Trong luật giáo dục 2005 đã nhấn mạnh yêu cầu đối với phương pháp giáo dục nói chung và phương pháp dạy học nói riêng là “phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI :
"MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BỒI
DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH SỬ THPT"
Trang 2A - ĐẶT VẤN ĐỀ
Công tác giáo dục nói chung, phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của các trường THPT trong cả nước Việc bồi dưỡng học sinh giỏi có tác động tích cực đến quá trình dạy và học, tạo động lực, làm nòng cốt trong phong trào thi đua dạy tốt - học tốt Kích thích ý chí vươn lên chiếm lĩnh đỉnh cao tri thức và góp phần giáo dục nhân cách toàn diện cho học sinh, hướng tới thực hiện mục tiêu giáo dục nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước
Bộ môn Lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng trong việc cung cấp những kiến thức về Lịch sử dân tộc và thế giới, góp phần tích cực vào việc “phát triển toàn diện cho học sinh
về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và óc sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân”
Để đạt được mục tiêu đề ra, đòi hỏi giáo viên và học sinh phải tìm được những phương pháp dạy - học phù hợp Trong luật giáo dục (2005) đã nhấn mạnh yêu cầu đối với phương pháp giáo dục nói chung và phương pháp dạy học nói riêng là “phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Yêu cầu này phù hợp với mục tiêu, nhiệm vụ dạy học ở trường THPT Bởi vì phương pháp dạy - học ở trường THPT phải tiên tiến nhất, phù hợp với đối tượng là học sinh mà đặc biệt là học sinh giỏi Đó là các phương pháp dựa trên hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh như: Trao đổi, đàm thoại; dạy học nêu vấn đề; phương pháp nghiên cứu học tập; dạy học liên môn….nhằm tạo ra khả năng tự giáo dục, tự học, tự nghiên cứu để khích thích và phát triển các phẩm chất thông minh và sáng tạo của người
Trang 3học Học sinh không chỉ được học tốt về tri thức khoa học bộ môn mà còn học tri thức về phương pháp, được học cách tự học tốt nhất, được rèn luyện nhiều về mặt tư duy, nhất là
tư duy lôgíc, tư duy biện chứng
Học tập nói chung và học tập môn Lịch sử nói riêng là quá trình tiếp thu kiến thức Kiến thức lịch sử lại hết sức phong phú và tăng lên với mức độ vô cùng nhanh chóng mà
ở trường không sao truyền thụ hết được Trong khi đó khả năng hiểu biết và khả năng học tập của con người trong cả cuộc đời là có hạn Cho nên, dạy học ở trường phải phù hợp với đặc điểm tâm lí và khả năng nhận thức của học sinh, cần thiết phải làm cho quá trình học tập của học sinh trở thành quá trình chủ động học tập, tiến dần lên quá trình tự nghiên cứu độc lập
Ngoài nhiệm vụ dạy môn Lịch sử ở các lớp, giáo viên còn có nhiệm vụ phát hiện và
bồi dưỡng học sinh giỏi Làm thế nào để phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi? Đây là
trăn trở của nhiều thế hệ giáo viên giảng dạy môn Lịch sử So với các trường THPT khác trong tỉnh Thanh Hoá thì chuyên Sử của trường THPT Chuyên Lam Sơn cũng có những lợi thế nhất định Học sinh được tuyển vào lớp chuyên Sử ít nhiều cũng có năng khiếu bộ môn Hơn nữa việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi luôn được nhà trường đặc biệt quan tâm, Ban giám hiệu luôn chỉ đạo các tổ chuyên môn nói chung và tổ Lịch sử nói riêng xây dựng kế hoạch để bồi dưỡng học sinh giỏi, giao nhiệm vụ cho giáo viên dạy môn chuyên phụ trách lớp suốt 3 năm học, đồng thời phân công các thành viên trong tổ chuyên môn cùng sát cánh giúp đỡ nhằm phát huy hết trí lực của giáo viên và học sinh Chính vì thế trong những năm học gần đây, các đội tuyển học sinh giỏi của trường nói chung và đội tuyển học sinh giỏi môn Lịch sử nói riêng luôn đạt được thành tích cao trong các kỳ thi học sinh giỏi cấp trường, cấp tỉnh, cấp quốc gia Để đạt được kết quả như
trên, tôi đã đúc rút được một số kinh nghiệm trong việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh
Trang 4giỏi môn Lịch sử và đã đạt được kết quả trong quá trình giảng dạy Là một giáo viên với tuổi đời và tuổi nghề còn ít, tôi xin phép chỉ đưa ra một số quan điểm trong việc phát hiện học sinh giỏi và khái quát phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn Lịch sử trong giai đoạn lịch sử 1930 -1945.Tôi mong muốn nhận được sự góp ý của đồng nghiệp để cùng tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Lịch sử nói chung và nhất là việc bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn Lịch sử nói riêng
B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lý luận
Việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi môn là một trong những hoạt động khó khăn, vất vả và đầy thử thách đối với giáo viên trong sự nghiệp trồng người
Bồi dưỡng học sinh
giỏi cũng là một công tác rất quan trọng giúp cho ngành giáo dục phát hiện được nhân tài, lựa chọn những mầm mống tương lai cho đất nước Đồng thời, giúp cho học sinh thực hiện được ước mơ là con ngoan - trò giỏi và có định hướng đúng về nghề nghiệp của mình trong tương lai
Thực tế trong những năm qua, công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi luôn được Sở giáo dục đào tạo và các trường THPT trong tỉnh nhà quan tâm và tạo điều kiện phát triển Bên cạnh những thành tích đã đạt được, công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cũng còn một số những hạn chế nhất định như: chất lượng đạt hiệu quả chưa cao, khi tăng khi giảm, thiếu tính bền vững mà đặc biệt là các bộ môn khoa học xã hội trong đó có bộ môn Lịch sử
II Thực trạng
Trang 51 Thực trạng chung
Môn Lịch sử có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục thế hệ trẻ Bước sang thế kỷ XXI, xu thế khu vực hoá, toàn cầu hoá đã và đang diễn ra mạnh mẽ Càng giao lưu, hội nhập quốc tế, càng cần thiết phải giữ vững bản sắc dân tộc, giáo dục tình yêu quê hương, đất nước và ý thức trách nhiệm công dân Trên cơ sở tri thức lịch sử dân tộc và hiểu biết quốc tế, bộ môn Lịch sử có ưu thế đặc biệt trong các hoạt động giáo dục ấy
Thực tế hiện nay, ở các trường THPT trên cả nước do điều kiện khách quan và chủ quan chi phối nên phần lớn học sinh nghiêng về các khối A - B - D Hiện trạng học sinh quan niệm môn Lịch sử là "môn phụ" diễn ra khá phổ biến nên ít có sự đầu tư học tập theo đúng yêu cầu bộ môn Ngay ở trường THPT chuyên thì chuyên Sử cũng gặp rất nhiều khó khăn trong việc tuyển sinh, đầu vào của học sinh chuyên Sử thường thấp hơn các chuyên khác Chính vì thế việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử gặp rất nhiều khó khăn, trong đó chuyên Sử của trường THPT chuyên Lam Sơn cũng không phải ngoại lệ
2 Thực trạng đối với giáo viên và học sinh
* Đối với học sinh
Vấn đề quan trọng đầu tiên trong giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi đó là xác định
đúng đối tượng học sinh cần chọn Thông thường, giáo viên trực tiếp đứng lớp qua kinh nghiệm giảng dạy từ lớp 10 sẽ quan sát , chú ý những học sinh tiềm năng, tiếp cận và động viên các em tham gia đội tuyển học sinh giỏi và bắt đầu bồi dưỡng cho các kì thi như kì thi học sinh giỏi cấp trường Nếu các em đạt được kết quả tốt sẽ tiếp tục bồi dưỡng lên lớp 11, lớp 12 để tham dự các kì thi học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia
Trang 6Những năm gần đây do tác động của kinh tế, xã hội và gia đình nên học sinh không hứng thú với các bộ môn khoa học xã hội - trong đó có môn Lịch sử Hiện trạng học sinh quan niệm Lịch sử là "môn phụ" diễn ra khá phổ biến nên ít có sự đầu tư học tập theo đúng yêu cầu bộ môn Qua tiếp xúc, trao đổi với học sinh, tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của các em, tôi hiểu rằng không phải các em không thích học các môn khoa học xã hội
mà đơn giản chỉ vì các môn học này không thể giúp các em kiếm sống dễ dàng trong xã hội ngày nay Trong quá trình giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn Lịch sử, tôi nhận thấy đa số các em tham gia một phần vì yêu thích bộ môn, một phần vì nể thầy cô giáo
* Đối với giáo viên
Muốn đạt được kết quả tốt trong công tác dạy - học, vai trò của thầy cô giáo là rất lớn, phải yêu cầu, hướng dẫn và tổ chức điều kiển học sinh phát triển tư duy lịch sử nhất
là tư duy độc lập, sáng tạo; biết tự tiếp thu tri thức từ nhiều nguồn trong đó phải kể đến việc giải các dạng bài tập lịch sử trong quá trình học bằng cách tự mình suy nghĩ, đặt vấn
đề và giải quyết các vấn đề được đặt ra; kết hợp với trao đổi cá nhân , thảo luận nhóm, làm phong phú thêm kiến thức Sau đó, người học tự kiểm tra đánh giá sản phẩm ban đầu sau khi đã trao đổi với bạn bè và dựa vào kết luận của thầy cô, tự sửa chữa, tự điều chỉnh,
tự hoàn thiện, đồng thời tự rút ra kinh nghiệm về cách học, cách xử lí tình huống, cách giải quyết vấn đề của mình… Con người chỉ thực sự nắm vững cái mà mình đã giành được bằng hoạt động của bản thân Học sinh sẽ chỉ ghi nhớ, nắm vững được những gì đã trải qua trong hoạt động nhận thức tích cực của mình, trong đó các em đã phải có những
cố gắng trí tuệ và khát vọng học tập
Nhiệm vụ tư duy đặt ra cho giáo viên khi bồi dưỡng cho học sinh giỏi phần lớn là việc lựa chọn vấn đề lịch sử tổng hợp, sâu rộng (chủ yếu là một sự kiện, nhân vật, một
Trang 7vấn đề chuyên sâu….) Các vấn đề được lựa chọn theo chương trình chuyên sâu của THPT phải có mục đích gợi lại những kiến thức cơ bản của chương trình sách giáo khoa
đã được thông hiểu và nắm vững để tổng hợp, hệ thống hoá, củng cố, thực hành, rèn luyện kĩ năng đã học, rút ra kết luận, đánh giá quy luật, bài học lịch sử…
Vấn đề chuyên sâu không chỉ nhằm mục đích ôn tập, củng cố kiến thức đã học, mà tạo ra sự ham muốn hiểu biết, ham muốn học hỏi, tự tìm tòi và phải biết suy nghĩ, biết vận dụng kiến thức đã học để hiểu biết kiến thức mới thì học sinh không thể nào giải quyết được các vấn đề đặt ra như các bài tập lịch sử Sự nỗ lực trên của các em bao gồm
cả tư duy trí tuệ, động cơ tâm lý, ý thức, thái độ tình cảm Nhưng khi đã giải quyết được vấn đề đặt ra, học sinh sẽ cảm thấy phấn khởi, hứng thú, say mê hơn với bộ môn; đồng thời có niềm tin vào bản thân và có ý chí vươn lên trong cuộc sống
Hiện nay, ngành giáo dục đang thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông Tính đa dạng, phức tạp của hoạt động giảng dạy - giáo dục đòi hỏi người giáo viên phải thường xuyên chú ý đến việc bồi dưỡng nâng cao trình độ lý luận và nghiệp vụ của mình Bởi lẽ lao động sư phạm là lao động sáng tạo, đòi hỏi người giáo viên phải có kiến thức sâu và toàn diện, luôn bổ sung cái mới nhằm hoàn thiện nghệ thuật sư phạm Điều này giúp cho giáo viên có đủ năng lực thực hiện đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông, nâng cao trình độ, giúp giáo viên theo kịp và đáp ứng được yêu cầu bộ môn
Trước sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, trước sự đòi hỏi ngày càng cao của chương trình đổi mới giáo dục phổ thông, của xã hội, giáo viên gặp rất nhiều khó
khăn trước nhiệm vụ được giao Để phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi là không hề
đơn giản mà phải được đầu tư thích đáng và tiến hành bài bản Học sinh "năng khiếu" được phát hiện và bồi dưỡng sớm bao nhiêu thì sẽ thu được kết quả tốt bấy nhiêu Nhưng
Trang 8phát hiện và bồi dưỡng học sinh như thế nào để có kết quả tốt là một vấn đề hết sức khó khăn đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị kỹ lưỡng
III Phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử.
1 Phát hiện học sinh giỏi môn Lịch sử
Mục tiêu đào tạo của trường THPT là “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam XHCN…xây dựng nhân cách và trách nhiệm công dân…” và có thêm yêu cầu được phát triển năng khiếu (về một môn học) để chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên đại học, nhằm đào tạo thành những tri thức giỏi, cao hơn là những nhân tài cho đất nước
Có thể nói mục tiêu đào tạo ở trường THPT là mục tiêu kép Nhân cách, tư cách của một công dân và nhân cách, tư cách của một nhân tài trong tương lai Nhiệm vụ của trường THPT là vừa phải thực hiện nhiệm vụ giáo dục toàn diện để hoàn thiện cho học sinh nền học vấn phổ thông và những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, vừa phải thực hiện sự tác động đúng hướng để phát triển năng khiếu của các em
về một môn học cụ thể
Đối với môn Lịch sử : Trước hết giáo viên phải nhận biết được học sinh giỏi Sử phải là những học sinh có trí nhớ bền vững, có khả năng phát triển vấn đề và có khả năng sáng tạo Ngoài ra, giáo viên còn có thể dựa vào một số tiêu chí sau để có thể phát hiện học sinh giỏi:
+ Đặt các tình huống có vấn đề từ dễ đến khó để phát hiện học sinh có năng khiếu + Trong quá trình học và làm bài kiểm tra, phát hiện những em có khả năng viết (lời lẽ hay, cách lập luận chặt chẽ lô gíc) phân tích tổng hợp những kiên thức đã học, trình bày
Trang 9+ Trong chương trình làm đề, giáo viên nên đổi mới cách ra đề giành cho mỗi đối tượng học sinh Đặc biệt đối với học sinh khá, giỏi nên có những câu hỏi đòi hỏi trình độ tư duy khái quát, phân tích, tổng hợp… để từ đó phân loại học sinh và có kế hoạch bồi dưỡng
Trang 102 Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử
a Phải xác định động cơ, hứng thú học tập lịch sử cho học sinh.
Xác định mục tiêu học tập là hình thành ở học sinh động cơ đúng đắn trong học tập lịch sử Động cơ là động lực bên trong thúc đẩy trực tiếp học sinh hoạt động Như vậy, bước thứ nhất của công việc dạy học lịch sử là làm thế nào khơi gợi được hứng thú đối với việc học tập, làm rõ mục đích học tập của học sinh Công việc này tập trung tiến hành trong bài mở đầu cũng như phần đầu của bài giảng, trong suốt quá trình giảng dạy, giáo viên cần kết hợp hai yêu cầu đó Trong bài mở đầu, giáo viên phải giúp học sinh thấy được mục đích và yêu cầu của toàn học kỳ, đồng thời biết nêu ra một số vấn đề trong nội dung học tập có khả năng khêu gợi hứng thú học tập của học sinh, khiến học sinh khát khao muốn được biết, kích thích tính tích cực học tập của học sinh
Động cơ học tập môn lịch sử của học sinh phải được tạo ra bởi quyền lợi được hưởng của các em (được khen thưởng, cộng điểm…) hoặc bằng sức mạnh của nội dung bài học Không có động cơ học tập, học sinh sẽ không có nhu cầu tham gia tích cực vào bài học
Vì vậy, chỉ có thể nâng cao được chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT nói chung, bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử nói riêng khi hình thành được ở học sinh động cơ, thái độ học tập đúng đắn
b Phải sớm hình thành ở học sinh những năng lực học và làm bài thi môn Lịch sử.
Năng lực học là khả năng tự mình chiếm lĩnh kiến thức lịch sử một cách có hiệu quả dưới sự điều khiển, hướng dẫn của giáo viên Muốn vậy, học sinh phải được trang bị những cơ sở mang tính phương pháp luận nhận thức lịch sử Kiến thức lịch sử mà học sinh lĩnh hội là những kiến thức đã được khoa học xác nhận và được ghi chép trong sách
Trang 11giáo khoa bộ môn Xuất phát từ đặc trưng của kiến thức lịch sử, chúng ta cần hình thành
ở học sinh những kỹ năng cơ bản sau:
Thứ nhất là cần tạo cho học sinh kĩ năng học, ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng lịch
sử một cách hệ thống:
Các sự kiện, hiện tượng lịch sử luôn luôn gắn liền với một không gian, thời gian, nhân vật nhất định, nếu tách các yếu tố đó ra khỏi sự kiện thì chúng ta không thể hiểu được lịch sử nữa Vì vậy, một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình bồi dưỡng học sinh là giáo viên phải yêu cầu học sinh ghi nhớ được các sự kiện lịch sử cơ bản
Thứ hai là rèn luyện cho học sinh kĩ năng phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề:
Học sinh giỏi môn lịch sử là những học sinh ham thích, say mê nghiên cứu và học tập môn Lịch sử Với đối tượng là học sinh giỏi, giáo viên cần xác định rõ ngoài kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa, học sinh cần phải biết các sự kiện lịch sử một cách rõ ràng, sâu sắc hơn và trên cơ sở các sự kiện đó các em phải biết vận dụng vào làm các dạng bài thi với yêu cầu tổng hợp, phân tích đánh giá các sự kiện lịch sử Muốn làm được
điều này, giáo viên cần nắm được nguyên tắc "biết - hiểu - vận dụng" Để học sinh "biết"
giáo viên cần thay đổi phương pháp dạy, thay vì việc truyền thụ kiến thức cho học sinh, giáo viên cần tạo ra những tình huống để học sinh tự tìm hiểu các sự kiện lịch sử Sau đó giáo viên chỉ là người đánh giá, nhận xét và bổ sung kiến thức cho học sinh
Cụ thể : Giai đoạn lịch sử từ năm 1930 đến năm 1945 trong chương trình Lịch sử lớp
12 là phần nội dung tương đối khó so với các giai đoạn khác, nó gồm nhiều sự kiện lịch
sử diễn ra trong vòng 15 năm dưới sự lãnh đạo của Đảng Giai đoạn lịch sử này gần giống với lịch sử Đảng , nặng về các vấn đề có tính chất lý luận Đối với học sinh giỏi cần cung cấp nội dung gì và phương pháp dạy như thế nào để các em nắm được kiến thức
có tính chất nâng cao một cách dễ dàng