SKKN Tổ chức tiết học Địa lí theo phương pháp dạy học tích cực - Địa lý THPT

- Vì vậy, tôi chọn đề tài: "Tổ chức tiết dạy Địa lí theo phương pháp dạy học tích cực" để trình bày, trao đổi với các đồng chí về kinh nghiệm của bản thân trong tổ chức một tiết học th

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

“TỔ CHỨC TIẾT HỌC ĐỊA LÍ THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

TÍCH CỰC - ĐỊA LÝ THPT”

A PHần mở đầu I- Lý do chọn đề tμi:

- Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực là một tất yếu trong tiến trình phát triển nền giáo dục của Việt Nam

- Để nâng cao chất lượng giáo dục theo hướng đổi mới yêu cầu mỗi giáo viên phải

đổi mới phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng từng tiết dạy học của mình

- Vì vậy, tôi chọn đề tài: "Tổ chức tiết dạy Địa lí theo phương pháp dạy học

tích cực" để trình bày, trao đổi với các đồng chí về kinh nghiệm của bản thân trong tổ

chức một tiết học theo hướng tích cực

II- Mục đích nghiên cứu của đề tμi:

- Tìm hiểu việc tổ chức một tiết học theo hướng dạy học tích cực giúp cho giáo viên và học sinh có những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy và học tập môn Địa lí nói chung

III - Khách thể vμ đối tượng nghiên cứu:

1- Đối tượng nghiên cứu:

Tổ chức tiết dạy học cụ thể

2- Khách thể nghiên cứu:

Học sinh lớp 12A1, 12A2, 12A3 - Trường THPT số 1 Bát Xát

IV- Giả thuyết nghiên cứu:

- Nếu như giáo viên tổ chức tốt tiết học địa lí theo hướng dạy học tích cực với việc

sử dụng kết hợp các phương pháp dạy học như nêu và giải quyết vấn đề, thảo luận nhóm

sử dụng một số thiết bị dạy học hỗ trợ… thì sẽ tạo ra một không khí học tập tích cực, giúp các em chú ý quan tâm hơn đến việc rèn luyện kỹ năng học địa lí để kết quả học tập được tốt hơn

V- Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tμi:

- Đề tài này cần thực hiện các nhiệm vụ sau:

1- Nghiên cứu để xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài, đó là cơ sở " Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực" và việc “Tổ chức tiết học theo hướng tích cực” cho học sinh

************************************************************************************************** 2- Điều tra, tìm hiểu để nắm được thực trạng học tập của học sinh trong các tiết học tổ chức theo hướng dạy học tích cực

3- Đề xuất một số ý kiến về các biện pháp nhằm tổ chức hiệu quả tiết học theo hướng dạy học tích cực

VI- Các phương pháp nghiên cứu:

Đối với đề tài này tôi sử dụng các phương pháp

1- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: nhằm xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài

2- Phương pháp quan sát: nhằm tìm hiểu hứng thú, khả năng tiếp thu của học sinh trong các tiết dạy học theo hướng tích cực

3- Phương pháp điều tra: nhằm đánh giá thực trạng có bao nhiêu học sinh còn thiếu tập trung, học tập không hiệu quả trong các tiết học theo hướng đổi mới

4-Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động:

- Thông qua kết quả các bài kiểm tra có thể đánh giá chất lượng và hiệu quả các tiết dạy theo hướng dạy học tích cực

b Phần nội dung Chương I: Cơ sở lí luận của đề tμi

I Đổi mới Phương phỏp dạy học ở Trung học phổ thụng

1 Quan niệm về đổi mới phương phỏp dạy học Địa lớ

- Đổi mới phương phỏp dạy học (PPDH) trước hết được thể hiện ở sự đổi mới phong cỏch dạy của thầy và phong cỏch học của trũ: Người thầy thiết kế cỏc tỡnh huống

để học sinh tự khai thỏc, tự chiếm lĩnh và kiến tạo kiến thức, người thầy tạo ra cỏc cơ hội để học sinh cú thể suy nghĩ nhiều hơn, hoạt động nhiều hơn và cú trỏch nhiệm hơn đối với việc học tập của mỡnh

- Đổi mới PPDH Địa lớ chỉ thành cụng khi PPDH Địa lớ tỏc động mạnh đến người học sinh và phỏt huy tớnh tớch cực tự giỏc, chủ động tư duy sỏng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, lũng say mờ học tập và ý chớ vươn lờn

- Đổi mới PPDH hiện nay cú nhiều thuận lợi khi mà nội dung kiến thức SGK được biờn soạn theo tinh thần đổi mới PPDH, khi mà hầu hết cỏc trường đó được trang

bị tương đối đầy đủ về phương tiện, thiết bị dạy học Đặc biệt trong bối cảnọccong nghệ thụng tin (CNTT) đang đúng vai trũ quan trọng trong đời sống xó hội Người thầy

và học sinh đang ở trong một thời kỡ mới của những nhận thức mới về dạy và học trong nhà trường phổ thụng

- Việc đổi mới PPDH Địa lớ chỉ thành cụng khi chỳng ta tổ chức dạy học Địa lý theo kiểu mới trờn cơ sở tăng cường ỏp dụng cỏc phương phỏp phương tiện hỡnh thức tổ chức dạy học hiện đại kết hợp với việc cải biến cỏc PPDH truyền thống theo những hướng đổi mới

2 Những yờu cầu cơ bản đối với đổi mới

2.1: Tạo cho học sinh cú một vị thế mới và những điều kiện thuận lợi để học sinh tớch cực hoạt động nhận thức

- Người học phải trở thành chủ thể hành động tớch cực tự giỏc chủ động và sỏng tạo trong hoạt động để kiến tạo kiến thức (tức là người học phải biết cỏch học, cỏch tự học)

**************************************************************************************************

- Tạo ra và duy trì ở học sinh những động lực học tập đúng đắn để tham gia tích cực vào quá trình dạy học, đó chính là động cơ hứng thú, niềm lạc quan của học sinh trong quá trình học tập

- Phát triển nuôi dưỡng học sinh ý thức trách nhiệm, khả năng tự đánh giá kết quả học tập của mình, học sinh có thể điều chỉnh được các hoạt động của mình theo các mục tiêu đã định mà không phụ thuộc vào người khác

2.2 Xác lập khẳng định vai trò của người thầy trong quá trình dạy học:

- Người thầy phải là người tổ chức chỉ đạo điều khiển các hoạt động học tập tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh Để làm điều đó người thầy phải đảm nhiệm tốt các chức năng sau:

+ Thiết kế là lập kế hoạch cho các quá trình dạy học cả về mục đích nội dung, phương pháp, phương tiện và hình thức dạy học (người GV cần phải xuất phát từ mục đích, nội dung của bài học)

+ Uỷ thác tức là thông qua đặt vấn đề nhận thức tạo động cơ hứng thú, người thầy biến ý đồ dạy của mình thành nhiệm vụ học tập tự nguyện, tự giác của học trò và chuyển giao cho trò những tình huống để trò hoạt động và thích nghi

+ Điều khiển quá trình học tập của học sinh trên cơ sở thực hiện một hệ thống mệnh lệnh chỉ dẫn, trợ giúp đánh giá (Bao gồm cả sự động viên)

+ Thể chế hoá (đánh giá) tức là xác nhận, định vị kiến thức mới trong hệ thống kiến thức đã có đồng nhất hoá kiên thức riêng lẻ của học sinh thành tri thức KH - XH hướng dẫn vận dụng và ghi nhớ

+ Người thầy giáo ngoài việc nắm vững kiến thức chuyên môn, PPDH còn phải nắm được chất lượng học sinh ở những lớp mình dạy, biết được tâm tư tình cảm, những ham muốn của học sinh qua từng bài dạy, tiết dạy để điều chỉnh phù hợp khi sử dụng phương pháp mới

Chương II THỰC TRẠNG CHUẨN BỊ VÀ TỔ CHỨC TIẾT DẠY ĐỊA LÍ

THEO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC

I Thiết kế bài dạy học Địa lí Trung học phổ thông theo định hướng đổi mới

1 Mục đích:

Thiết kế bài dạy là nội dung cơ bản có tính chất quyết định thành công hay thất bại của một tiết lên lớp

Thiết kế bài dạy phải đảm bảo những nội dung cơ bản sau:

- Thể hiện được nội dung bài dạy một cách tường tận chi tiết

- Phản ảnh được mục đích đạt được trong từng mục của bài và toàn bộ hệ thống bài dạy

- Thể hiện đổi mới PPDH: Hạn chế giảng giải, thuyết trình minh hoạ giành nhiều thời gian cho học sinh làm việc

2 Tài liệu sử dụng:

- SGK Địa lí

- Tài liệu tham khảo: SGV, Sổ tích luỹ, Tài liệu bồi dưỡng GV, Sách soạn giảng (những bài soạn mẫu) và những tài liệu liên quan khác

3 Nội dung:

Thiết kế bài dạy theo trình tự sau:

3.1 Xác định mục tiêu bài học: Mục tiêu của bài học phải đạt được 2 nội dung:

+ Về kiến thức: Đó là những kiến thức cơ bản của bài cần cung cấp cho học sinh, những yêu cầu cụ thể về kiến thức cần đạt được trong một bài học và ở trong từng nội dung của mục bài

+ Về kỹ năng: Những kỹ năng cần cung cấp trong bài học cho học sinh: Kỹ năng hiểu biết, kỹ năng phân tích biểu đồ, lược đồ, tranh ảnh, hình vẽ có nội dung bài dạy Thông qua hệ thống kênh hình, kênh chữ trong SGK, đồ dùng học tập, tài liệu

3.2 Thiết bị dạy học:

+ Là những phương tiện cần thiết cho bài dạy giúp cho học sinh trực quan hơn trong tư duy nhận biết kiến thức

**************************************************************************************************

+ Thiết bị dạy học bao gồm: Biểu đồ, bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, băng đĩa

+ Phương tiện (thiết bị dạy học) được sử dụng trong một tiết học không quá nhiều mà được chọn lọc kỹ càng, phương tiện dạy học phải mang tính khoa học, thẩm

mỹ và tính sư phạm đáp ứng được yêu cầu cho từng bài học cụ thể

3.3 Phương pháp dạy học:

+ Lựa chọn PPDH cho từng bài học phải phù hợp với nội dung kiến thức, đáp ứng yêu cầu đổi mới PPDH trong đó bao gồm hoạt động của giáo viên và học sinh trên lớp

+ Lựa chọn PPDH phải căn cứ vào từng đối tượng của từng lớp học tạo được các điều kiện cần thiết đáp ứng được nhu cầu của cả 2 đối tượng học sinh Khá và Trung bình, đồng thời động viên và phát huy được học sinh giỏi

+ Do đó trong một tiết dạy học Địa lí người giáo viên ngoài việc nắm vững chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm công việc chuẩn bị cho một tiết dạy phải công phu, kỹ lưỡng, khi lên lớp giáo viên phải chủ động tích cực hơn

3.4 Thiết kế các hoạt động học tập của học sinh

- Thiết kế các hoạt động học tập của học sinh là công việc có vai trò quan trọng giúp cho giáo viên chủ động trong quá trình dạy học, công việc thiết kế càng kỹ lưỡng, càng khoa học bao nhiêu thì kết quả của việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh ở trên lớp càng đạt hiệu quả cao, đồng thời giúp giáo viên tự tin, sáng tạo trong quá trình dạy học

- Thông thường trong một bài dạy thường tập trung ở 2 hoạt động chủ yếu:

+ Hoạt động tập thể, cá nhân

+ Hoạt động theo nhóm

- Hiện nay có một số quan niệm đổi mới PPDH là tăng cường các hoạt động nhóm, hạn chế hoạt động tập thể, cá nhân Hiểu như thế là không hoàn toàn đúng mà cần phải có sự kết hợp hài hoà giữa các hoạt động trên tuỳ thuộc vào từng bài học cụ thể, những kiến thức, kỹ năng cần cung cấp cho học sinh để chọn hình thức nào cho phù hợp Theo tôi:

+ Đối với những bài chủ yếu là cung cấp khái niệm thì sử dụng phương pháp hoạt động tập thể, cá nhân, hạn chế hoạt động theo nhóm

+ Đối với những bài nội dung phức tạp dễ gây nhiều ý kiến khác nhau hoặc cần phải có sự hợp tác trong việc giải quyết vấn đề thì nên tổ chức cho học sinh hoạt động theo nhóm

- Dù lựa chọn hình thức dạy học nào giáo viên cũng tự đặt cho mình một số câu hỏi:

+ Hình thức dạy học đó có phù hợp với mục tiêu, phương tiện dạy học không, có gây được hứng thú cho học sinh trong quá trình học tập không?

+ Hình thức dạy học đó có phù hợp với việc hình thành kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh hay không, có tạo điều kiện cho học sinh tích cực học tập không?

3.5 Tổ chức các hoạt động lên lớp:

- Tổ chức các hoạt động học tập của học sinh một cách có hiệu quả người giáo viên cần phải:

+ Đề ra mục tiêu cụ thể cho từng hoạt động;

+ Những phương tiện dạy học cần dùng cho mỗi hoạt động;

+ Tổ chức các hoạt động gồm những bước nào;

+ Những nội dung nào để học sinh làm việc tập thể, các nhân, nhóm;

+ Với mỗi hoạt động giáo viên cần đưa ra yêu cầu cụ thể để hướng dẫn hoạt động của học sinh;

- Nội dung hoạt động:

+ Đối với hoạt động cá nhân, hoạt động tập thể:

Giáo viên cần sử dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề sẽ có hiệu quả hơn Đây là phương pháp trong đó giáo viên đưa ra những câu hỏi đặt học sinh trước một (hay hệ thống) vấn đề nhận thức đưa học sinh vào một tình huống có vấn đề sau đó giáo viên phối hợp cùng học sinh (hoặc hướng dẫn điều khiển học sinh) giải quyết vấn

đề đi đến kết luận cần thiết trong nội dung học tập

Câu hỏi đặt vào tình huống phải tự tìm tòi đó là câu hỏi học sinh chưa biết câu trả lời nhưng có thể bắt tay vào tìm kiếm lời giải đáp thông qua hệ thống kiến thức

************************************************************************************************** trong SGK qua hệ thống kênh hình, đồ dùng dạy học Tuy nhiên đó không phải là câu hỏi đàm thoại đơn thuần mà câu hỏi phải tạo ra mâu thuẫn giữa kiến thức cũ và mới, giữa vốn kiến thức khoa học đã có và vốn kiến thức cần biết

Nội dung câu hỏi phải vừa sức học sinh, các em có thể giải quyết được trọn vẹn hay phần lớn nội dung mà câu hỏi yêu cầu Câu hỏi cũng phải thật sự gây hứng thú nhận thức của học sinh

+ Đối với hoạt động nhóm:

Đây là hình thức dạy học mới đòi hỏi giáo viên đưa ra câu hỏi phù hợp, vừa sức hướng dẫn học sinh hoạt động để đi đến nhận thức

Học sinh mạn đàm trao đổi xoay quanh một vấn đề được đặt ra dưới dạng câu hỏi, bài tập hay nhiệm vụ nhận thức trong trường hợp này học sinh giữ vai trò tích cực chủ động tham gia thảo luận, giáo viên nêu vấn đề và tổng kết

Hoạt động này có hai hình thức:

+ Giáo viên nêu một số câu hỏi theo hình thức vấn đề phân công các nhóm thảo luận viết báo cáo

+ Giáo viên chia học sinh thành các nhóm và thảo luận theo nội dung của phiếu học tập đã chuẩn bị trước

3.6 Các bước tiến hành thảo luận:

B1 Chia nhóm: là phân chia học sinh theo các nhóm khác nhau, chú ý

theo từng nhóm nên cơ cấu học sinh có nhiều loại giỏi, khá, TB Chọn nhóm trưởng, thư ký cho từng nhóm, học sinh được chọn làm nhóm trưởng phải có ý thức cao trong học tập và phải biết điều khiển nhóm học tập, ở các tiết khác nhau giáo viên cần thay đổi các thành viên trong nhóm tránh sự đơn điệu rập khuôn nhàm chán Mỗi nhóm thảo luận phải được sắp xếp vị trí nhất định trong nhóm

B2 Giao nhiệm vụ cho từng nhóm: Mỗi nhóm có một nhiệm vụ riêng hoặc

hai nhóm cùng chung một nhiệm vụ

B3 Tiến hành thảo luận nhóm:

+ Học sinh lần lượt thảo luận, mỗi em tự đề ra ý kiến của mình, thư ký ghi

còn trái ngược nhau thì tranh luận thống nhất ý kiến, nếu chưa thống nhất thì ghi lại những ý kiến còn khác nhau

+ Giáo viên theo dõi thảo luận của từng nhóm, uốn nắn, điều chỉnh hướng thảo luận Những nhóm thảo luận chưa thống nhất giáo viên không giải đáp ngay mà có thể gợi ý cho các em để có thống nhất chung, phát hiện những ý kiến học sinh đã thống nhất và nội dung chưa thống nhất

B4 Tổng kết thảo luận:

+ Đại diện từng nhóm trình bày kết quả thảo luận của mình: Những kiến thức, nhận thức đã thống nhất, những kiến thức, nhận thức còn khác nhau

+ Các nhóm khác cùng chung một nhiệm vụ được nêu nhận xét trước những nhận thức về kiến thức của nhóm mình về những nội dung mà nhóm bạn đã trình bày Kiến thức nào thống nhất và không thống nhất Giáo viên tiếp tục cho các nhóm khác nêu lên ý kiến của mình về những nội dung trên

+ Giáo viên tổng kết đi sâu vào nội dung nhận thức đúng kèm theo uốn nắn những sai sót, giải đáp thắc mắc đưa ra kết luận chuẩn kiến thức cho từng nội dung thảo luận

Chú ý: Khi chuẩn bị nội dung thảo luận nhóm giáo viên cần:

+ Chuẩn bị tình huống có thể xẩy ra khi thảo luận nhóm

+ Tổ chức học sinh thảo luận nhóm sôi nổi, tiết kiệm thời gian, đúng trọng tâm

+ Phân phối đúng, đủ thời gian cho từng hoạt động phù hợp với nội dung

và yêu cầu về thời gian của một tiết học

II Một số bài dạy Địa lí lớp 12 theo tinh thần đổi mới PPDH:

Bài 16

ĐẶC ĐIỂM DÂN SỐ VÀ PHÂN BỐ DÂN CƯ NƯỚC TA

I MỤC TIÊU BÀI HỌC

1 Kiến thức

- Trình bày được những đặc điểm cơ bản của dân số và phân bố dân nước ta

- Xác định và phân tích được nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng dân số và hậu quả của

sự gia tăng dân số, phân bố dân cư không đều

- Trình bày được những chiến lược phát triển dân số và sử dụng hợp lí nguồn lao động