Công cụ thủ công truyền thống đánh bắt thủy hải sản của người Ninh Bình

Các công cụ thủ công truyền thống đánh bắt thủy hải sản của người Ninh Bình.Các công cụ thủ công truyền thống đánh bắt thủy hải sản của người Ninh Bình.Các công cụ thủ công truyền thống đánh bắt thủy hải sản của người Ninh Bình.Các công cụ thủ công truyền thống đánh bắt thủy hải sản của người Ninh Bình.v

831

AN G I A N V I E T N A M ^ iVlAI OQC HANH - 0 6 THI BAY =

CONG CU THU CONG

• ^

TRUYEN THONG d

CUA NGUOI NINH BINH j

Cong trinh do Chinh phu tai tra sang tao nam 2005

HOI VAN NGHE DAN (JIAN VIET NAM

MAI D Q C H A N H - DO THI BAY

CONG CU THU CONG TRUYEN THONG DANH BAT THUY HAI SAN CUA NGI/CJI NINH BINH

Ldi Md DAU

c^Vgudi XUa noi "An com mdi ndi chuyen cH"

Mdi khi trong gia dinh hay ngodi xd hpi co chuyen vui, hoac khi ddi sdng khd gid hon, ngudi ta lai ndi ve "thdi dd qua", ve nhihig cdu chuyen cd, vui cd, budn ciing cd Cdu chuyen ve ngudi ddn que Ninh Binh ddnh gidm, dgt Id, dom dd, cdt vd, ddy rui kiem cua cd, tom tep kiein com dn do mac chua that CM ldm Ven cdc trien sdng Hodng Long, song Ddy, song Vgc, bdi bien Cdn Thai vdn con thdy nhiing co thon nir khdn bit kin mat, ddu ddi ndn, vai vdc gidm, lung dec gid, qudn xdn cao di ddnh cua, cdy, vdt trai hen, vdn con thdy cdc chdng trai "bach dien thu sinh" he ve, vai gdu, tay gid di tdt ddng tdt bdi Ngudi Gia Vien vdn tif hdo md rdng: 'Trai tdi ddnh gidm, gdi ddm dun rui" Tren cdc trien song Trd Tu, sdng Bill (Yen Md), sdng Sdo Khe (Trucrng Yen) ddy do vdn cd cuom ddng, cuom ludi, co xom chai tren sdng Hodng Long, sdng Ddy, sdng Vgc, song Vdn Sdng tuy khdng ddng vui nhu "thud ndo"

Nhung rdi, nay mai rudng sdu, thiing dao ciing san lap de ldm nhd ldu, ldm khu cong nghiep, lain khu vui did gidi tri cho con ngudi sau nhihig ngdy ldm viec met mdi Se khdng cdn nhieu thdng vdng de tdt vet, rudng ddng de rdi, rui Vd, nhdt Id khdng cd nhieu thdi gian

de ngudi ta di md dc, bdt cua Cdi gidm, cdi gdu, cdi ddng, cdi ludi thua ddn, vdng ddn Cd the al dd se ngliT rdng den mgt luc ndo day, cd the cd nhdng thit se mdt hdn trong ddi sdng hien dai khien cho cdc the

he "mai sau" khdng hieu het dugc cha dng dd sdng nhu the ndo de cd ngay hom nay!

Di sdu vdo khdo sdt thuc te, nghien cim, suu tdm, ddi chieu so sanh, chung tdi cdng thdy cdng cu thu cong ddnh bdt thuy hdi sdn md ngucri ddn tu die ra de sd dung dd cd, dang cd, cd y nglua to ldn nhu the ndo ddi vdi ddi sdng Nd dd, dang vd se mdi mdi gan bd viri ngudi

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

Viet Ninh Binh trong viec dn dinh, ndng cao chdt lugng vd xdy dung cugc sdng mcri dm no vd hgnh phuc

Mudn thdy dugc gid tri to Icfn cda cugc sdng hien tgi, cdn hieu dupe "cdi gid" cua nhirng ngdy dd qua

Ldm cudn sdch ndy, chung tdi mong mudn gdp mgt phdn nhd cua minh vdo viee luu giu nhung "tdi sdn" quy md cdc the he di trudc dd tgo ra, ddng gop mgt phdn vdo hanh trang cua the he hom nay, ngdy mai de di tiep chdng dudng mdi tren con dudng md ngudi Viet Ninh Binh vd cd nude dd chgn

Cudn sdch gdm:

• Lai ma diu

• Chuang I - Ddt vd ngudi

• Chucmg II - Cdng cu thu cong truyen thdng ddnh bdt thuy sdn

• Chucmg III - Nudi trdng thuy sdn

• Chucmg IV - Kinh nghiem ddnh bdt thuy sdn

• Chucmg V - Che bien thuy hdi sdn

• Chuang VII - Ldi ket

• Phu luc: - Ngdn ngu ddnh bdt

- Vdn hgc ddn gian Ninh Binh ve ddnh bdt thuy sdn

• Tai lieu tham khao

Mong mudn thi ldn nhung ddi khi "luc bdt tdng tdm"!

Xin quy vi dong gdp y kien cho cudn sdch duac hodn chinh hem Nhdn dip ndy chdng tdi xin chdn thdnh cdm On cdc quy thdy cd, bgn

be ddng nghiep dd tdn tinh ddng vien, giup dd de chdng toi hodn thdnh cudn sdch

15h25' ngay 3 - 10 - 2004 (20 - 9 nam Giap Than)

Tac gia

(Ninh Binh dgo trung - Qua da't Ninh Binh)

Do la "dai dat den, mau mO, ruong thi vao hang thilOng trung" (Nguyin Trai)

"O trong hang con hcfi hep,

Ra khoi ddu non dd rgng thung"

(Ho Xuan Hudng)

Tvf Nho Quan "dong trSng nif6c trong" den Kim Sdn - "ntii vang" dan xen trong canh quan niii non hang dong (Hoa Lif)

"Lai cl giiia mien dat b4ng, thinh thoang co nhiJng day nui da nho cao do sau bay miidi thudc nhU nui Thuy Sdn, nui Canh Dieu dot ngot noi len, tiia nhU nhiJng niii da cl viing Ha Long

CO le khi xUa be d tan Ninh Binh roi dan dan dat phii sa boi dap len, an mai ra va bao boc lay nhiing nui da ay, nen thanh

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

ra nhvf the'" (Ngo Vi Li6n - Ten lang xa va dia danh cac tinh B&c Ki, NXB Van hoa thong tin 1999), rifng nguyen sinh triing diep (Ciic Phiidng) trai dai menh mong bien lua vang (Yen Khanh, Kim Sdn) viidn ra bien ca Con Thoi - Binh Minh tru phu giau anh sang va khi trdi R5 la:

Ninh Binh cd Nggc Ml Nhdn', Nhieu CO gdi dep, moi chdn anh cung ve Treo len Non Nitdc xanh xanh,

Tren non, dddi nddc nhd tranh tuyet vdi!

(Ca dao Nmh Binh)

Dinh cii tren manh dat nay "Ke si chuong khi tiet, dan que that tha chat phae, lia can kiem" (Van Bong Nguyen Tii Man) Dai Nam nhat tho'ng chi ciing chep "Si phu thi chuong khi tiet, nhan dan cham lam va t^n tien" (tap 3, NXB Thuan Hoa) biet cam giidm, cam sung khi co giac dving niidc Dai Co Viet mci ra Hoa Lii - Thang Long - Dong Do - Ha Noi, biet cay cuoc de gieo trong, dang do vo chai de danh bat ca tom, che

* Ngoc My Nhdn: Ngoc My Nhan von co ten goi la nvii Canh Dieu cl dia

phan hai xa Dai Dang va Bich Dao rpng chiing nUa dam Dat bang noi vot niii da giiia co mot ngpn rat cao, hai ben ta hiiu mP rpng ra nhiJ hinh canh chim nen gpi la nui Canh Dieu Dpi Le dap diJPng du6i chan nui de phong vua di tuSn du, silPn phia dong na c6 chiia co Nam Minh Menh th\i 2 phung menh diing phiiPng dinh nho P phia bac siiPn nui TiiPng truyen, nam 1829, theo lenh vua (Minh Mang), quan Doanh Dien sii Nguyen Cong Tni ra vung dat bai phia Nam ciia Ninh Binh chieu dan khai hoang lap huyen Kim SPn Tren dupng di qua, ngam nhin tii xa, thay nvii Canh Dieu nh\i mpt co gai dep dang nam ngu, ong da dat ten cho nvii la Ngpc My Nhan Ten Ngpc My Nhan co tii do

Mai Dii^c H a n h - D6 Thj Bay

bien san pham nong - ngii xay diing cuoc song mdi ciia minh ngay cang phon vinh

I

NINH BINH M O T VUNG DAT CO,

M O T B O PHAN QUAN TRONG CUA NEN VAN MINH SONG HONG

1 - Qua trinh hinh thanh ten dia danh 'Tinh Ninh Binh"

Td trieu Li (542 - 602) ddi Li Nam De, Chau Triidng Yen

(nay la Ninh Binh) thuoc niidc Van Xuan, den ddi Li Thai

To - Li Cong Uan (1010 - 1028) chau Triidng Yen thuoc niidc Dai Viet Thdi Le Thai Tong chau Triidng Yen thuoc tran Thanh Hoa (Thanh Hoa); ddi Tay Sdn ggi la Thanh Hoa ngoai tra'n Nam Minh Menh thii 10 (1829), Thanh Hoa ngoai tran doi thanh Tran Ninh Binh Va, den nam Minh Menh thii 12 (1831) Tran Ninh Binh diidc doi ten thanh tinh Ninh Binh Ten goi tinh Ninh Binh co tii thdi do

Nam 1976, tinh Ninh Binh sat nhap vdi tinh Nam Dinh va tinh Ha Nam thanh tinh Ha Nam Ninh Nam 1992, tinh Ninh Binh dUdc tai lap vdi tam ddn vi hanh chinh (hai thi xa

va 6 huyen) md ra mot giai doan mdi, mot bade phat trien mdi trong thanh tiiu doi mdi chung cua ca niidc

2 - Vi tri dia li

- Tinh Ninh Binh nSm d ria phia nam va tay nam cua dong b^ng song Hong phia bac giap Hoa Binh, phia tay - nam

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

giap Thanh Hoa, phia dong va dong - bac giap Nam Dinh va

Ha Nam, phia nam giap Vinh Bac Bo

- Dien tichl387,3 km^ (trong dd da't nong nghiep la 66,3 ngan ha chiem 47%)

- Toa do dia li tii 19°26'39" den 20°26'25" do vi B^c va 105°32'27" den 106°10'15"

3 - D a c diem dia hinh

Do dac diem khi hau, dia hinh Ninh Binh chia lam ba viing ro ret:

- Day mii phia tay chay theo hiidng tay bac - dong nam

keo dai tii Hoa Binh den Nga Sdn (Thanh Hoa) la vdng phu

sa CO ven chdn nui vdi nhieu hang dong dep Dia hinh

cacxtd la dia hinh dac trvtng, doc dao nha't cua Ninh Binh co gia tri kinh te va du du lich kieu cacxtd Ha Long (Ha Long can) gom hang tram hon dao nho n^m rai rac d viing dong chiem triing Nho Quan, Gia Vien, Hoa Lii va Yen Mo

- Vung dong chiem trung dong trang nii6c trong "Song

ngam da, chet ngam xiidng" Day la viing bi niii bao boc nen kin sdng va khong du lUdng phii sa boi lang nen dong sau, nhieu dam ho nhii Nho Quan, Gia Vien va Yen Mo Viing da't nay chi cd mot vu liia (vu miia)

- Viing dong bdng phu sa ven bien mau md cua hai huyen

Yen Khanh va Kim Sdn bang phang thich hdp vdi cay liia nii6c hai vu chiem mua Viing bien Con Thoi - Binh Minh moi nam boi lang tren 100 met viidn ra bien Nam den mUdi nam sau

cd the quai de cd them hang ngan ha da't Id man diia vao cai

Mai Dufc Hanh - D 5 Thj Bay

tao thanh da't trong trot Giao thong thuy - bo rat thuan tien Day la viing kinh te manh - "mii vang" - cua Ninh Binh

4 - Phan bo' dan cii: Theo so' lieu tho'ng ke nam 2000 (Nien

giam tho'ng ke 2000) cua UBND tinh Ninh Binh tong dan so' ciia tinh la 902.126 ngiidi mat do trung binh la 653 ngiidi/km^ huyen dong nhat la Kim Sdn (167.659 ngiidi) huyen it nha't

la Hoa Lii (105.380 ngiidi) huyen cd mat do dan cii dong nhat

la huyen Yen Khanh (1012 ngUdi/km^) huyen cd mat do dan cii thiia nhat la Nho Quan (313 ngiidi/km^)

5 - Dac diem khi hau: Do vi tri dia li, dia hinh ciia tinh,

khi hau Ninh Binh chia thanh hai miia:

- Miia Dong tii thang 11 den thang 4 nam sau Nhiet do trung binh la I S T (Ciic Phiidng la I S T )

- Miia Ha tii thang 5 den thang 10 nam sau Nhiet do trung binh tii 23,2°C den 23,4''C

Trci ngai 16n nha't cua Ninh Binh la miia bao gay ra lii lut nha't la viing dong chiem triing Nho Quan, Gia Vien, Yen Mo

6 - Dac diem thuy van

a) Tong dien tich mat nitdc cua Ninh Binh Id 7.288 ha trong do dd sd dung la 3.962ha vd 3.326 ha chiia ditdc

sd dung:

- Tong dien tich sii dung nuoi trong thuy san (niidc ngot)

tinh den nam 2000 la 3720 ha cho san lUdng la 3.156 tan (nam 1996), 7.610 tan (nam 2000) Huyen cd dien tich nuoi trong thuy san nhieu nha't la Kim Sdn (1768 ha) cho san liidng la 1.735 tan (nam 1996) va 4.467 tan (nam 2000)

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

- Tong san lUdng hai san ciia Ninh Binh nam 1996 la 586

tan va 1956 tan d nam 2000

b) Song cua Ninh Binh:

Song cua Ninh Binh cd do sau trung binh tren mot met, rong hdn 10 met

Tong chieu dai he thong song cua Ninh Binh la hdn 1000 km Song ldn nhat cua Ninh Binh la song Day va song Hoang Long

- Song Ddy (con goi la song Thanh Quyet) la mot nhanh

ciia song Hong bat dau tii ciia Phiing (Ha Tay) gap song Hoang Long ci Gian Khau, xuoi den nga ba Non Nudc (Cau Non Nudc) doc theo ven huyen Yen Khanh khoang 34 dam den nga ba Bong Hai (cvia Dai An) den Cong Xanh, qua ben Do Mudi, cuta

Kim Dai, cong Phat Diem ra ciia Day (Xa Con Thoi huyen Kim

Sdn) do ra bien

- Song Nho Quan la nhanh cua song Da bat dau tii Yen

(Lac) Thuy (Hoa Binh) vao Dong Phong Nho Quan ve thi tra'n Nho Quan, qua cau Nho Quan xuoi den Kenh Ga (Gia Vien) roi hoa vao song Day

- Song Hodng Long la song bat nguon tii Hoa Binh vao

Nho Quan qua Gia Vien hoi vdi song Day cl Cau Gian

Hoang Long c6 ve dep hoang da dam chat dong bang, cd cho trai rong ngiit ngat doi bd, nhieu rong reu, lau say, nUdc trong nhu mat tre thd chay lUdn quanh chan nui da voi Hai ben song, day do, hang chuc co gai danh giam cua, rui tep, nhiing chang trai ngup lan md 6'c, vdt hen, bat trai choc lai

Mai Dure Hanh - D6 Thj Bay

doi nudc nho len NhUng xdm chai quen thuoc TUng dan cd trang bay ludn tren song liic chieu ve Va, ldi hat ru vang vong va lan ra menh mong tren song nUdc:

Ngdy xudn tray hgi Dinh - Le, Vung que thanh lich, dddng ve quanh co Ben ndo Bg Linh sang dd,

Hodng Long ben cu ggi mua hoa ddng

Ngoai hai song chinh, Ninh Binh cd mot he thong song nho hdn dan nUdc tu6i, tieu cho cay trong va sinh hoat cho con ngUdi, tao thanh mang ludi giao thong noi cac vung mien dong thdi la moi trUdng thuan ldi cho thuy, hai san, nguon thiic pham tu nhien phong phii, chat lUdng cao cung cap cho ddi song ngUdi dan

- Song Sdo Khe la nhanh nho ciia song Hoang Long chay

ngam qua nui vao xa TrUdng Yen huyen Hoa Lu chan mat trUdc cua Co' Do Hoa Lu qua Xuyen Thuy dong tieu tudi cho nhflng canh dong lua va hoa mau ciia TrUdng Yen, Ninh Xuan, Ninh Tien quanh co uon lUdn vao tan Ninh Hai qua dong, qua niii nhieu the'ki lam thanh Tam Coc - Suoi Tien

de nhi dong ciia nUdc Nam ta

- Song Tranh d dia phan Gia Vien (nay la Hoa Lu) la nhanh

phan phai sdng Hoang Long chay sang phia ddng ngang vdi

xU Tranh, phia nam niii Than Thieu qua dia phan Trung Trfl, Quan Vinh, Ang Ngu, Gia Phu, Gia Ho de'n dia phan thdn Co Loan thi vao sdng Van Sang Hai ben trien song lang mac, dong ruong bat ngat mot mau tre lang lua ruong

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

- Song Vdn (con goi la song Van Sang) la song no'i thdng

sdng Day (d chan phia tay niii Non Nudc) chay qua trung tam thi xa Ninh Binh ven theo quo'c lo lA den Cau Yen chia lam hai nhanh: mot ngUdc vao Ninh Van, He DUdng, mot cat quo'c

lo lA (tai Cau Yen) xudi ve phia dong nam de ra bien

- Song Cdu Yen la nhanh ciia song Van Sang tU Cau Yen

(quoc lo lA) qua Ninh An (Hoa Lu) xuoi ve Yen Md - Yen Khanh qua xdm Khoai (dan goi la sdng Khoai), dong Vac (sdng Vac), mot nhanh qua nga ba Lien Tri vdi song Trinh Nfl (Yen Hoa - Yen Md) do vao song But

- Song Trd Tu nhan nU6c cua song Cau Long, sdng Trinh

chay qua dong - bac lang, den cau Yen Tho, theo dUdng 59 len cau Tu (chd Tu) xuyen qua quo'c lo lA (d cau Do) tUdi tieu cho canh dong Quang Hien, xa Yen Binh TXTD

- Song Trinh Nd (Yen Mo) la nhanh cua song Van Sang

chay qua nga ba Lien Tri xa Trinh Nfl goi la song Trinh Nfl Song Trinh Nfl gan lien vdi ten tudi ciia ngUdi con gai dep ngUdi dep net ten la Nguyen Thi Trinh ngUoi xa Yen Hoa Thdi vua Le chiia Trinh dUdc vdi vao cung lam quy phi rat dUdc chiia tin yeu Tha'y dan tinh kho ciic, nang tim each tau xin de chua thau hieu ma mien giam thue cho dan "ThUdng cau thii, ha Than Phu" thuoc chau tho song Trinh Dan hai

bd sdng Trinh biet dn lam, xay den thd ba tren bd sdng Trinh nay v i n cdn cl lang Trinh Nfl xa Yen Hoa huyen Yen Mo

- Song To (Yen Mo) nam dUdi chan nui PhUdng chan mat

tay nam thanh Le Thien Phuc Sdng bat nguon tfl ho Chuong mot ho ldn d Tam Diep - Bien Sdn - lUdn qua chan nui PhUdng chay ve sdng Tra Tu

-Mai Dfle Hanh - Do Thj Bay

- Song Bilt (Yen Mo) la sdng nd'i sdng Vac (d nga ba DUc

Hau) tu Trung Dong, den ciu PhUdng Nai sang xdm Bic Binh Hai (Yen Nhan) chia lam hai nhanh: mot re qua Nud'n Khe len Cau Long (goi la song Nud'n) vao sdng Trinh, mot di qua Ha Thanh, chd But, goi la sdng But c i t dUdng 59 (6 cau But) qua cau Con Deo de'n xdm Mdi (Yen Mac) Den day sdng But chia lam hai nhanh mot nhanh qua ciu Genh vao sdng Trinh chay qua lang Trinh Nfl (xa Yen Hoa), mot nhanh tiep tuc hu6ng ve phia tay each nga ba xdm m6i chflng 300 met te thanh hai nhanh mot qua cau Dat ve phia Yen Dong (song Td) ngUdc len doi Chudng vao ho Yen Thang, mot qua c i u Hoi (Yen Thai - Yen Lam de'n Hao Nho) goi la sdng C i u Hoi, qua c i u Chinh Dai gap sdng Can d ciia T h i n Phu va mot qua Diem Phd thdng vdi sdng Ma (Thanh Hoa) vao nam

- Song Vg,c (Yen Mo - Yen Khdnh - Kim Scfn) con cd ten goi

la sdng Hoach Thdi Tii Dfle thfl 11 (1858) no'i sdng Ciu Yen

cf dia phan xa Yen Phii huyen Yen Md qua Binh Dudng, Yen Lieu, Yen Ninh (Yen Khanh), KhUdng ThUdng (Yen Md) qua cau Dao, ben dd DUc Hau, lang Thd Mat (xa Yen Mat) den ap Dac Chinh (nay la xa ThUdng Kiem) vdi sdng Dai - nay la song Tri Chinh d Ciia Linh xa ThUdng Kiem (Kim Sdn)

- Song Cdu Xanh (Yen Khdnh) Song Ciu Xanh (cdn goi la

song Mdi) cung la song dao no'i song Day (cl cdng Xanh xa Khanh Thien huyen Yen Khanh) vdi song Vac (huyen Yen Mo) d Duyen Phuc (Yen Khanh)

- Song Tri Chinh (Kim Scfn): la con sdng ddn nhan luu

lUdng nUdc cua cac con sdng thuoc khu vUc huyen Yen Md tfl Thd Mat xa Yen Mat - Ciia Linh xa ThUdng Kiem cat dUdng

Cong cu thu cong truyen thdng danh bit thuy hai san

10 (d c i u Tri Chinh) di ra ciia Kim Dai hoa vao song Day do

ra bien ci cfla Day

- Song An (Kim Scfn) con goi la sdng Li An la con sdng n i m

song song va canh true dUdng chinh cua Thi tra'n Phat Diem (Kim Sdn) thdng vdi song Tri Chinh nfla tren ra ben Do MUdi (goi la An Ta) tieu tudi cho cac xa Kim Chinh, Ddng Hu6ng, Quang Thien, NhU Hoa, An Hoa, Hdi Ninh, Cha't Binh, Xuan Thien (Kim Sdn), Khanh Thanh (Yen Khanh) nfla du6i (goi

la Ta An) lUu thong tu6i tieu cho ddng ruong cac xa ThUdng Kiem, LUu PhUdng, Tan Thanh, Yen Loc, Lai Thanh Day la con song true chinh trong he thong thuy ldi noi tieng cua Doanh dien sfl Nguyin Cdng Trfl (1778 - 1859) De'n c i u Ca Mau, sdng An phan lam ba nhanh mot re xudng Dinh Hoa, Van Hai theo dfldng Ca Mau, mot di qua Lai Thanh (Kim Sdn) vao Dien Ho (Nga Sdn Thanh Hoa) de hoi v6i song Can

d T h i n Phu - Chinh Dai, ndi mot thdi noi tieng dfl doi ma ngay nay moi l l n doc cau ca lflu truyen con noi gai ga:

-V: • Lenh denh qua bien Thdn Phu

• Kheo tu thi ndi vung tu thi chim ' ,

(Ca dao Yen Mo) Nhanh thfl ba c i t dfldng 10 d C i u S i t (con goi la c i u Yen Loc) vao Yen Loc va phia bac xa Lai Thanh noi vdi song Ha Thanh (Yen Nhan - Yen Md) d Tuy Loc (xa Yen Loc - Kim Sdn)

- Song Cd Mdu (Kim Scfn) la con sdng tinh nghia anh em

gifla hai tinh Ninh Binh va tinh Ca Mau mpt thdi gian khd trong khang chien cho'ng My Day la con sdng nUa nhan tao nfla thien tao Tfl c i u Ca Mau, sdng Ca Mau mang nUdc ngot

M a i Dii'C H a n h - Do Thj Bay

cua sdng An - qua Dinh Hoa, Van Hai, Kim My xud'ng thau chua rfla mam cho vung mdi quai de lan bien Binh Minh 1, Binh Minh 2

- Song Si (Kim Scfn) cung la con sdng nfla nhan tao nfla

thien tao lay nUdc ngot cua sdng Day d cdng Phat Diem xa Kim Tan, Kim Mi ndi vdi sdng Can cl cong ong Tic (Kim Mi) cflng vdi sdng Ca Mau qua chd Kim Mi dan xud'ng khu kinh

te mdi Binh Minh - Cdn Thoi - Kim Hai - Kim Trung

- Song Con Thoi cung la con sdng niia thien tao nfla nhan

tao, lay nflde cua sdng Day ci cd'ng Tung Thien tfldi va tieu cho toan bd ddng ruong xa Cdn Thoi

Song cua Ninh Binh khong ldn nhdng phdn hd khd-detu (0,6 - 0,9 km/km^) ndi cdc vung mien cua tinh vda thuaa ti$n\ giao thong thuy, tien Icfi tiCdi tieu cho cdy trong, sinh hoat chp con ngdcfi, vda la moi tritdng li tddng cho cdc lodi torn ed niidc ngot phdt trien I 5 c) Ho dam cua Ninh Binh: i «A- , Z

\ ^ r \

- Dam cut thuoc xa Gia Hoa huyen Gia Vien Tdllii_lra»»

Me qua chd Me khoang 5 km thi den D i m Cut D i m rdng khoang 120 ha

- Dap Trdi d Quang Lac Nho Quan cd dung tich 300.000m^

- Ho Dai Ldi (dt: 7km^ dung tich: 2,5 trieu m*) d Phu Long

Nho Quan

- Thdc La d Thach Binh Nho Quan (dt: 300.000 m^

- Ho Thddng Sung la hd thuoc lang Bai^xa Van Phu,huyen

Nho Quan Hd rdng khoang 22 km^, chung quanh la ddi nui

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

Ve mua mUa nUdc cua toan bd ddi rflng xa Van Phu dd ve day tran qua dap tran, cdn lai t h i m thau vao long dat LUdng nUdc hflu ich la 1,28 trieu met khd'i nUdc tudi tieu cho 388ha Nudc hd quanh nam khdng bao gid can Cay cdi ven bd xanh to't, khi hau trong lanh

- Ho Yen Quang thudc xa Yen Quang huyen Nho Quan

Hd gdm bon hd nhd lien thdng vdi nhau b i n g dap tran cd dien tich la 15,4km^ Hd ldn va sau nhat la Hd Ba dai 4,7km, rdng 1,7 km, sau khoang 10 m Ca bd'n hd quanh nam khong luc nao can nUdc (Dung tich cua YQl: 0,750 trieu m^ YQ2: 1,21 trieu m^ YQ3: 1,51 trieu m^ YQ4: 0,6 trieu m^ nUdc) cung ca'p nUdc cho 857ha trdng trot va chan nudi

- Ho Dong Chddng thudc Phu Loc xa Ki Phu huyen Nho

Quan each nga ba Genh 14 km ve phia tay theo dUdng 12B co dien tich 8,1 km^ Bao quanh hd la nui va ddi da't ba zan bat ngan nhflng thdng, keo va bach dan Hd cd do sau trung binh 1,5 de'n 2m Chd rdn hd rat sau ma chfla mot ai dam xuo'ng den day Ngfldi ta cho rang chd nay la ndi cfla song ngim ma nflde hd chay ra ben ngoai Mfla mfla, nUdc d vung ddi nui Ki Phu, Nho Quan deu dd ddn ve day Nudc ldn chay qua dap tran va di theo cac ddng chia lu P h i n nUdc cdn lai dUdc rut tfl tu ra ngoai Cung chang ai biet no chay theo hfldng nao Dung tich chfla hflu ich la 1,83 trieu met khd'i nflde cung cap thfldng xuyen cho 810 ha Ho khdng bao gid can nUdc ke ca nhflng nam dai han

Canh hd Ddng Chfldng dep, khi hau mat me khdng kem gi canh dep cua Da Lat

Mai Dii'C Hanh - D6 Thj Bay

Hd Ddng Chfldng dfldc sfl dung de nudi cac loai ca nUdc ngot nhu ca t r i m , ca chep, ca me, ca trdi

- Ho Dong Thdi (cdn goi la hd Mua Thu) thudc xa Ddng

Sdn.TX Tam Diep cd dien tich tren 30ha

- Ho Yen Thdng (cdn goi la hd Chudng) thuoc xa Yen Thanh,

Yen Thang huyen Yen Md nay thuoc phUdng Trung Sdn, TX Tam Diep Dien tich mat nUdc la 86ha Tfl dap tran ddi Chuong xud'ng ha lflu den Yen Thanh, Yen Md cd chieu dai la

8 km (de bao) dien tich mat nflde khoang tren 123,4 ha Hd

da dfldc dap va xay de bao cao, vflng chai cd du kha nang cho'ng lfl va rat tien ldi cho viec nudi tha ca nflde ngot Dung tich hflu ich la 7,0 trieu met khd'i nflde

Hd Yen Thing, hd Ddng Thai (hd Mua Thu) la mot dia diem

cd tiem nang de phat trien thanh khu du Iich sinh thai hap

d i n cua Khu di tich lich sfl va du lich Tam Diep - Bien Sdn thi xa Tam Diep

- Ho Yen Dong thuoc xa Yen Ddng, Yen Thai cd dung tich

la 4 trieu met khd'i, tfldi tieu cho 215 ha cua hai xa Yen Ddng

va Yen Thai

Ho ddm cua Ninh Binh Id hd tit nhien, ndm chd yeu ct ven ddy Tam Diep - Bien Scfn Hd khong chi Id ncfi chda thodt niidc tit nhien, tg.o nen cdnh quan thien nhien thd mong ket hdp vdi

he thdng hang dgng ldm nen nhdng tua du lich sinh thdi rdt

cd gid tri kinh te vd moi trddng Nd con Id moi trddng nddc rdt thudn ldi de nuoi thd cd nddc nggt cho gid tri kinh te cao cua ngudi Ninh Binh

Cong cy thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

d) Hang dpng Ninh Binh i;

6 Ninh Binh, do dieu kien tu nhien, sdng, hd dam thUdng

g i n vdi hang dong Bao boc bdi nui da vdi, vung Nho Quan Gia Viin, Hoa Lu, Yen Md khdng du phu sa bdi l i n g nen ddng ruong thi sau, hd d i m hang ddng nhieu

Hang ddng vfla la canh quan thien nhien du lich vfla la moi trfldng li tfldng cho thuy san phat trien, cung cap ngudn thflc pham thfldng xuyen cho sinh hoat vat chat hang ngay cua ngfldi dan Ninh Binh O day chung toi chi de cap den hang ddng cd gan vdi sdng sudi va moi trfldng cua thuy san sinh sd'ng

- Tam Cdc: Tam Cdc la ba hang nui tfl nhien tao nen cung

nam tren mot con sdng Ngd Giang cd nhieu nhu da rat dep,

he mat ddng am, sdn thuy hflu tinh Hai ben sdng, trflde va sau hang la canh ddng lua chen no'i cac day nui da xanh, canh sac nen thd O day cd nhieu loai tdm ca cua 6c sinh sd'ng Ngfldi dan Ninh Hai khai thac ngudn thflc pham tU nhien nay de cai thien bfla an hang ngay cua minh bang cac cdng cu danh bat ddn gian nhfl dang, dd, vd Id Tam Coc cung vdi Bich Dong (ba ddng: Ha - Trung - Thfldng) tao thanh khu danh thang ndi tieng nflde Nam "De nhi dong" cua Ninh Binh > , ' ,' > vo'V v.A>

- Xuyen Thuy ddng vd Lien Hoa Dgng: -• '>>.',• v,

Xuyen thuy dong cdn goi la Hang Ludn (cd ngUdi cdn goi la

"Quin the xuyen thuy ddng" -vi chung quanh cdn cd ra't nhieu hang dong) thudc xa Trfldng Yen (Hoa Lfl) Xuyen thuy ddng

n i m tren con sdng Sao Khe mot nhanh cua sdng Hoang Long

Mai Dfle Hanh - D6 Thj Bay

vao TrUdng Yen chay qua va lam hao luy mat trUdc kinh thanh Hoa Lu Qua Xuyen Thuy dong se den ddng Lien Hoa

re phai, qua sdng dao den hang Tdi (dai 315 m), qua phia b i c

la hang Ba Giot (dai 156m, rdng 25m, cd ba ddng chay nen goi la Ba Giot); d day ve mua ddng cd rat nhieu tdm, cua, ca, tep quay sang ddng la hang Seo (dai 98m, rdng 20m) va phia tay la hang Sang (dai 112m) Het "Td'i" la "Sang" nhU mot triet li nhan sinh vay

- Khu Vdn Long la khu bao tang thien nhien da't ngap

nflde ldn nha't ddng bang Bac Bo cd dien tich 2.643 ha nam tren dia ban cua 6 xa (Gia Thanh, Gia Lap, Gia Van, Gia Hoa, Lien Sdn va Nga Hflng) thuoc huyen Gia Vien cd nui da (nfli Hoang Quyen dai 20km, cao 382m, nui Meo Cao dai 2km cao 208m) va mfldi ba ngon nui d phia ben kia nui Hoang Quyen thflc sfl la "vinh Ha Long ndi khdng sdng" Van Long

cd 12000ha dat ngap nflde, 51 hang ddng ldn nho trong dd hang vdng, hang Bdng cd nflde chay (kieu Xuyen Thuy ddng cua Trfldng Yen Hoa Lfl), hoi tu cac loai ca ro chud'i, tre, cd

du cac loai nan lac, cay cay, nieng nieng, dc ech ba ba rflng

cd gd lim, tau, trai, sen, cd thu (39 loai, 19 ho, 7 bd thu; 12 loai ddng vat quy hiem; 62 loai, 32 ho, 12 bd thudc ddng chim) Day lai la mot "Ha Long can" thfl hai cua Ninh Binh ra't thich hdp vdi du lich sinh thai hien chfla dfldc khai thac

g) Bien Ninh Binh

Bien Ninh Binh khdng nhieu (16,5km dfldng tfl nhien, 8km theo dfldng chim bay) nhUng cho mot ngudn ldi kinh te

tu nhien rat dang ke gdp p h i n quan trong tdi sU hinh thanh

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

va phat trien mdt trung tam kinh te xa hdi mdi d ven bien Cdn Thoi - Binh Minh cua Ninh Binh

Hang nam, bien Ninh Binh bdi ling tien ra bien hdn 100 met Khoang 5 den 10 nam cd the quai de va cho khoang tren hai nghin ha da't mdi Id man vfla de nudi gia elm, gia sue va danh bat thuy hai san vfla trdng, che bien cdi, thau chua riia man de ca'y lua theo hUdng chuyen dich "Lua lan cdi, cdi lan bien" ma cac nghi quyet cua Tinh Dang bd Ninh Binh da de ra

Song ngoi hd ddm, bien vd hang ddng cua Ninh Binh khong chi Id ngudn nddc cho cdy trong vd sinh hoat cua con ngddi md nd thiic sit Id moi trddng li tddng cho cdc lodi thuy hdi sdn sinh soi vd phdt trien, la "kho" thdc phdm tit nhien phong phu md ngddi ddn Ninh Binh khai thdc de tit ndng cao chat lddng cugc sdng cua minh

CON NGUCJI NINH BINH

1 Ngifcfi Viet co d i n h cvf 8 N i n h B i n h

Theo cac tai lieu va hien vat cd dUdc (hien trUng bay d Vien bao tang tinh Ninh Binh) qua cac cudc khai quat khao cd hoc thi ngUdi Viet cd dinh cU d Ninh Binh kha sdm:

- Cac nha khao cd da phat hien d Thung Lang thi xa Tam Diep xUdng va rang ngUdi hoa thach each day tren 3 - 4 van nam Sach Lich sfl Viet Nam tap I cd chep rang: "Trong Idp

t r i m tich canh tan cd tudi mudn hdn, d hang Keo Leng (Lang

Mai Dfle Hanh - D6 Thj Bay

Sdn) da phat hien dfldc rang va manh xUdng tran cua ngUdi Viet hien dai (Sapien) chan chinh Rang ngUdi cd d Thung Lang tinh Ninh Binh thudc dang nay NgUdi Viet cd nay hien nhien la chu nhan cua van hoa hau ki dd da cu."

- Khai quat d hang Dang Dang (cdn goi la Dong ngUdi xUa)

d Cue PhUdng nam 1966, Vien Khao cd hoc tim tha'y 39 cdng

cu lam bang da gdm chay nghien, chop pd, riu da va Idp vd

dc sud'i day tdi 2 met cung 3 ngdi md cd chdn theo tfl the n i m

CO Bang phfldng phap Cac bon C14, ngfldi ta da xac dinh d nien dai each day 7000 den 8000 nam cho thay Cue PhUdng vfla la ndi cfl trfl vfla la ndi md tang cua ngiidi nguyen thuy

- Cac phat hien khao cd hoc (riu da, riu ddng tai nfli Bflng, nui Phong Phu, Nfli Con d day nui phia tay nui Mot) chflng

to ngfldi Viet cd Ninh Binh da tim each tien ra ddng b i n g ven bien de lap lang mdi Cd le day la tien de cua cac cudc quai de lan bien, chuyen dan ldn cua ngfldi Viet Ninh Binh sau nay

- Viec tim thay 6 chiec trdng ddng loai I va loai II d cac xa Yen Quang, Van Phfldng, Van Phong, Gia Tfldng, Thach Binh d Nho Quan cd cac hoa van ngdi sao 12 - 14 canh tUdng trUng cho mat trdi, chim bay chim dau ngUdc chieu kim ddng

hd, hinh bdng lua phan anh xa hoi ndng nghiep thdi Hung VUdng each day 2000 de'n 2500 nam

Dinh cd sdm, y thdc vdcfn ra hien de md rgng "ldnh tho", nong nghiep Id ngudn sdng ed bdn cua ngdcfi Viet cd d Ninh Binh Dd Id cd sd vdng chdc khdng dinh vi tri cua Ninh Binh trong bq phdn khong the thieu cua nen vdn minh song Hong

Cong cu thu cong truyen thdng danh bh thuy hai san

2 Sijf h i n h t h a n h va p h a t t r i e n cac t r u n g t a m k i n h t e

xa h o i ciia ngiidri Viet t r e n d a t N i n h B i n h

"Dat mat cd dau" ngfldi Viet sdm den dinh cU d vung da't

phu sa cd ven chan nui Tam Diep - Bien Sdn cua Ninh Binh

Tfl vung da't phu sa cd, ngfldi Viet Ninh Binh da cd y thflc

vfldn ra phia bien, chinh phuc nhflng mien da't mudi man ma

mau md, mu mit, dfl doi ma hfla hen tfldng lai de md mang

tim kiem mot "lac thd" cho minh va ddi sau

Sfl hinh thanh lang cua ngfldi Ninh Binh la sfl hinh thanh

tfl nhien hdp vdi nhu cau ciia nhflng ngfldi sd'ng trong cdng

ddng lang

Lang xdm la ndi hoi tu cua mot cong ddng ngfldi cd nhflng

diem chung cd ban ve mflc sd'ng, ve trinh do san xua't xa hoi

va ve ldi sdng van hoa, nhflng tap quan sinh hoat ban d i u

la nhflng quy flde khdng thanh van, sau d i n nd trd thanh

hfldng flde cua lang, quy dinh ciia xdm

Ngfldi Viet thfldng lay dinh lang lam trung tam cac hoat

dong ciia ddi song tinh t h i n nen lang nao cung co dinh Lap

ra dinh mieu la de thd cung nhflng ngfldi cd cong lap ra lang

hoac la ngUdi cd cdng vdi nUdc Nhflng vi "Than" lang a'y la chd

dfla tinh t h i n cua nhflng con ngfldi lang

NgUdi Ninh Binh cung vay • - •, Cung vdi cong cuoc quai de la'n bien, cac cuoc di dan lap

lang mdi ciia ngUdi Ninh Binh lien tuc dien ra trong nhieu

the kl Vung ddng chiem trung Nho Quan, Gia Vien, lang, xdm

d ven ddi, tren ddi Cfla Dai An bdi din, lui sau trong dat lien

Mai Ddc Hanh - Do Thj Bay

Lang mdi moc len ven cac trien sdng Day, sdng Van, Tra Tu, sdng But, sdng Vac, Sdng Can rdi Tri Chinh ra phia bien Sdng cua tU nhien, sdng cua con ngfldi nao vet Sdng la dudng giao thdng, sdng la ngudn nUdc tudi cho cay trdng va sinh boat cho con ngUdi Sdng cung la ngudn thiic pham tfl nhien gdp p h i n khdng nhd cho sinh hoat vat chat cua cuoc so'ng hang ngay Ten lang, ten xdm cung gin lien hoac gdi len nhflng ten dat, ten sdng, ciia bien que hfldng Lang Trinh Nfl

(song Trinh) thdn Tra Tu (sdng Tra Tu) thdn Phu Sa (ciia

bien T h i n Phu) An Hoa (sdng An) xa Kim Chinh (sdng Tri Chinh) doi dat hinh con thoi thanh ten goi lang xa Cdn Thoi, ciia bien phia ddng - nam ddn mot ngay mdi d vung da't Binh Minh Ngfldi Viet Ninh Binh di dan lap lang mdi ven cac trien sdng din hinh thanh khung canh "Tren ben dudi thuyen" cua chd que nhfl chd Nho Quan (thi tran Nho Quan) Nho Quan, chd Me (thi tra'n Me, Gia Viin) chd TrUdng Yen (Hoa Lu), chd Van Sang (nay la chd Rdng TXNB) d sat ven sdng, thuyen be ddng due, chd Sinh ban chieu d Bdng Hai (Yen Khanh), chd Tu, chd But, chd Nhan Pham (Yen Md), chd Khanh Trung (Yen Khanh), chd Quy Hau, chd Nam Dan, chd Van Hai, chd Kim Mi, chd Cdn Thoi (Kim Sdn)

Ddi nay qua ddi khac, lang thanh lang cd, dinh lang reu phong, "san dinh, cay da, ben nUdc va ddng sdng que" mai xon xao trong tam hdn ngUdi Viet Ninh Binh:

"eon sdng x6 Hodng Long, md khien cho long toi bdng nhd

{Mai ve Ninh Binh - Tran Hoan)

Cong cu thu cdng truyen thdng danh bit thuy hai san

"con do ben cu sang bd ndm xda"

"trdng vd doi Ida hod cung ddt trdi, Tinh yeu dd de'n rdi,

Miia xudn dang tdi "

(Tinh que - Hoang Van)

Dd la nhflng net nhac thd tha thiet ve manh da't nay Nd mai mai ngan len trong tam hdn ngfldi Viet Ninh Binh mot tinh yeu ndng tham, mot niem tfl hao ve que hfldng yeu dau cua minh:

Ai ve qua ddt Ninh Binh,

Md xem phong cdnh hdu tinh nen thd

Nddc non, Non Nddc nhd md, Cdng nhin Non Nddc cdng ngd ngdn tinh

(Ca dao Ninh Binh)

Lang cd chd lang, xa cd chd xa Chd la ndi trao doi, mua ban Chd cdn la ndi giao lUu van hoa Chd la bo mat cua lang cua xa, la ndi the hien d i y du nha't, chan thUc nhat ddi sdng kinh te chinh tri va van hoa cua lang, xa O pham vi hep, lang cd the coi la trung tam kinh te, van hoa cua mot vung da't

Theo cac trien sdng, ngUdi Viet Ninh Binh lap lang mdi Tfl nui Non Nudc mot thdi la bien ca d i n da cd reo da't Ninh Phuc, Ninh An (Hoa Lu) cfla bien lui xa de'n Dai An md ra Khanh Tien, Khanh Thien, Khanh Cdng, Khanh Thanh (Yen Khanh), dai rdng theo sdng Day den cfla Day va sdng Can den cfla Can cho mien dat giau cd Kim Sdn

Mai Dfle Hanh - D6 Thj Bay

Binh Minh dd vd dang md ra ngdy mdi Ldng roi xd, md ra huyen viidn ra phia bien de hinh thdnh cdc trung tdm kinh te cua vimg mien Nd ghi lgi nhdng bddc md mang cua viing ddt, tritdng thdnh cita con ngdcfi trong tien trinh tgo lap cugc sdng

md nhd mot quy ludt cua td nhien, htJp vdi long ngddi

3 Quai de lan bien md mang dat canh tac, di dan va

dinh cfl tren vung dat mdfi

NgUdi Ninh Binh chu yeu so'ng bang nghe ndng - ngfl Da't ngheo, lut ldi hang nam lien mien, ngUdi Ninh Binh kien tri vUdn ra bien khai hoang lan bien Nam 1471 thdi Le Thanh Tdng (1460 - 1497) vdi tU tudng "trong ndng", nha vua da cho

td chflc quai de Hdng Dfle; tfl nam 1460 den nam 1497 lai td chflc d i p de tfl Tieu Nha (Yen Lam Yen Mo) den Dai Nha (Khanh Cfldng, Yen Khanh) nay van cdn

Nam Minh Menh (1821 - 1829), theo lenh vua, Doanh dien sfl Nguyen Cdng Trfl chieu mo 1260 dan dinh dan khai hoang 14.620 mau da't mdi lap huyen Kim Sdn (nui vang) vdi 7 tdng,

63 trai, ap, li, giap (nay la hai thi tra'n, 25 xa vdi 165.618 ngfldi)

va td chflc dao sdng va dap de An Giang

Nam Minh Menh thfl 11 (1830) dip de Hdng An d phia ddng nam hai huyen Kim Sdn va Yen Md ben ngoai de cu cho lam de tfl De'n nam thfl 19 cho bdi true mot doan dai 2.970 trfldng mat rong 4 thflde, chan rong mot trfldng, cao 4 thudc, mot doan dai 405 trUdng de ngan nUdc man

Nam 1899 ddi Thanh Thai (1889 - 1907) nang cap DUdng MUdi (de sdng An) nay la true dUdng trung tam cua thi tra'n Phat Diem ndi thi xa Ninh Binh vdi Nga Sdn, Thanh Hoa

Cong cu thu cong truyen thdng danh bit thuy hai san

Thdi vua Bao Dai (1926 - 1945), nam 1927, ngUdi Ninh Binh d i p de Hoanh TrUc - Van Hai tfl Cdng Phat Diem den

de Can bao boc toan bd dien tich cua Xa Van Hai; tfl 1933

-1939 d i p de Tung Thien tfl cd'ng Cdn Thoi den ben dd Can (Kim Mi sang Nga Sdn, Thanh Hoa) va 1945 quai vanh de Cdn Thoi tfl HTX Hai Tien den nga ba dng Di (Cdn Thoi - Kim

Mi - Binh Minh)

Hoa binh lap lai (1954) cung vdi cai each ruong dat, trong

ba nam (1957 den nam 1960) Sfl doan 255 cflng mot sd'ddn vi quan ddi phdi hdp vdi nhan dan dia phfldng Ninh Binh chung sflc d i p de Binh Minh thanh lap Nong trfldng "Sdng Day" -Ndng trfldng Kim Sdn do Bd Qud'c phdng quan Ii Den nam

1961, quan ddi iam le ha sao, ndng trfldng Kim Sdn ddi thanh ndng trfldng ndng nghiep qudc doanh Binh Minh Binh Minh

cd dien tich da't tfl nhien la 823 ha

Tfl 15 thang 11 nam 1980 den thang 12 nam 1990, Doan

500 (do Dai ta T r i n Xuan Soan chi huy trfldng Bd chi huy quan sfl tinh Ha Nam Ninh lam trfldng ban) gdm: Quan khu III, Quan doan I, Bd tfl lenh cong binh va nhan dan Kim Sdn

d i p de Binh Minh 2 (2000ha vdi 6.084 ngfldi) Cac xa Kim Hai, Kim Tien, Kim Trung, Kim Ddng ra ddi Khu nuoi torn cdng nghiep Kim Trung dfldc xay dflng va bfldc d i u di vao hoat ddng md ra trien vong mdi cho khu kinh te bien Kim Sdn

Cd them Binh Minh 2, huyen bien vd'n nam trong y tfldng nay nhfl da dinh hinh Nd se trd thanh hien thflc trong tUdng lai g i n cua Ninh Binh Hinh nhU Cha Lac Long va Me Au Cd

da va dang tiep sflc cho con chau Lac Viet Ninh Binh cua

Mai Dfle Hanh - Do Thj Bay

ngUdi di tiep nhflng budc di diy gian khd nhUng rat vinh quang trong sfl nghiep xay dflng da't nflde giau va manh

4 Con ngiidfi N i n h B i n h c h i e n d a u b a o ve va lao

d o n g d e xay diing q u e hxicfng

4.1 Cung vdi qua trinh dflng nflde, nhan dan Ninh Binh tfl ddi nay qua ddi khac da cflng ca nflde chien da'u gifl nflde Tra'n Thanh Hoa xfla trong dd cd vung da't Ninh Binh da tflng la thang hoc cua nhieu trieu dai Khdng ke thfl nao dat chan len da't Ninh Binh ma khdng bi trflng tri dich dang Thdi Hung Vfldng, Ap Lang chan nhan giflp vua Hung thfl

18 xay thanh Lflu Thu (Yen Ddng, Yen Md) danh giac Ba anh em ho Bach lap ddn d lang Binh Hai (Yen Nhan, Yen Md) giflp Hai Ba Trflng danh Ma Vien (nay v i n dfldc thd d den Binh Hai)

Dep 12 xfl quan, Dinh Bd Linh (924 - 979) dflng Dai Cd Viet, xay kinh dd d Hoa Lfl (968) md ra Hoa Lfl - Thang Long - Ddng Dd - Ha Ndi Thai hau Dfldng Van Nga dung cam nhfldng ngdi de Le Hoan danh bai giac Td'ng (981) lap

la ngfldi cflng r I n , gioi van chfldng chinh sfl vua thfldng goi

la t h i y ma khdng goi ten (sfl chep: "Trfldng Han Sieu trai thd bdn ddi vua nha T r i n la Anh Tdng, Minh Tdng, Hien Tdng,

Cdng cu thu cong truyen thdng danh bat thuy bai san

Du Tdng lam den giam nghi dai phu") cung quan dan nha

T r i n danh bai quan Nguyen Mdng (1285 - 1288) "Khi Chiem Thanh lam phan, Trfldng Han Sieu tho'ng Enh quan T h i n Sach tra'n thu Hoa Chau, sau mIc benh trd ve, rdi chet, tang thai phd T r i n Nghe Tong cho ph thd d mieu Lich dai de vfldng." Sach "Dai Viet sfl ki tien bien" chep rang "Khi Trfldng Phu yet bang tim con chau nha T r i n , Gian Dinh di nau d Mo Do (Yen Md)" "Mua ddng, thang 10, Gian Dinh vfldng len ngdi

d Md Do Chau Trfldng An, dat nien hieu la Hflng Khanh" cung chep r i n g "Canh Din, Trung Quang nam thfl hai (1410)

Dd Cdi, Nguyen Hieu ngfldi Trfldng Yen cung dem quan chdng giac (giac Minh)"

Xuan Ki Dau (1789) Ninh Binh giflp Quang Trung chuan

bi, cung dai quan Quang Trung danh tran Gian Khau md man chien dich danh bai hai mfldi van quan Thanh d kinh dd Thang Long gianh lai doc lap cho da't nflde

Thflc dan Phap xam lflde, theo chieu Cin Vfldng, Pham

v a n Nghi td chflc danh Phap d Ddc Bo (Yen Khanh) Tfl hai chi bo d i u tien (Lu Phong - Quynh Lflu, Nho Quan va Coi Tri - Yen Md), Dang cdng san da lanh dao nhan dan Ninh Binh lam each mang Thang Tam 1945 thanh cong Toan quo'c khang chien, ngfldi dan Ninh Binh lai elm vu khi danh Phap trong sud't "9 nam" Ba nghin tran danh Idn nhd ma dien hinh la tran chdng can "Tay Nam Ninh Binh" (1952 - 1953), vdi nhflng Ta Uyen, Lfldng Van Thang, Lfldng Van Tuy, Giap Van KhUdng quan va dan Ninh Binh cung ca nUdc danh bai chien tranh xam lUdc cua thflc dan Phap

Mai Dii^e Hanh - D6 Thj Bay

Ngay tfl nhflng ngay d i u cua cudc k h a n g chien cho'ng Mi,

q u a n d a n N i n h B i n h b i n rdi may bay C47 (d Cdn Thoi - Kim Sdn) bat sd'ng va tieu diet toan bo bon biet kich cua Mi - Diem (1960) t u n g r a mien B i c "Quyet d a n h t h a n g giac Mi, thdc

k h d n g t h i e u mot can, q u a n k h d n g t h i e u mot ngfldi" la mot

p h o n g t r a o thi d u a sdi ndi trong ca t i n h H a n g v a n t h a n h nien lai len dfldng e l m s u n g r a tien t u y e n , h a n g t r i e u t a n Ifldng thflc thflc p h a m N i n h Binh gfli r a m a t t r a n vdi t i n h

t h i n "Tat ca cho tien t u y e n d a n h t h a n g giae Mi x a m Ifldc" Giac Mi leo t h a n g d a n h p h a m i e n B i c , N i n h B i n h hi m a y bay p h a n lfle Mi b a n p h a n g a y dem TXNB t h a n h trong diem

d a n h p h a cua chung Q u a n d a n N i n h B i n h n g o a n cfldng d a n h

t r a , b a n rdi 9 m a y bay, b a t sdng phi cdng Mi

15.980 liet si, 7.551 thfldng binh, 6.879 b e n h b i n h la con sd' khdng nhd m a ngfldi N i n h Binh ddng gdp cho doe lap cua

d a t nflde; 41 ddn vi, 16 ca n h a n , 284 b a m e N i n h B i n h d a dfldc n h a nflde p h o n g t a n g d a n h h i e u a n h hflng

4.2 T r o n g lao ddng, n h a n d a n N i n h B i n h t h e hien rd t i n h

t h i n c i n cu, d u n g cam, s a n g tao P h i n ddng con c h a u N i n h

B i n h la con c h a u cua nhflng n h a k h a i h o a n g , t a o lap

Nhflng cdng t r i n h v a n hoa cua cha dng de lai nhfl den thd

v u a Dinh, den thd v u a Le (Hoa Lfl), n h a thd P h a t Diem (Kim Sdn), nhflng cudc q u a i de la'n bien, nhflng con de t i n g t i n g Idp Idp, nhflng c a n h ddng (60 - 61ta/ha) mfldt ma, dng v a n g

Cong cu thu cong truyen thdng danh bat thuy hai san

Moi thdi dgi qua di, cha ong ta khong chi de lgi nhdng vo cong ldm rgng rd non song ddt nddc, md con de lgi nhdng cong trinh lao dgng sdng tgo, de lgi nhdng xdm mac tru phu, nhdng con de, nhiing dong song, nhdng cdnh ddng ldm tdi sdn ldu ddi cho con chdu Ke thda kinh nghiem, truyen tho'ng - tdi sdn vo gid - cua cha ong dang Id mgt ngi dung quan trgng cua cong cugc xdy ddng tinh nhd hom nay Tdcfng lai Gidu - Mgnh cda Ninh Binh con dang dphia trddc cdc the he chung ta

5 Khai thac va nuoi trong thuy hai san

5.1 Dien tich mat nflde cua Ninh Binh kha ldn (7.288ha) Mac du sdng cua Ninh Binh khdng ldn nhflng vdi tdng chieu dai 1.000 km (ti le 0,6 - 0,9 km/km^, sdng ngdi cua Ninh Binh phan bo'kha deu, no'i ket cac vflng dan cfl, cung vdi cac thung vung (do lay dat dap de) nam hai ben lflu vflc cac trien sdng; dien tich mat nflde hd d i m d Yen Md, Nho Quan; dien tich rudng trung cfla cac huyen Nho Quan, Gia Vien, Yen Mo va vung bien bdi Cdn Thoi - Binh Minh la ndi sinh sd'ng va phat trien Ii tfldng cho cac ngudn ldi thuy san cd gia tri kinh te khdng nhd gdp phan quan trong trong viec cung cap thflc an hang ngay va td chflc danh bat, che bien thanh nhflng san

p h i m cd gia tri kinh te cao tang thu nhap cho ngfldi dan

5.2 Phfldng tien khai thac thuy hai san cua ngUdi Ninh Binh chu yeu la thuyen Theo thdng ke cua UBND tinh Ninh Binh (Nien giam thdng ke nam 2000):

- Tau danh ca cd 10 cai (nam 1996), 26 cai (nam 1997), 41 cai (nam 2000) trong dd nha nUdc cd 4 cai (nam 2000), tap the cd

Mai Dfle Hanh - D6 Thj Bay

10 cai (nam 1996), 8 cai (nam 1997) va 4 cai (nam 2000); hd

tu nhan cd 18 cai (nam 1997) va 37 cai (nam 2000)

- Thuyen (khdng cd ddng cd) cd 358 cai (1996), 415 cai (1997)

va 562 cai d nam 2000 Toan bo thuyen deu la cua tU nhan Vdi phUdng tien dd, Ninh Binh chu yeu danh bat ven bd 5.3 NgUdi dan Ninh Binh khai thac cac ngudn ldi thuy hai san tu nhien b i n g cdng cu danh bat truyen thdng rat cd hieu qua Nhflng cdng cu danh bat dd ludn dfldc cai tien de phfl hdp dieu kien kinh te, vdi thflc te danh bat mdi loai thuy hai san, hdp vdi kinh nghiem cua moi vung mien ca ve hinh thflc kieu dang va cung each danh b i t , quy mo danh bat Ve can ban dung cu danh bat tdm ca d ao, dim, rudng van la vd, ndm cup, giam, Ifldi, cau, rui, rui d sdng ngdi kenh mfldng la dang

dd, vd chai, ke, cfldm, te cup, cau chi Id bdng

Danh bat ca nflde ngot cua Ninh Binh nhd le chu yeu de phuc vu ddi sd'ng hang ngay cua gia dinh nen khdng ai dinh ngay, gid, khdng ai td chflc, hach toan

Cung nhflng phfldng tien danh bat a'y, danh bat hai san (d bai bien) dfldc ngfldi dan bien Cdn Thoi - Binh Minh td chflc

cd quy md hdn cho nen cd dang dai, dd hang, Ifldi giang danh

b i t ca tdm d bai xa (ngoai khdi), tau thuyen cua HTX Hai Tien di bien dai ngay

Ngfldi Ninh Binh cung tan dung the manh cua nhflng cong

cu thd sd de danh bat nhflng loai ca nhd ven bd nhfl Ifldi ben danh b i t ca ddi, ca ddng, chum cam bat ca nae Id dd b i t tdm cua, vd keo tdm tep, giam bat cua cay, thudng de dao cua be cua da, mde sia dooc de dam mde ca nhech, nflde xud'ng can

Cdng cu thu cong truyen thdng danh bit thuy hai san

thi d u n g g i u t a y de t a t vung, rd de v a t tep, bai l i y t h u t , de di

n h a n h chay nflde t h i d u n g r i y m a d a p di nhfl trfldt tuyet 5.4 D u n g cdng cu t r u y e n t h d n g d a n h b i t t h u y h a i s a n cua ngfldi N i n h B i n h chu yeu p h u c vu ddi sd'ng s i n h h o a t h a n g

(Ca dao viing Gia Viin)

Mud'n dn cua roc dc nhdi Thi ve Dong Hgi md ngdi md dn

(Ca dao viing Hoa Lu)

Muon dn cua rdc dc nhdi Dem con md gd cho ngddi Ldng ca

(Ca dao viing Yen Mo)

Hdi CO keo vd ben dong,

Co di lay chdng vd lai de khong?

Lay chdng em vdn vd vong, Dddc tom, dddc tep nuoi chdng, nuoi con

(Ca dao vung Gia Vien)

Riii rui anh ddy anh dun, Dddc tom dddc tep sdm hom nhgc nhdn!

M a i Dfle H a n h - Do Thj Bay

Nhgc nhdn anh chdng nggi ngan, Chi thdcfng em dphong khong mgt minh

(Ca dao vung Nho Quan)

Sinh ra d mot vung da't ngheo, de tdn tai, cai ngfldi dan phai nghi, phai lo d i u tien va hang ngay la cai an "Cd thflc mdi vflc dfldc dao", chai Ifldi thanh nghe, dd Id rui rui la phfldng tien, la cdng cu de cd cdm an, ao mac Cho nen ngfldi dan ddng chiem "van vd vdng", "day dun" bdi "Khdng ngam hang lay gi ma rang", "fldt dai mdi cd cai rang"

Ld mdt tinh nong nghiep, nguon thu chu yeu eua Ninh Binh td sdn xudt nong nghiep vd ngd nghiep Ddnh bdt vd nuoi trong thuy hdi sdn Id bg phdn gdp phdn quan trong trong tdng thu nhdp kinh te cua tinh Cong cu thu cong ddnh bdt thuy hdi sdn truyen thdng gid vai tro ehu dgo trong td chdc ddnh bdt vd nuoi trong mang lgi nhiing gid tri kinh te khong nhd, ndng eao dcfi sdng eua ngddi ddn vd tdng ngudn thu ngdn sdch cua tinh

CHUdNG II

CONG CU THU CONG TRUYEN THONG

DANH BAT THUY SAN

Ca rd thfldng sinh nd vao mua xuan Thang tfl thang nam

ca rd "hat bdng"^ len ddng kiem an Thang chin lua phdi mau,

ca rd vao d i u mua beo mfla ngon Dan ddng chiem, ngfldi ldn

di danh trflm (cdn goi la bd Id) d rudng lua, tre con dao hue, dflng ro sue de bat ca rd d bd ruong bd mfldng

Lam hue de sue ca rd rat ddn gian Lay xeng hoac mdng dao vao bd rudng, bd mfldng cai hd' cd chieu rong 30 den 35 phan, sau vao trong bd 40 den 45 phan, sau xud'ng dfldi bang mat ruong, phia trong hdi ldm xud'ng Cai hd' nhfl the goi la cai hue Khoang each cua hue no vdi hue kia tfl 10 den 15 met de khi sue khdng anh hfldng nhau

1 Ca ro "hat bong" la ca ro con Sau khi tning nP ca ldn bang hat bong (hat biiPi) NgviPi dan Trung Dong gpi loai ca ro nhif vay gpi la ca ro "hat bong"

Mai Dfle Hanh - Do Thj Bay

Dung rd mau (nan nhd thoang, sau) sue chan cfla hue de bat ca ngUdi Ninh Binh goi la danh hue

Caeh danh hue nhU sau:

- Rang vang cam (cam dflng nudi ldn) tron deu va nhuyen vdi me cho cd mui chua, thdm hap dan lam mdi hue

- Bd mdi l l n Ifldt vao tat ca cac hue da chuan bi (so' hue la

do kha nang chuan hi dfldc) de ca vao an mdi (thfldng chi co

ca ro va cua rdc den an mdi)

Sau khi bd mdi het vao cac buc, quay trd lai cai bue bd mdi

d i u tien de danh Khi danh, ngfldi danh phai di nhanh, dung

rd chan cfla hue, ro hdi ngfla ra phia sau, dung chan hoac tay khua, dudi phia trong buc de ca, cua chay ra rd, rdi nhac ro len, bat ca, cua

Vao mfla lua phdi mau thang 8, thang 9 am lich, nha't

la nhflng ngay cd mfla danh hue thi dfldc nhieu ca ro va cua roc

Day la kieu danh b i t thu cdng nhe nhang nhflng rat cd hieu qua ciia ngfldi dan ddng chiem Nho Quan, Gia Vien, Yen Mo

2 Cau

Truyen ring: Ninh Thfldng Td'n ngfldi lang Cdi Tri - da't linh sinh nhan kiet - thudc Yen Md tfl lang la mot trong

"Trang An tha't hao" ddi Le Ddng ho Ninh d Cdi Tri cd ba tien

si (Ninh Dat - 1659, Ninh Dich - 1718, Ninh Tdn - thdi Le Trinh) Khi nha chfla la'n at vua Le, chfla Trinh Sam qua ddi, anh em con chau nha chfla tranh an danh chem lan nhau,

Cong cu thu cdng truyen thdng danh bit thuy hai san

vua' budng tay ru ao, dan tinh khd cflc, Tay Sdn dem quan ra Bic quan hiep tra'n Ddng Hai (Quang Binh) Ninh Td'n bd thanh thao chay ve que ngay ngay budng c i n cau ca d nui Vung lam chang Chuyet Sdn cfl si d ndi "sdn ki thuy tfl" nay Vung la do ngfldi chfl dau phai nfli vung - dng nghi ve ong rdi budng cin ma vao hang tfla lflng vao phien da bang, xfla von

la ban thd Phat nay la ban thd t h i n ma luan sfl ddi chuyen

v i n Da bao ddi ho Ninh an loc nha Le? Tay Sdn ra Bac vao Nam diet chfla, phd vua ong cung td, nhflng long van phan van Rdi mot ngay, ong lai nhan dfldc thfl cua Nham^: "Nham khuyen ta nen nham chflc" Day la l l n thfl may rdi? Ldi Nham mdi chan tinh, chi li lam sao?

The rdi dng len nfli thap hfldng, xin ba dai deu dfldc Mat dng sang len, gac c i n cau len nfli, xflc ddng doc hai cau:

Gde cdn tren nui Vung Rudi ngiia giup non song

Ong goi ba ldn ba be bao chuan bi cho dng, mai Ngo Thdi

ve ddn! , , ,., Cau vdi cu Thfldng cho thdi gian troi di het ngay, quen di noi long rieng tfl t h i m kin Vdi ngfldi dan, can cau la cdng cu danh bat ca thu cdng

Da mot thdi, khi ma cuoc song c i n du cdm an, ao mac, nhieu ngfldi Ninh Binh kiem cdm, ao tfl nghe cau Khi dat

• • • • - ^ : U i : v ' : , : ^ • • / ) I

1 Vua Le Chieu Thong ' ' ' " ' ' ' ' f ? '

2 Nham la Ngo ThPi Nham mvJu si cvia Tay Sdn ' ' : i:,,f:

Mai Dfle Hanh - D6 Thj Bay

nflde md cfla, kinh te phat trien, cdm an da ngon, ao da mac dep, cau cdn la mot hinh thflc giai tri cua con ngfldi

Cau cd hai loai: Cau cin va cau giang Cin cau cd nhieu loai

to nho, dai ngan khac nhau de cau cac loai tom ca cua cay khac nhau Cau cin cd cin cau ca chud'i, cau phao de cau ca

ro, cau vut, cau chi, cau chum, cau cam, cay tom, cua, cay

Cin cau (xen hinh la) vflt gdm:

- Can cau: lam bang hdp thon nhd, dai ba den bd'n met

- Day cau lam bang cfldc cd the dai gap nhieu l l n do dai cua c i n cau, budc trdng vao Ifldi cau, rudn qua khuyen chi (khuyen chi hinh so' tam, mot Id to gan chat vdi d i u cin cau,

d i u kia Id nhd hdn de gifl va tha cfldc khi vut mdi, keo re mdi

de nhfl ca hoac khi khdng cau nfla thi thu gon, thao ra de d i

di chuyen va bao quan), cuon vao gudng gd Gudng cfldc dflde lam b i n g gd tien cd tac dung cuon cfldc khi keo re mdi, tha cfldc khi vut mdi khdng bi vfldng rd'i, gim, gifl khi ca cin cau

de giat

Cong cu thu cong truyen thdng danh bit thuy hai san

- Lfldi cau la Ifldi cau loai to (cau ca qua)

Cau c i n cau vut nem mdi xa, g i n tuy y, keo re mdi linh boat cd the tdi ca nhflng goc hep ma c i n cau truyen thd'ng khd cd the thflc hien dfldc Khi khdng dung, thao cac bo phan, r a t gon r a t tien Idi khi di chuyen va bao quan

2.2 Can cdu ech

Cau ech dung loai cin cau truyen thd'ng (cau ca chuo'i) la tot nha't

Ech la loai con rat thich mau sac sac sd Vi vay, ngfldi cau dflng cac loai hoa mau dd nhfl ban ban, ram but, mao ga de Iam mdi nhfl ech ra khdi chd an nap khi rinh mdi

Mdi cau ech cd hai loai: mdi nhfl va mdi bat Mdi nhfl la hoa Mdi bat la ngoe, nhai ddng vao lfldi cau Mdi nhfl (hoa) budc vao p h i n cfldc tren lfldi cau, quang keo re tren mat nflde

ao beo de nhfl ech chay ra khdi chd nap Khi ech chay khdi chd nap thi gd hoa, nem mdi bat cho ech an Mdi bat ddng vao lfldi cau cho ech an nudt mdi giat len Lfldi cau ddng vao ham ech, keo Ien b i t lay

Cau ech thfldng cau vao mua he thu, d cac ao beo cai\ beo tam, cac bui cay thap ven ao Ech la loai thflc pham dan da nhflng thdm ngon, cac cu van goi la "ga rflng" Nd la mdn an dac san hap dan d cac nha hang sang trong trong nhflng nam gin day

1 Beo cai la loai beo than mem, la mong co hinh nhii canh hoa hong, xanh mau la ma, r l dai mau nau, thviPng co not san ciing tua r l hvit mau tii niidc de nuoi cd the Beo cai thiidng diidc ngiidi Ninh Binh tha cl ao ho song ngoi de nuoi ldn