Nền đạo đức ViệtNam chịu sự tác động của kinh tế thị trường có nhiều điểm tích cựcnhưng đồng thời nó cũng làm nảy sinh một số hiện tượng tiêu cực, gâymất ổn định trong đời sống đạo đức c
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Loài người ngày càng nhận thức rõ sự phát triển của một đất nướckhông chỉ là phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ Sự giàu có vậtchất, phương tiện tiêu dùng, kỹ thuật chỉ mới là những điều kiện quantrọng, thực hiện lý tưởng sống cao đẹp nhất của con người là cuộc sốngvăn minh, hạnh phúc Đáp ứng cuộc sống văn minh, hạnh phúc gồmnhiều yếu tố trong đó văn hóa đạo đức chiếm một vị trí quan trọng.Người ta cũng thấy được rằng, văn hóa không chỉ là yếu tố phát sinh,song song tồn tại với cuộc sống, mà nó nằm ngay trong cuộc sống, làđộng lực của sự phát triển kinh tế - xã hội
Lịch sử cho thấy, không một nền văn hóa nào phát triển được nếu
nó đứng cô lập, tách rời với các nền văn hóa khác Như chúng ta đãthấy vào thời cổ đại, nhiều tộc người da đỏ châu Mỹ và da đen Nam Phi
đã đạt được trình độ phát triển cao nhưng do bị ngăn cách bởi các đạidương và sa mạc cho nên các nền văn minh ấy bị suy thoái dần dần.Trong thời cận đại thì Trung Hoa thi hành “chính sách bế quan tỏacảng” tự ru ngủ mình bằng hào quang của quá khứ và đã dẫn đến tìnhtrạng trì trệ Còn Nhật Bản thì chủ trương mở của, tiếp thu khoa học kỹthuật tiên tiến của phương Tây với nền tảng văn hóa, đạo lý truyềnthống dân tộc, nên đã phát triển nhanh Việt Nam là một trong nhữngquốc gia trên thế giới, vì vậy chúng ta đã nhận thức ra được việc pháttriển kinh tế như thế nào cho phù hợp với xu hướng của thế giới tronggiai đoạn hiện nay Đồng thời đánh giá về kết quả thu được cho nền vănhóa nước nhà, nhất là về văn hóa đạo đức khi gia nhập vào nền kinh tếthị trường toàn cầu Thêm vào đó, thấy được sự giao lưu, hòa trộn giữacác nền văn hóa khác nhau của nhân loại
Hiện nay, khi mà đất nước chúng ta đang tiến hành mở cửa hộinhập với các quốc gia trên thế giới, ngoài việc tiếp thu được các thành
Trang 2tựu khoa học tiên tiến cùng với những trang thiết bị kỹ thuật hiện đại,góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển, thì chúng ta còn chịu ảnh hưởnglớn về mặt đời sống xã hội, mà cụ thể là mặt đạo đức Nền đạo đức ViệtNam chịu sự tác động của kinh tế thị trường có nhiều điểm tích cựcnhưng đồng thời nó cũng làm nảy sinh một số hiện tượng tiêu cực, gâymất ổn định trong đời sống đạo đức của người dân trong các tỉnh thànhkhắp cả nước.
Nền kinh tế mở mang tới cho con người cách sống năng động, linhhoạt trong việc xử lý mọi tình huống xảy ra trong cuộc sống hàng ngày.Nhưng đồng thời nó đã làm cho con người sống thực dụng hơn, mốiquan hệ tình cảm tốt đẹp giữa người với người giờ đây bị chi phối bởitiền bạc, địa vị, lợi ích cá nhân, những giá trị truyền thống của cha ônggiờ đây đã bị phai nhạt đi trong lối sống của tầng lớp trẻ Những biểuhiện này chính là mầm mống cho một quan niệm sống thực dụng nếuchúng ta không có biện pháp kịp thời ngăn chặn thì có thể dẫn tới việcmất cân bằng xã hội, mất đi niềm tin của giới trẻ vào xã hội tương lai,làm cho họ không có được nền tảng vững chắc để chuẩn bị cho côngcuộc xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh
Chính vì thế, trong khi Việt Nam đang nổ lực hết mình để vươn lênsánh vai cùng bạn bè năm châu về mọi mặt: kinh tế, xã hội, văn hóa, thìvấn đề đạo đức mới được rất nhiều người quan tâm Đảng và nhà nước
ta trong các chính sách của mình cũng thể hiện sự quan tâm sâu sắc tớivấn đề này Việc xây dựng đời sống đạo đức mới cho người dân phảilấy những tư tưởng truyền thống làm nền tảng như tư tưởng Nho gia,Mặc gia, đạo Phật, đạo Thiên Chúa v.v… Ở mỗi học thuyết, tôn giáochúng ta đều chọn lọc lấy những giá trị đạo đức tốt đẹp, phù hợp vớicuộc sống của con người trong giai đoạn hiện nay, sau khi đã gạt bỏ đitính chất duy tâm thần bí của những tư tưởng ấy và có sự cải biến phùhợp
Nghiên cứu tư tưởng của Mặc Tử ở nhiều khía cạnh khác nhau như
“Phi công”, “Thượng đồng”, “Thượng hiền”, “Tiết dụng”, “Phi nhạc”,
Trang 3“Tiết táng” với những nội dung có thể vận dụng vào việc xây dựng đờisống đạo đức mới của người Việt Nam hiện nay, đặc biệt là học thuyết
“kiêm ái” Đây là một tư tưởng về việc xây dựng khối đại đoàn kếtnhằm đưa xã hội đi lên xuất phát từ tình yêu thương giữa con người vớicon người, không phân biệt sang hèn “kiêm ái là yêu thương conngười”, là sự gắn bó lợi ích giữa con người với nhau trong xã hội Để đitới xây dựng một xã hội đại đồng, con người sống với nhau chan hòa,tình cảm
Hiện nay, chúng ta đang phải chứng kiến sự suy đồi về đạo đức củamột bộ phận người trong xã hội, nhất là tầng lớp thanh thiếu niên Đạođức suy thoái làm cho mối quan hệ giữa người với người bị cách biệt,
sự thương cảm giữa những con người với nhau bị phai nhạt đi ngay cảtrong gia đình - nơi mà tình cảm con người gắn bó nhất Thế nên cầnphải có biện pháp tích cực để khắc phục những hạn chế, tiêu cực trên
Với lý do này tôi đi đến việc lựa chọn đề tài nghiên cứu là: “Những tư
tưởng cơ bản trong học thuyết “Kiêm ái” của Mặc Tử và ý nghĩa củachúng trong xây dựng đạo đức của người Việt Nam hiện nay” làm đềtài luận văn thạc sĩ Triết học của mình
2 Tình hình nghiên cứu
Tư tưởng của Mặc Tử đã được nhiều nhà khoa học quan tâm và đisâu vào nghiên cứu với nhiều công trình và khai thác dưới nhiều góc độkhác nhau Có thể nêu lên một số công trình tiêu biểu như: PGS TS.Đoàn Đức Hiếu, "Lịch sử triết học phương Đông" (Huế, 2002); PhùngHữu Lan, "Đại cương triết học sử Trung Quốc" (Vạn Hạnh, Sài Gòn,
1968, Bản dịch của Nguyễn Văn Dương); Hồ Thích, "Trung Quốc triếthọc sử" (Khai Trí, Sài Gòn, 1969, Bản dịch của Huỳnh Minh Đức) Cáctác phẩm này, nêu lên một cách tóm tắt thân thế sự nghiệp và những nộidung cơ bản nhất trong tư tưởng triết học của Mặc Tử
PTS Vũ Tình, "Đạo đức học phương Đông cổ đại" (Nhà xuất bảnChính trị quốc gia, Hà Nội, 1998) Tác phẩm này tác giả đã trình bày
Trang 4đạo đức của xã hội và đạo đức trong sinh hoạt đời thường xuất phát từluận điểm “kiêm ái” của Mặc Tử.
Cao Xuân Huy, "Tư tưởng phương Đông gợi những điểm nhìntham chiếu" (Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1995) Thảo đường cư sĩTrần Văn Hải Minh, "Bách gia chư tử" (Hội Nghiên cứu và Giảng dạyvăn học Thành phố Hồ Chí Minh, 1991) Trần Đình Hượu, "Các bàigiảng về tư tưởng phương Đông" (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia HàNội, 2002) GS La Quốc Việt, "Tu dưỡng đạo đức tư tưởng" (Nhà xuấtbản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003) Nguyễn Gia Phu, Nguyễn HuyQuý, "Lịch sử Trung Quốc" (Nhà xuất bản Giáo dục, 2001) PGS TS.Doãn Chính (chủ biên), "Đại cương lịch sử triết học Trung Quốc" (Nhàxuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002) GS TS Nguyễn Hữu Vui(chủ biên), "Lịch sử triết học" (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, HàNội, 2002) Các tác giả trên trình bày khái quát các phạm trù trong tưtưởng triết học của Mặc Tử một cách sơ lược
Vũ Văn Gầu, "Kiêm ái nhân sinh - triết lý độc đáo của Mặc Tử"(Tạp chí Triết học số 5, Tháng 5 - 2003, tr.36-41) Trong bài báo nàytác giả nghiên cứu rút ra cái hay trong tư tưởng của Mặc Tử ở họcthuyết “kiêm ái”, cụ thể ở đây là tình yêu thương giữa những con ngườitrong xã hội với nhau Tác giả còn chỉ ra hoàn cảnh ra đời của họcthuyết
Các công trình nghiên cứu trên đi sâu vào tìm hiểu tư tưởng củaMặc Tử ở một số phương diện như các phạm trù cơ bản: “phi công”,
“thượng đồng”, “thượng hiền” Tuy nhiên các tác giả trên chưa đi vàonghiên cứu phạm trù "kiêm ái" với tư cách là một học thuyết quan trọng
về đạo đức trong xã hội
Tác giả luận văn kế thừa các công trình nghiên cứu trước, đồng thờivận dụng những giá trị tích cực của học thuyết "kiêm ái" vào thực tiễnxây dựng đạo đức mới của người Việt Nam hiện nay
Trang 53 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
* Mục đích của đề tài: Phân tích những tư tưởng cơ bản trong học
thuyết “kiêm ái” của Mặc Tử Từ đó nêu lên được những nội dung cơbản của học thuyết ý nghĩa của chúng đối với việc xây dựng đạo đứcmới ở Việt Nam hiện nay
* Nhiệm vụ của đề tài:
+ Phân tích thân thế và sự nghiệp của Mặc Tử, cũng như hoàn cảnh
ra đời của học thuyết “kiêm ái”
+ Phân tích những tư tưởng cơ bản trong học thuyết “kiêm ái” củaMặc Tử cùng với sự đóng góp và hạn chế của nó
+ Ý nghĩa của tư tưởng “kiêm ái” đối với việc xây dựng đạo đứcmới ở Việt Nam hiện nay
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
* Đối tượng nghiên cứu: Học thuyết “kiêm ái” và sự thể hiện của
nó qua các phạm trù khác nhau trong tư tưởng của Mặc Tử
* Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu các tài liệu bàn về
Mặc Tử và học thuyết “kiêm ái”
5 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp chủ yếu được sử dụng trong quá trình nghiên cứu làphương pháp biện chứng duy vật, với tính cách là phương pháp luậnchung nhất Trên cơ sở đó tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứunhư: phương pháp thống nhất giữa lịch sử và lôgic, phương pháp phântích và tổng hợp, phương pháp so sánh đối chiếu để thực hiện tốt mụcđích và nhiệm vụ của luận văn
6 Dự kiến đóng góp của đề tài
- Nêu lên những giá trị và hạn chế của Mặc Tử, nhất là học thuyết
“kiêm ái”
- Chỉ ra ý nghĩa của học thuyết “kiêm ái” đối với việc xây dựng lốisống đạo đức của người Việt Nam hiện nay
Trang 6- Làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm tới vấn đề này.
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nộidung luận văn được kết cấu thành 2 chương, 5 tiết:
Chương 1: Mặc Tử và hoàn cảnh ra đời của học thuyết “kiêm ái” Chương 2: Những tư tưởng cơ bản trong học thuyết “kiêm ái” - giá
trị, hạn chế và ý nghĩa của chúng
Trang 7Chương 1 MẶC TỬ VÀ HOÀN CẢNH RA ĐỜI CỦA HỌC THUYẾT “KIÊM ÁI”
1.1 Thân thế, sự nghiệp của Mặc Tử
1.1.1 Giải nghĩa chữ “Mặc” trong Triết học Trung Hoa cổ đại
Trong lịch sử tư tưởng triết học Trung Hoa cổ đại vào cuối thờiXuân Thu - Chiến Quốc đã xuất hiện một trường phái triết học lớn,cùng với Nho gia, Đạo gia chia nhau thống trị đời sống tinh thần ởTrung Hoa thời kỳ này, đó là trường phái triết học Mặc gia Người sánglập ra trường phái triết học Mặc gia với học thuyết “ Kiêm ái” nổi tiếng
là kẻ thù của Khổng giáo, đó là Mặc Địch Sau khi Mặc Tử mất họcthuyết này được bảo vệ và phát triển bởi các triết gia hậu Mặc vào thế
kỷ thứ IV - III trước công nguyên, với tư tưởng nổi bật nhất về lôgic vànhận thức luận trên cơ sở duy vật của họ
Khi nghiên cứu về Mặc Tử chúng ta phải hiểu được nghĩa của từ
“Mặc” trong triết học Trung Hoa cổ đại là gì? Hiểu được nó, sẽ giúpchúng ta có được một cách nhìn toàn diện hơn về trường phái Mặc gia
“Mặc” còn có nghĩa là đen, như Mạnh Tử nói “diện thâm mặc”, tức
là mặt đen sì Vậy “Mặc” có nghĩa là mặc đồ đen Mặc Tử lấy sự cựckhổ làm đức hạnh, cho nên mệnh danh học thuật của mình là Mặc Hơnnữa, chữ Mặc còn là để gọi một tội hình khắc vào mặt và thoa mực đen
đi Theo Giang Tuyền, chữ “Mặc” không phải là tên là dòng họ mà nó
là tên gọi một học thuật
1.1.2 Thân thế sự nghiệp của Mặc Tử
Về cuộc đời và sự nghiệp của Mặc Tử người ta có nhiều cách lýgiải khác nhau Gần đây viện hàn lâm khoa học Trung Quốc đã xácđịnh có thể nói Mặc Tử là người nước Lỗ
Trang 8Về vấn đề niên đại của Mặc Tử cũng là một vấn đề tốn khá nhiềugiấy mực của các nhà nghiên cứu mà đến nay vẫn chưa ngã ngũ Nhưngnhìn chung đều cho rằng Mặc Tử sinh vào khoảng giữa thời Khổng Tử
và Mạnh Tử, nói một cách khác tức là vào khoảng giữa thời Xuân Thu Chiến Quốc giao nhau Điều đó có căn cứ để biết được năm sinh, nămmất của Mặc Tử
-Về tính giai cấp của Mặc Tử, thì trong các sách cổ chép rất ít về lúcsinh thời của ông, cho nên cũng có phần không tìm ra được rõ ràng.Theo Lã Trấn Vũ việc xuất thân của Mặc Tử có thể dính líu với gia thếcủa tầng lớp địa chủ mới đã bị sa sút hoặc gia thế của một nhà đời trước
là nông dân tự do đã chuyển thành một nhà sản xuất nhỏ độc lập, nhất
là thuyết sau có vẻ đúng hơn cho nên trong hệ thống tư tưởng của Mặc
Tử có phản ánh đôi chút ý thức tư tưởng của bọn địa chủ mới Hồi đóbọn địa chủ mới mà bị sa sút thì rất có thể bị giáng xuống hàng nôngdân Học thuyết của Mặc Tử có thể phản ánh một số những yêu cầu củanông dân có lẽ cũng vì thế
Về vấn đề trước tác của Mặc Tử: về tập sách “Mặc Tử”, xưa naytranh luận đã nhiều Các chương trong tập sách “Mặc Tử” ngày nay cóthể biểu hiện là một dòng phái triết học đồng nhất, đồng thời biểu hiệnthành một hình thái ý thức giai cấp xã hội đồng nhất Tuy nhiên cácchương trong tập sách “Mặc Tử” không phải do một tay Mặc Tử viết
ra, đó là sự thực Tác phẩm ấy, một mặt có chỗ có thể do học trò củaMặc Tử ghi chép lại và cũng có thể toàn trước tác của Mặc Tử đều do
sự ghi chép như vậy tập hợp Về phần này cũng có thể là do nhữngngười đời sau theo phái Mặc Tử sưu tầm lại Một mặt có thể do pháiMặc học đời sau biên tập vào, bởi vì giữa tác phẩm, những câu văn ởcác chương không những có cách viết, lối hành văn khác nhau mà còn
có sự khác nhau về phần ý thức giai cấp xã hội, thấy rõ sự khác nhau vềthời gian Song về điểm này đối với chúng ta không quan trọng lắm, vì
Trang 9chúng ta nghiên cứu học thuyết của Mặc Tử như là một hình thái ý thứcgiai cấp của thời đó.
Khi nghiên cứu thân thế, sự nghiệp của Mặc Tử chúng ta không thể
bỏ qua việc tìm hiểu thế giới quan của ông Vì đó là cơ sở nền tảng đểxây dựng lên toàn bộ hệ thống triết học Mặc gia Thế giới quan củaMặc Tử cơ bản là duy tâm và hữu thần Tuy nhiên, Mặc Tử đã bài báclại học thuyết “thiên mệnh” và mọi người đều có quyền lợi như nhauđối với việc thờ cúng quỷ thần, bình đẳng trước quyền lợi về tínngưỡng tôn giáo, đó là sự phản ánh nhu cầu đòi quyền bình đẳng xã hộicủa giai tầng mà ông đại diện
Cần nói thêm rằng, thời Mặc Tử sống, Lão giáo cũng phát triển rấtmạnh Do vậy quan điểm của Mặc Tử không chỉ đối lập với Nho gia màcòn đối lập với tư tưởng tự nhiên chủ nghĩa, “vô vi” phóng túng củaĐạo gia
Tư tưởng trung tâm của Mặc Tử - “kiêm ái” sẽ là công cụ hữu hiệunhất để chống lại đạo đức Nho gia Vậy tư tưởng này ra đời như thếnào?
1.2 Hoàn cảnh ra đời của học thuyết “Kiêm ái”
đã tạo ra sự thay đổi trong cơ cấu giai cấp xã hội Từ tầng lớp này dầndần xuất hiện một loại quý tộc mới với thế lực ngày càng mạnh, tìmcách leo lên tranh giành quyền lực với tầng lớp quý tộc cũ
* Về chính trị
Trang 10Thời Xuân Thu các lãnh chúa tăng cường bóc lột nhân dân laođộng Người dân ngoài việc phải đi chiến trận thực hiện các cuộc chinhphạt của các tập đoàn quý tộc còn phải chịu sưu thuế, phu phen, laodịch nặng nề Thiên tai thường xuyên xảy ra, nạn trộm cướp nổi lênkhắp nơi làm cho đời sống nhân dân ngày càng thêm khốn khổ Dân lưuvong khắp nơi, ruộng đồng thì bị bỏ hoang nhiều nơi.
Trong nước xuất hiện những trung tâm, những tụ điểm mà ở đó “kẻ
sĩ bàn ngang” hay “bàn việc nước” Nhìn chung, họ đều đứng trên lậptrường giai cấp mình, tầng lớp mình mà phê phán trật tự xã hội cũ, xâydựng xã hội tương lai và tranh luận, phê phán, đả kích lẫn nhau Lịch sửgọi thời kỳ này là thời kỳ “bách gia chư tử” (trăm nhà trăm thầy), “báchgia tranh minh” (trăm nhà đua tiếng)
Học thuyết triết học “kiêm ái” của Mặc Tử đã ra đời trong hoàncảnh đó, nó phản ánh một phần những tư tưởng, những tình cảnh vànhững yêu cầu của tầng lớp nông dân bị bóc lột, thống trị nặng nề trong
Trang 11“biệt” Với phép “tam biểu” Mặc Tử đã có sự đóng góp lớn trong việcphát triển lý luận về nhận thức ở Trung Quốc cổ đại.
“Tam biểu” là gì? Nói một cách khái quát “biểu” chính là khuônmẫu, phép tắc, chuẩn mực để người ta suy nghĩ, ngôn luận và hànhđộng Với phép “tam biểu”, Mặc Tử chủ trương rằng muốn ngôn luận
và tư tưởng chính xác phải căn cứ vào ba biểu là “gốc”, “nguyên” và
“dụng”