoạt từ nơi chất thải phát sinh về nơi tập trung chất thải của khoa
- Chất thải lâm sàng khi đưa ra khỏi khoa/ phòng phải được để trong túi nilon màu vàng, chất thải hóa học và chất thải phóng xạ phải đựng trong túi nilon màu đen và phải có nhãn ghi nơi phát sinh chất thải
- Các hộp màu vàng đựng vật sắc nhọn và chất thải sau khi xử lý ban đầu phải cho vào túi nilon màu vàng và buộc kín miệng
- Chất thải phát sinh tại các khoa phải được vận chuyển về nơi lưu giữ chất thải chung của cơ sở y tế ít nhất 1 lần 1 ngày và khi cần
- Buộc các túi nilon chứa chất thải khi các túi chứa đã đạt tới thể tích quy định (2/3 túi) Không được dùng ghim dập để làm kín miệng túi
3.1.5 Vận chuyển chất thải trong cơ sở y tế
- Cơ sở y tế phải quy định đường vận chuyển và giờ vận chuyển chất thải Tránh vận chuyển chất thải qua các khu vực chăm sóc người bệnh và các khu vực sạch khác
- Mỗi cơ sở y tế phải có phương tiện để vận chuyển chất thải từ nơi tập trung của các khoa / phòng đến nơi lưu giữ chất thải của cơ sở y tế Các phương tiện này chỉ sử dụng để vận chuyển chất thải và phải cọ rưả, tẩy uế ngay sau khi
Trang 9vận chuyển chất thải Phương tiện vận chuyển chất thải phải được thiết kế sao cho
dễ cho chất thải vào, dễ lấy chất thải ra, dễ làm sạch, dễ tẩy uế, dễ làm khô
3.1.6 Lưu giữ chất thải trong các cơ sở y tế
Nơi lưu giữ chất thải tại các cơ sở y tế phải có đủ điều kiện sau:
- Cách xa nơi chuẩn bị đồ ăn, nhà kho, lối đi
- Có đường để xe chuyên chở chất thải từ bên ngoài đến
- Phải lưu giữ chất thải y tế nguy hại riêng biệt với chất thải sinh hoạt
- Có mái che, có hàng rào bảo vệ, có cửa và có khóa Không để súc vật, các loài gậm nhấm, côn trùng xâm nhập tự do
- Diện tích phù hợp với lượng chất thải phát sinh cuả cơ sở y tế
- Có phương tiện rửa tay, phương tiện bảo hộ cho nhân viên, có dụng cụ, hóa chất làm vệ sinh
- Có hệ thống cống thoát nước, nền không thấm và thông khí tốt
3.1.7 Thời gian lưu giữ chất thải y tế nguy hại tại cơ sở y tế
- Đối với các bệnh viện: về nguyên tắc chất thải phải được chuyển đi tiêu hủy hàng ngày Thời gian lưu giữ tối đa chất thải y tế nguy hại trong bệnh viện là 48 giờ
- Đối với các cơ sở y tế nhỏ như trung tâm y tế dự phòng, phòng khám đa khoa, nhà hộ sinh, trạm y tế có phát sinh một lượng nhỏ chất thải y tế nguy hại thì phải đựng chất thải trong các túi nilon thích hợp và buộc kín miệng Chất thải lâm sàng nhóm A, B, C, D không được lưu giữ tại cơ sở y tế quá một tuần
3.1.8 Xử lý và tiêu hủy chất thải y tế nguy hại
Mục tiêu xử lý và tiêu hủy chất thải y tế là làm hạn chế những ảnh hưởng nguy hại của chúng đến sức khỏe cộng đồng và môi trường bằng cách:
- Biến các chất thải thành những dạng không nguy hại
- Cô lập chất thải để con người tránh phơi nhiễm với chúng
- Cô lập chất thải tránh để chúng phân tán vào môi trường
- Các phương pháp xử lý
+ Thiêu đốt + Khử khuẩn bằng hóa chất
Trang 10+ Vi sóng
- Các phương pháp tiêu hủy cuối cùng
+ Bãi chôn lấp chất thải hợp vệ sinh + Chôn lấp trong khu đất bệnh viện + Thải vào hệ thống cống xử lý chất thải lỏng (đối với chất thải lỏng)
3.2 Bảo vệ nhân viên y tế và báo cáo khi có tai nạn - sự cố
3.2.1 Các yêu cầu bảo vệ cá nhân
Các bệnh viện, cơ sở y tế cần đảm bảo rằng các phương tiện bảo hộ cá nhân được cung cấp đầy đủ, được nhân viên sử dụng và bảo dưỡng thường xuyên Nhân viên phải nhận thức được tầm quan trọng trong việc sử dụng các phương tiện bảo hộ
a) Quần áo bảo hộ, găng tay phải được cung cấp đầy đủ cho tất cả mọi nhân viên làm công việc xử lý, buộc các túi đựng chất thải, vận chuyển, đưa chất thải vào lò và tiêu hủy chất thải y tế
b) Do nguy cơ dễ bị nhiễm khuẩn da của nhân viên y tế khi làm sạch các dịch cơ thể, cần phải mặc áo choàng và đeo găng tay dùng 1 lần rồi bỏ đi Trong một vài trường hợp che mặt để đề phòng nguy cơ bắn tóe dịch vào mặt
c) Đi giầy có đế và thành dày để đề phòng thùng hoặc túi đựng chất thải vô tình rơi vào chân Những nơi lưu giữ chất thải, nhân viên cần đi giầy để tránh dẫm phải các vật sắc nhọn rơi trên mặt đất hoặc bị ngã ở những nơi sàn nhà trơn
d) Tránh để các túi đựng chất thải tiếp xúc với cơ thể Trong trường hợp xét thấy có thể bị cọ xát vào cơ thể phải dùng dụng cụ bảo vệ ở chân hoặc cơ thể
e) Khi đưa chất thải vào lò đốt bằng tay, cần mang kính che mặt và đội mũ bảo vệ
f) Nhân viên lò đốt cần đeo khẩu trang che bụi trong các trường hợp lấy bụi, tro ra sau khi đốt
g) Vệ sinh cá nhân là yếu tố quan trọng nhằm giảm các nguy cơ khi tiếp xúc với chất thải y tế Cần có sẵn các thiết bị tắm rửa thuận tiện cho nhân viên tiếp