Nội dung chính: Phần I: Lý luận chung về chuyển giá Phần II: Thực trạng chuyển giá của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam Phần III: Hàm ý chính sách và một số giải pháp hạn chế hoạ
Trang 1MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 1
Phần I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHUYỂN GIÁ 2
1 Khái niệm 2
2 Đặc điểm 3
3 Phân loại chuyển giá 3
Phần II: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CHUYỂN GIÁ CỦA CÁC CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA TẠI VIỆT NAM 6
1 Thực trạng hoạt động chuyển giá tại Việt Nam 6
2 Một số trường hợp chuyển giá điển hình tại Việt Nam 7
Phần III: GIẢI PHÁP HẠN CHẾ HOẠT ĐỘNG CHUYỂN GIÁ TẠI VIỆT NAM 11
1 Kinh nghiệm hạn chế chuyển giá của một số quốc gia 11
2 Hàm ý chính sách và một số giải pháp chống chuyển giá ở Việt Nam 17
KẾT LUẬN 20
TÀI LIỆU THAM KHẢO 21
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Quá trình toàn cầu hóa đã thúc đẩy nền kinh tế của các quốc gia phát triển
và phụ thuộc lẫn nhau nhiều hơn, dẫn đến những thay đổi sâu sắc trong tất cảcác lĩnh vực của nền kinh tế thế giới Nhắc tới quá trình toàn cầu hóa không thểkhông nhắc tới hoạt động thương mại, đầu tư quốc tế của các công ty xuyênquốc gia, những nhân tố quan trọng tác động tới quá trình này Sự xuất hiện củacác công ty xuyên quốc gia đã được đánh giá là một sự tiến bộ của lịch sử.TNCs đóng vai trò rất lớn trong nền kinh tế thế giới bởi TNCs không chỉ tácđộng đến sự phát triển của nền kinh tế thế giới nói chung mà còn tác động đến
sự phát triển của nền kinh tế từng quốc gia nói riêng Hoạt động của các công tyxuyên quốc gia ở Việt Nam đã đem đến nhiều khởi sắc cho nền kinh tế, nhưngbên cạnh đó chúng cũng đem lại một số tác động tiêu cực đến sự phát triển kinh
tế của Việt Nam Giai đoạn hiện nay, tình trạng một số doanh nghiệp FDI thựchiện việc chuyển giá nhằm trốn thuế, gây thất thu ngân sách và tạo sự cạnh tranhkhông lành mạnh giữa các doanh nghiệp…đã diễn ra trong nhiều năm qua vàgây bức xúc trong cộng đồng doanh nghiệp chính là một vấn đề đáng lo ngại Đểhiểu sâu hơn về vấn đề này, đề tại tập trung nghiên cứu lý luận chung về chuyểngiá, thực trạng chuyển giá của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam và một
số bài học kinh nghiệm về giải pháp chống chuyển giá tại một số quốc gia, qua
đó giúp Việt Nam có hướng giải quyết vấn đề này một cách đồng bộ và kịp thời
Do đó, nhóm tác giả đã chọn đề tài: “Chuyển giá: lý thuyết, minh chứng
và hàm ý chính sách tại Việt Nam” làm chuyên đề nghiên cứu cho nhóm.
Nội dung chính:
Phần I: Lý luận chung về chuyển giá
Phần II: Thực trạng chuyển giá của các công ty xuyên quốc gia tại Việt Nam
Phần III: Hàm ý chính sách và một số giải pháp hạn chế hoạt động chuyển giá tại Việt Nam
Trang 3Phần I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHUYỂN GIÁ
1 Khái niệm
Chuyển giá là hành vi thông đồng giữa các công ty của cùng một tập đoàn
để thực hiện dàn xếp áp đặt về mặt giá cả giữa các công ty không dựa trên giáthị trường nhằm chuyển lợi nhuận từ nước này sang nước khác, tránh nộp thuếđầy đủ, từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh của tập đoàn
Chuyển giá là việc định giá hàng hóa dịch vụ chuyển giao giữa các công
ty liên kết đóng ở các quốc gia khác nhau nhằm tối ưu hóa lợi nhuận của tậpđoàn
Chuyển giá là hoạt động mang tính chủ quan, cố ý của các tập đoàn đaquốc gia nhằm tối thiểu hóa số thuế phải nộp bằng cách định giá mua bán sảnphẩm, nguyên vật liệu giữa các công ty trong cùng một tập đoàn, không theo giáthị trường nhằm thu được lợi nhuận cao nhất
Như vậy, chuyển giá là một hành vi do các chủ thể kinh doanh thực hiện nhằm thay đổi giá trị trao đổi hàng hóa, dịch vụ trong quan hệ với các bên liên kết Hành vi ấy có đối tượng tác động chính là giá cả
Sở dĩ giá cả có thể xác định lại trong những giao dịch như vậy xuất phát
từ ba lý do sau:
Thứ nhất, xuất phát từ quyền tự do định đoạt trong kinh doanh, các chủ
thể hoàn toàn có quyền quyết định giá cả của một giao dịch Do đó họ hoàn toàn
có quyền mua hay bán hàng hóa, dịch vụ với giá họ mong muốn
Thứ hai, xuất phát từ mối quan hệ gắn bó chung về lợi ích giữa nhóm liên
kết nên sự khác biệt về giá giao dịch được thực hiện giữa các chủ thể kinh doanh
có cùng lợi ích không làm thay đổi lợi ích toàn cục
Thứ ba, việc quyết định chính sách giá giao dịch giữa các thành viên
trong nhóm liên kết không thay đổi tổng lợi ích chung nhưng có thể làm thay đổitổng nghĩa vụ thuế của họ Thông qua việc định giá, nghĩa vụ thuế được chuyển
từ nơi bị điều tiết cao sang nơi bị điều tiết thấp hơn và ngược lại Tồn tại sự khácnhau về chính sách thuế của các quốc gia là điều không tránh khỏi do chính sách
Trang 4kinh tế - xã hội của họ không thể đồng nhất, cũng như sự hiện hữu của các quyđịnh ưu đãi thuế là điều tất yếu Chênh lệch mức độ điều tiết thuế vì thế hoàntoàn có thể xảy ra.
2 Đặc điểm
- Không có sự thương lượng trước trong điều kiện thị trường cạnh tranh
mà nó thường gắn với quan hệ, liên kết giữa bên giao và bên nhận, do chủ công
- Đối với nước nhận đầu tư thì ngân sách quốc gia bị mất đi một khoảnthuế do bị gian lận, đồng thời còn tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng với cácdoanh nghiệp trong nước
- Chuyển giá chỉ được thực hiện được đối với TNCs
3 Phân loại chuyển giá
3.1 Chuyển giá thông qua nâng giá trị vốn góp
TNCs vào Việt Nam khai giá các tài sản góp vốn như dây chuyền, máymóc, thiết bị, nguyên liệu và dịch vụ đặc thù cao hơn nhiều so với giá trị thực tế.Việc nâng khống giá trị tài sản góp vốn giúp TNCs chuyển một phần lợi íchkinh tế ngược trở lại thông qua trích khấu hao tài sản cố định, phân chia lợinhuận trên tỉ lệ vốn góp Thêm nữa, nhờ khai khống giá tài sản góp vốn đối tácnước ngoài chiềm được tỷ trọng góp vốn cao hơn so với bên liên doanh ViệtNam, từ đó nắm quyền kiểm soát và điều hành doanh nghiệp theo mục đích củamình
Một ví dụ cụ thể cho hình thức chuyển giá này là trường hợp Công ty VeWong Đài Bắc và Công ty Lương thực Thành phố Hồ Chí Minh cùng hợp tácthành lập Xí nghiệp Liên doanh Saigon Ve Wong chuyên sản xuất bột ngọt (năm
Trang 51990) Phần vốn góp của công ty Ve Wong bằng máy móc thiết bị được định giá
là 4.972.073 USD Nhưng sau khi được Công Ty Thẩm Định Giá Quốc Tế thẩmđịnh lại thì giá trị thực của thiết bị chỉ có 4.612.640 USD, tương ứng mức chênhlệch là 359.433 USD Việc định giá cao các thiết bị máy móc này đã giúp chonhà đầu tư nước ngoài chuyển một phần lợi nhuận về phía công ty mẹ ngay saukhi góp vốn và gây nhiều thiệt hại cho phía doanh nghiệp Việt Nam, Chính phủ
và cả người tiêu dùng Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, tỉ lệ vốn góp bị nhỏlại Lúc này, các công ty nước ngoài sẽ nắm giữ quyền điều hành liên doanh.Trong nhiều trường hợp, họ cố tình điều hành việc kinh doanh dẫn đến thua lỗ,buộc các doanh nghiệp Việt Nam phải bán cổ phần cho họ Khi đó liên doanh sẽtrở thành công ty 100% vốn đầu tư nước ngoài
3.2Chuyển giá thông qua chuyển giao tài sản vô hình
Hình thức này thường diễn ra trong trường hợp công ty nước ngoàichuyển giao công nghệ sản xuất kinh doanh cho bên liên kết tại Việt Nam và thutiền bản quyền Việc định giá đối với loại tài sản vô hình mang tính đặc thù nàythường rất khó khăn Lợi dụng đặc tính này, doanh nghiệp liên kết tại nướcngoài thường tính và thu phí bản quyền rất cao đối với bên liên kết tại Việt Nam,khiến cho chi phí đầu vào của bên liên kết Việt Nam bị đẩy lên cao, kết quả sảnxuất kinh doanh thua lỗ, Chính phủ Việt Nam bị mất quyền đánh thuế thu nhậpdoanh nghiệp
Ví dụ: Công ty liên doanh nhà máy bia Việt Nam là một công ty liêndoanh hoạt động theo luật đầu tư nước ngoài của Bộ kế hoạch và đầu tư năm
1991 Hai bên đối tác liên doanh là công ty thực phẩm tại thành phố Hồ ChíMinh và công ty Heneiken international behler (Hà Lan) Đến năm 1994 thìdoanh nghiệp này liên doanh với asia pacific breweries pte.ltd (Singapore) Tổng
số vốn đầu tư là 49,5 triệu đô la Mỹ và vốn pháp định là 17 triệu đô la Mỹ Bênliên doanh Việt Nam chiếm 40% bên liên doanh Singapore chiếm 60% vốn,ngành nghề sản xuất của bên liên doanh là sản xuất bia để tiêu thụ trong nước vàxuất khẩu Khi đi vào hoạt động sản xuất kinh doanh thì tình trạng kinh doanhcủa công ty bị thua lỗ kéo dài qua các năm, nguyên nhân chủ yếu là do chi trả
Trang 6phí bản quyền quá cao và tăng dần qua các năm Trong tình hình công ty liêndoanh thường xuyên thua lỗ, phía liên doanh Việt Nam chịu ảnh hưởng nặng nềnhưng ngược lại phía liên doanh nước ngoài vẫn không ảnh hưởng gì vì họ vẫnnhận đủ tiền bản quyề từ nhãn hiệu và tiền bản quyền lại có xu hướng ngàycàng tăng.
3.3 Chuyển giá thông qua việc gia tăng các chi phí liên quan, các dịch vụ được cung cấp bởi công ty mẹ hoặc các bên liên kết như chi phí quản
lý, quảng cáo, tiếp thị, đào tạo, thuê chuyên gia…
Do dịch vụ thường đa dạng và mang tính đặc thù nên rất khó định giá Lợidụng đặc tính này, trong những năm qua, một số tập đoàn đa quốc gia đầu tưvốn vào Việt Nam và thực hiện cung cấp các dịch vụ cho doanh nghiệp thànhviên tại Việt Nam, đồng thời tính giá dịch vụ ở mức rất cao để chuyển lợi nhuận
từ doanh nghiệp thành viên tại Việt Nam sang bên liên kết nước ngoài nhằmgiảm nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp của doanh nghiệp thành viên tại ViệtNam, gây thất thu cho ngân sách nhà nước
Một ví dụ điển hình về hình thức chuyển giá này phải kể đến hành vichuyển giá của Starbucks tại Anh Từ khi mở tiệm cà phê đầu tiên tại Anh năm
1998 đến nay, Satrbucks chỉ đóng 8,6 triệu bảng Anh tiền thuế, dù riêng năm
2011 doanh số của Starbucks tại Anh đã là 400 triệu bảng, tương đương 600triệu đô la Mỹ
Năm 2012, đại diện Starbucks nói rằng họ chỉ mới có lãi trong 1 năm mặc
dù thừa nhận hoạt động Starbucks Anh quốc đã góp phần mang lại lợi nhuận chocác chi nhánh Starbucks tại Hà Lan và Thụy Sỹ Mỗi năm Starbucks Anh quốcphải trích 6% lợi nhuận để thanh toán cho Starbucks Hà Lan tiền “bản quyền” sửdụng logo, thương hiệu; phải mua cà phê của Starbucks Thụy Sỹ với giá bằnggiá cà phê trên thị trường cộng với 20%…Chỉ riêng khoản chi phí và chuyểngiá, bình quân mỗi năm Starbucks Anh Quốc bị lỗ khoản 5 triệu bảng Anh và do
bị lỗ nên không phải đóng thuế thu nhập doanh nghiệp
Trang 73.4 Chuyển giá thông qua việc vay vốn từ các bên liên kết
Chi phí tài chính từ các khoản vốn vay cũng làm tăng chi phí đầu vào.Kangnam Vina là trường hợp điển hình cho hình thức chuyển giá này Tháng5/2007, để chuẩn bị tài chính cho dự án tổ hợp, Keangnam Vina đã ký hợp đồngvay vốn từ ngân hàng Kookmin Bank Cho đến nay, công ty đã vay tổng cộng
400 triệu USD từ ngân hàng này và tổng số lãi vay, chi phí tài chính của việcvay đã lên tới trên 2.000 tỷ đồng Các chuyên gia Cục Thuế Hà Nội tính toánrằng Keangnam Vina đã trả lãi suất trung bình khoảng 12% mỗi năm cho khoảnvay từ Kookmin Bank Trong khi đó, lãi suất vay vốn bằng USD tại Việt Namtrong thời gian gần đây chỉ dao động trong khoảng từ 5-7% mỗi năm Bằng cáchnày Keangnam Vina đã tiến hành một giao dịch liên kết để chuyển một phần lợinhuận về nước
Trang 8Phần II: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CHUYỂN GIÁ CỦA CÁC CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA TẠI VIỆT NAM
1 Thực trạng hoạt động chuyển giá tại Việt Nam
Theo số liệu thống kê của Cục Đầu tư nước ngoài, tính đến tháng10/2014, các nhà đầu tư nước ngoài đến từ 101 quốc gia và vùng lãnh thổ đã đầu
tư vào Việt Nam dưới 6 hình thức Trong đó, hình thức đầu tư 100% vốn nướcngoài chiếm ưu thế cả về số lượng dự án lẫn tổng vốn đầu tư đăng ký, vượt trộihơn hẳn các hình thức đầu tư còn lại
Cụ thể, lũy kế đến 10/2014, cả nước đã thu hút được 17.219 dự án có vốnđầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) còn hiệu lực với tổng vốn đầu tư đăng ký lêntới trên 244 tỷ USD Dẫn đầu là các dự án FDI đầu tư dưới hình thức 100% vốnnước ngoài với 13.886 dự án, tổng vốn đầu tư đăng ký đạt 166,35 tỷ USD(chiếm 81% tổng số dự án và 68% tổng vốn đầu tư đăng ký của cả nước)
Cơ cấu vốn FDI tại Việt Nam phân theo hình thức đầu tư Nguồn: Cục Đầu tư nước ngoài, tháng 10/2014
Hình thức liên doanh đứng thứ hai với 2.912 dự án và 59,8 tỷ USD vốnđăng ký (chiếm 17% tổng số dư án và 25% tổng vốn đầu tư đăng ký) Tiếp theo
là 4 hình thức đầu tư còn lại, lần lượt theo thứ tự là: Hình thức Hợp đồng xâydựng - kinh doanh - chuyển giao (BOT), xây dựng - chuyển giao (BT) có 12 dự
án với 8,17 tỷ USD vn đầu tư đăng ký Hình thức Hợp đồng hợp tác kinh doanh
có 215 dự án với 5,13 tỷ USD Hình thức Công ty cổ phần có 193 dự án với 4,5
Trang 9tỷ USD Cuối cùng là hình thức Công ty mẹ - con chỉ có duy nhất 1 dự án vớivốn đăng ký 98 triệu USD
Tuy nhiên, thực tế có dấu hiệu chuyển giá của TNCs với các bên liên kếtnhằm tối hiểu hóa nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp Nhiều doanh nghiệp cóvốn đầu tư nước ngoài kê khai thua lỗ kéo dài, trong khi vẫn duy trì sản xuất vàgia tăng đầu tư mở rộng thị trường tại Việt Nam Theo kết quả báo cáo, tính đếntháng 10/2014, cơ quan thuế đã tiến hành thanh tra, kiểm tra trên 39.000 doanhnghiệp, tăng 8,1% so với cùng kỳ năm 2013 Với tổng số thuế tăng thu quathanh tra, kiểm tra 7.440 tỷ đồng, tăng 13,4% so với cùng kỳ
Cùng với đó, ngành thuế tập trung rà soát 1.938 DN có dấu hiệu chuyểngiá, truy thu 1.317,9 tỷ đồng, giảm lỗ 4.129,8 tỷ đồng, giảm khấu trừ hoàn thuế82,8 tỷ đồng
Trong năm 2015, trong tổng số DN mà Tổng cục Thuế kiểm tra sẽ tậptrung vào 15 - 20% doanh nghiệp kê khai lỗ và có dấu hiệu chuyển giá
2 Một số trường hợp chuyển giá điển hình tại Việt Nam
Nhiều công ty FDI của Đài Loan đang kinh doanh trồng chè tại LâmĐồng, đã sử dụng việc chuyển giá thông qua hạ giá kê khai khi bán trà xuất khẩucho công ty mẹ nhằm tránh đóng thuế thu nhập doanh nghiệp cho Việt Nam.Trong khi đó giá xuất khẩu thực tế lại cao hơn nhiều so với giá kê khai, đảm bảorằng những công ty này vẫn có lợi nhuận lớn và tiếp tục mở rộng kinh doanh tạiViệt Nam
Công ty Trà Đài Loan có 100% vốn đầu tư từ Đài Loan xuất khẩu trà ôlong cho công ty mẹ ở Đài Loan đã hạ giá xuất khẩu, chuyển lợi nhuận về công
Trang 10số vốn đầu tư ban đầu là 78 triệu USD, tới nay, Metro Việt Nam đã có 24 trungtâm tại 14 tỉnh thành Tất cả 24 siêu thị Metro trong cả nước đều tọa lạc ở vị tríđẹp Doanh thu cũng tăng vọt lên 14.700 tỷ đồng.
Chính sự không đồng nhất giữa quy mô và thu nhập đã khiến Metro ViệtNam dính nghi án chuyển giá như rất nhiều công ty có vốn FDI ở Việt Nam.Đặc biệt là dù lỗ liên tiếp nhưng Metro Việt Nam còn được "sang tay" cho ôngchủ tỷ phú người Thái Lan với giá 870 triệu đồng - gấp 11 lần số vốn đầu tư banđầu Số lợi nhuận khổng lồ này chẳng bao lâu nữa sẽ được tập đoàn mẹ ở Đứcthu về trong khi Việt Nam không thu được thuế thu nhập trong hoạt động kinhdoanh cũng như sẽ rất khó thu được thuế chuyển nhượng
Metro Việt Nam hiện được giảm thuế thu nhập doanh nghiệp 50% trong 2năm kể từ khi có lãi (nếu không có lãi, doanh nghiệp này sẽ không phải đóngthuế thu nhập doanh nghiệp) Rất nhiều các ưu đãi từ chính sách khác Metro
Trang 11được hưởng là do kinh doanh bán sỉ chứ không phải bán lẻ nhưng từ nhiều nămqua, Metro luôn bị tố cáo là lách luật để bán lẻ Cụ thể, gian hàng bán lẻ các loạigạo, ngũ cốc xuất hiện tại tất cả các siêu thị Metro, bày bán với đơn vị nhỏ nhất.
Metro là tập đoàn đa quốc gia, vận hành theo mô hình chuỗi siêu thị bánbuôn, với nguyên tắc là phải phủ rộng và phủ nhanh để giành được những lợi thế
về mặt bằng, đất đai, gia tăng thị phần Vì vậy, nhà đầu tư nước ngoài này phải
mở rộng đầu tư kinh doanh và vận hành hoạt động Cơ quan chức năng đã kiểmtra kết quả kinh doanh từng điểm bán thì họ lãi, song do vốn đầu tư từng nơi khálớn nên làm doanh nghiệp thua lỗ Metro Việt Nam nằm trong nghi vấn kê khaităng chi phí liên quan đến quản lý, sản xuất làm giảm tối đa lợi nhuận
Lỗ lũy kế của Metro lên tới gần 600 tỷ đồng nhưng doanh nghiệp này vẫn
mở rộng kinh doanh, mở rộng đến 24 trung tâm phân phối trên cả nước Metro
đã chuyển giá “trốn lãi”, giảm lãi hoặc không có lãi thu lãi riêng cho doanhnghiệp, không đóng góp cho ngân sách nhà nước Bên cạnh đó, chính phủ ViệtNam không tổ chức điều tra sớm Hiện nay Metro đã vào nước ta hơn chục năm,
và giờ họ tìm cách chuyển nhượng cho tỷ phú người Thái để rút khỏi thị trườngViệt Nam và tránh bị điều tra, truy thu thuế
Hệ thống pháp luật hiện hành còn nhiều bất cập, chưa đủ cơ sở pháp lýcho việc xác định các hành vi chuyển giá và chế tài áp dụng còn yếu và thiếu.Mặt khác, hệ thống pháp luật hiện hành còn có quá nhiều khe hở, chưa đồng bộ,
từ đó tạo điều kiện cho hành vi chuyển giá của các doanh nghiệp nước ngoài dễdàng được thực hiện
Đối với chính phủ Việt Nam, hoạt động chuyển giá tác động tiêu cực đếnnền kinh tế vĩ mô như gây thất thu ngân sách nhà nước, tạo ra sự bất bình đẳnggiữa doanh nghiệp chấp hành tốt nghĩa vụ về thuế và doanh nghiệp không chấphành tốt nghĩa vụ về thuế, gia tăng giá trị nhập khẩu và gia tăng giá trị nhập siêugây mất cân bằng giữa cán cân thương mại và cán cân thanh toán, từ đó gia tăng
áp lực giảm giá đối với đồng tiền nội
Thất thu thuế, ảnh hưởng lớn đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việtcùng ngành