Trong các đề thi tuyển sinh Đại học – Cao đẳng gần đây, phần Hình học không gian được ra dưới dạng mà học sinh có thể giải được bằng cả phương pháp hình học thuần tuý và cả phương pháp t
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Hình học là phần khó của chương trình toán, nhất là phần hình hoc không gian, đa số học sinh rất sợ khi học về hình học không gian
Trong các đề thi tuyển sinh Đại học – Cao đẳng gần đây, phần Hình
học không gian được ra dưới dạng mà học sinh có thể giải được bằng cả
phương pháp hình học thuần tuý và cả phương pháp tọa độ Việc giải toán
Hình học không gian bằng phương pháp hình học thuần túy gặp rất nhiều khó
khăn cho học sinh vừa học xong lớp 12, vì phần lớn các em ít nhiều đã quen kiến thức, kỹ năng chứng minh, dựng hình trong không gian
Việc giải bằng phương pháp toạ độ có rất nhiều ưu việt, tuy nhiên học
sinh cũng gặp không ít khó khăn Bởi vì, phương pháp này không được đề cập nhiều trong các sách giáo khoa, học sinh phổ thông ít được tiếp cận
Để giúp các em học sinh lớp 12 có thêm phương pháp giải toán Hình
học không gian, chuẩn bị cho kỳ thi cuối cấp Trong phạm vi đề tài Sáng kiến kinh nghiệm của mình, tôi xin trình bày một số kỹ năng giải giải hình học
không gian bằng phương pháp tọa độ
2 Phạm vi nghiên cứu
Sau khi học sinh học hết chương trình lớp 12 chuẩn bị thi đại học
3 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu lí luận, đọc tài liệu liên quan hình học không gian bằng phương pháp tọa độ
4 Cấu trúc sáng kiến kinh nghiệm
Chương 1 Phương pháp nghiên cứu lý luận
Chương 2 Cở sở thực tiễn
Chương 3 Một số kỹ năng giải giải hình học không gian bằng phương
pháp tọa độ
Trang 2PHẦN NỘI DUNG
I Cơ sở lý luận
Vào năm 1637, nhà toán học kiêm triết học Pháp là Réné Descartes đã cho xuất bản cuốn “ La Géométrie ” với nội dung xây dựng hình học bằng phương pháp toạ độ đánh dấu một bước tiến mạnh mẽ của toán học Descartes là nhà toán học thiên tài đã khai sinh ra phương pháp toạ độ Phương pháp toạ độ ra đời
đã giúp con người dùng ngôn ngữ đại số thay cho ngôn ngữ hình học, giúp con người đạt đến đỉnh cao của sự khái quát hoá và trừu tương hoá toán học trong nhiều lĩnh vực
Quy trình dạy học được hiểu là tổ hợp các thao tác của giáo viên và học sinh được tiến hành theo một trình tự nhất định trên một đối tượng nhận thức nào đó Chẳng hạn, quy trình bốn bước của Polya để giải một bài toán gồm :
• Bước 1 : Tìm hiểu nội dung bài toán
• Bước 2 : Xây dựng thuật giải
• Bước 3 : Thực hiện thuật giải
• Bước 4 : Kiểm tra, nghiên cứu lời giải
Một trong những nhiệm vụ dạy học môn toán chương trình phổ thông, đặc biệt là dạy hình học là hướng dẫn cho học sinh sử dụng phương pháp toạ
độ vào giải toán, nghĩa là biết vận dụng linh hoạt và sáng tạo các kiến thức về toạ độ điểm, toạ độ vectơ và các công thức có liên quan vào giải toán Để giải một bài toán bằng phương pháp toạ độ ta thực hiện theo các bước sau :
2
Trang 3• Bước 1 : Thực hiện việc chọn hệ trục toạ độ Oxyzthích hợp, chú ý đến
vị trí
của gốc O, chuyển bài toán đã cho về bài toán hình học giải tích
• Bước 2 : Giải bài toán hình học giải tích nói trên
• Bước 3 : Chuyển các kết luận của bài toán hình học giải tích sang các tính chất hình học tương ứng
Tuy nhiên qua thực tế , việc học và nắm vững các bước trên để vận dụng vào giải toán thật không hề đơn giản đối với học sinh, vì đây là một qúa trình trừu tượng hoá và khái quát hóa trong việc rèn luyện tư duy toán học
Do vậy, thông qua một số bài toán cụ thể để hướng dẫn các em làm quen dần với việc giải bài toán hình học không gian bằng phương pháp toạ độ
Các dạng toán thường gặp :
• Độ dài đoạn thẳng
• Khoảng cách từ một điểm đến một mặt phẳng
• Khoảng cách từ một điểm đến một đường thẳng
• Khoảng cách giữa hai đường thẳng
• Góc giữa hai đường thẳng
• Góc giữa đường thẳng với mặt phẳng
• Góc giữa hai mặt phẳng
• Thể tích khối đa diện
• Diện tích thiết diện
• Chứng minh các quan hệ song song, vuông góc
II Cở sở thực tiễn
a Thuận lợi
Khái niệm vectơ trong không gian đã được đưa vào nội dung chương trình lớp 11, làm công cụ cơ bản nghiên cứu quan hệ vuông góc giữa hai
Trang 4đường thẳng, giữa đường thẳng với mặt phẳng, giữa hai mặt phẳng và khoảng
cách giữa một số đối tượng trong hình học khơng gian
Việc sử dụng vectơ để xây dựng quan hệ vuơng gĩc trong khơng gian
làm cho cách diễn đạt một số nội dung hình học được gọn nhẹ hơn, học sinh
dễ dàng tiếp thu Mặt khác một số kiến thức về vectơ này sẽ là cơ sở chuẩn bị
cho việc xây dựng khái niệm tọa độ trong khơng gian trong chương trình hình
học lớp 12, một cơng cụ hữu ích để giải nhiều bài tốn hình học khơng gian
b Khĩ khăn
Khơng ít học sinh chưa nhận thức đúng về tầm quan trọng của việc
chủ động phân tích đề bài, dựng hình và định hướng phương pháp giải quyết
bài tốn mà các em chỉ làm một cách máy mĩc, lập luận thiếu căn cứ, khơng
chính xác, đơi lúc khơng phân biệt được đâu là giả thiết, đâu là phần cần
chứng minh Do đĩ kết quả khơng như mong đợi
Đây là một nội dung khĩ đối với học sinh lớp 12 Do chưa tìm ra được
phương pháp thích hợp để giải tốn nên sẽ nhiều vướng mắc, từ đĩ thiếu
hứng thú trong học tập.Để giúp các em mau chĩng tiếp cận được phương
pháp giảng dạy mới, địi hỏi sự nỗ lực và sự quyết tâm cao của cả thầy và trị
III.Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài
A Các bài tốn về hình chĩp tam giác:
Bài tốn 1: Cho hình chĩp S.ABC đáy ABC là tam giác đều cạnh a.
SA = SB = SC, khoảng cách từ S đến mặt phẳng (ABC) là h Tính h theo a để
hai mặt phẳng (SAB) và (SAC) vuơng gĩc nhau
Gọi H là tâm của tam giác ABC
vì M là trung điểm của BC
HA HB HC ( ABC đều)
4
S z
A z
H B
C
Trang 5° Dựng hệ trục tọa độ Axyz, với Ax, Ay, Az
đôi một vuông góc A(0; 0; 0),
B ; ; 0 , C ; ; 0 , H 0; ; 0 , S 0; ; h
−
° SA=0; a 33 ; h , SB÷ =a a 32; 6 ; h , SC− ÷ = − 2a a 3; 6 ; h− ÷
°
2
1
với nr1 = (3h 3; 3h; a 3) −
°
2
2
với nr2 = (3h 3; 3h; a 3) −
° Mặt phẳng (SAB) có cặp vectơ chỉ phương SA; SBuuur uur nên có pháp vectơ
1
nr .
° Mặt phẳng (SAC) có cặp vectơ chỉ phương SA; SCuuur uuur nên có pháp vectơ
2
nr .
° (SAB) (SAC) ⊥ ⇔ cos(n ; n ) 0r r1 2 =
3h 3.3h 3 3h.3h a 3( a 3) 0 27h 9h 3a 0
a 6
6
Vậy: h a 6.
6
=
Bài toán 2: Cho hình chóp S.ABC có đáy ABC là tam giác vuông tại B, AB
= a, BC = 2a, cạnh SA vuông góc với đáy và SA = 2a Gọi M là trung điểm
SC Chứng minh tam giác MAB cân và tính diện tích tam giác MAB theo a
Trang 6° Tam giác ABC vuông tại B có:
AC a 5
° Dựng BH AC (H AC), ⊥ ∈ ta có:
⋅ AH AB2 a2 a
BH = AB +BC = 4a
2a BH
5
° Dựng hệ trục tọa vuông góc Axyz, với Ax, Ay, Az đôi một vuông góc
với
2a a A(0; 0; 0), C(0; a 5; 0), S(0; 0; 2a), B ; ; 0
° Tọa độ trung điểm M của SC là M 0; a 5; a
2
uuuur
2
5 2 5
uuur
suy ra: MA = MB⇒ tam giác MAB cân tại M
° Ta có:
° Diện tích tam giác MAB: SMAB 1[MA; MB] 1.a 22 a 22 .
6
z S 2a
M
a 5 H
B
A K
5
Trang 7Bài toán 3: Cho hình chóp SABC có đáy ABC là tam giác vuông có
AB=AC=a, SA vuông góc với mặt phẳng (ABC) và
2
2
a
SA=
a Tính góc giữa hai mặt phẳng (SAC) và (SBC)
b Tính khoảng cách giữa hai đường thẳng AI và SC với I là trung điểm của cạnh BC
Lời giải:
Do AB, AC, AS đôi một vuông góc nên ta chọn hệ trục tọa độ Oxyz
sao cho O≡ A( 0 ; 0 ; 0 ), B(a;0;0), C(0;a;0), )
2
2
; 0
; 0
Tính góc giữa hai mặt phẳng (SAC) và (SBC):
Mặt phẳng (SAC) có vectơ pháp tuyến là i= ( 1 ; 0 ; 0 )
Mặt phẳng (SBC) có cặp vectơ chỉ phương:
) 2
2
;
; 0 ( );
2
2
;
0
;
2
2
; 2
2
; 2
2 ,
2 2 2
a a
a SC
=
nên mặt phẳng (SBC) có vectơ pháp tuyến
)
2
1
;
1
(
=
n
Gọi ϕ là góc giữa hai mặt phẳng
(SAC) và (SBC) ta có:
0
60 2
1 2 1 1
1
.
+ +
=
ϕ
n
i
n
i
a Tính khoảng cách giữa hai đường thẳng AI và SC:
z
x
y A
S
B
C I
Trang 8Vì I là trung điểm của BC
2
; 2
a a
4
2
,
2
2
; 0
; 0 ,
2
; 4
2
; 4
2 ,
, 2
2
;
; 0 ,
0
;
2
;
2
2 4 4 4 3
2 2
2
a a a a
SC
AI
a AS
SC
AI
a AS
a a
a SC
AI
a a SC
a
a
AI
= + +
=
=
⇒
=
−
=
−
=
=
Vậy khoảng cch giữa hai đường thẳng AI và SC là:
2
2 4
2 ,
, )
,
a
a SC
AI
AS SC AI SC
AI
=
Bài toán 4: ( Trích đề thi Đại học khối A năm 2002 )
Cho hình chóp tam giác đều S.ABC đỉnh S, có độ dài cạnh đáy bằng a Gọi M, N lần lượt lượt trung điểm của các cạnh SB và SC Tính theo a diện tích của tam giác AMN, biết rằng mặt phẳng (AMN) vuông góc với mặt phẳng (SBC)
Lời giải:
Gọi H là hình chiếu vuôg góc của S trên mặt phẳng (ABC) thì H là trọng tâm ( cũng là tâm của đường tròn ngoại tiếp ) của tam gic ABC Giả sử
SH = h
Gọi K là trung điểm của BC ta có:
6
3
; 3
3
; 2
HK
a AH
a
Chọn hệ trục toạ độ Oxyz sao cho: O≡H( 0 ; 0 ; 0 )
2
; 6
3 ( ), 0
; 2
; 6
3 ( ), 0
; 0
; 3
3
−
−
−
−
2
; 4
;
12
3
, 2
; 4
; 12
3 ),
0
; 0
; 6
3 (
),
;
0
;
0
(
h a a
N
h a a
M
a K
h
S
Suy ra :
8
z
x
y A
S
K H
Trang 9
−
−
=
−
=
2
; 4
; 12
3 5
2
; 4
; 12
3 5
h a a
AN
h a a
AM
Mặt phẳng (AMN) có vectơ pháp
=
=
24
3 5
; 0
; 4 ,
2 1
a ah AN
AM
−
−
−
=
−
−
2
; 6
3
;
; 2
; 6
3
Mặt phẳng (SBC) có vectơ pháp
−
=
=
6
3
; 0
; ,
2 2
a ah SC
SB
48
5 4 0
) ( ) (
4 2 2 2
⇒
AMN
6
15
a
h=
, 2
1 24
3 5
; 0
; 24
15
II/ Các bài toán về hình chóp tứ giác
Bài toán 5:
Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật với
a SA a
AD
a
AB= ; = 2 ; = và SA vuông góc với mặt phẳng (ABCD) Gọi M; N
lần lượt là trung điểm của AD và SC; I là giao điểm của BM và AC Chứng
minh rằng mặt phẳng (SAC) vuông góc với mặt phẳng (SMB) Tính thể tích
khối tứ diện ANIB
Trích đề thi Đại học khối B – năm 2006 )
Lời giải:
Theo giả thiết ta có AS, AB, AD đôi một
vuông góc, nên ta chọn hệ tọa độ Oxyz
sao cho O≡ A( 0 ; 0 ; 0 ), Khi đó ta có:
z S
y
D
N
M A
I
Trang 10M là trung điểm của AD ; 0 )
2
2
; 0
M
⇒
2
; 2
2
; 2
N
⇒
I là giao điểm của AC và BM nên
I là trọng tm của tam gic ABD
3
2
;
3
a
a
I
* Chứng minh (SAC) ⊥ (SBM)
Ta có :
[ , ] ( 2 ; ; 0 ) )
0
; 2
; ( ),
;
0
;
0
n a
a AC a
=
=
⇒
−
=
−
=
2
2
;
; 2
2 ,
)
; 2
2
; 0 ( ),
;
0
;
(
2 2 2
2
a a
a SM SB n a
a SM
a
a
SB
2
1, n
n lần lượt là vectơ pháp tuyến của hai mặt phẳng (SAC) và (SBM) đồng
2
2 0 2
2 2
2 2
2
2 2 2
1 n = −a a +a a + a =
(đpcm)
* Tính V ANIB ?
−
=
⇒
=
6
; 6
2 ,
0
; 3
2
; 3
, 2
; 2
2
; 2
2
a AI
AN a
a AI a a a AN
)
0
;
0
;
(a
AB=
Suy ra thể tích của khối chóp AINB là:
6
2 6
1
, 6
a
a AB
AI AN
Bài toán 6:
10
)
; 0
; 0 ( ), 0
; 2
; ( ), 0
; 2
;
0
(
),
0
;
0
;
B
Trang 11Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông cạnh a, mặt bên
SAD là tam giác đều và nằm trong mặt phẳng vuông góc với đáy Gọi M, N,
P lần lượt là trung điểm của các cạnh SB, BC và CD Chứng minh rằng AM
vuông góc với BP và tính thể tích khối tứ diện CMNP
( Trích đề thi Đại học khối A – năm 2007 )
Lời giải:
Gọi H là trung điểm của AD, vì tam giác SAD đều nên SH ⊥ AD Mặt
khác (SAD) ⊥ (ABCD) nên SH ⊥ (ABCD) Suy ra HS, HA và HN đôi một
vuông góc Chọn hệ trục tọa độ Oxyz sao cho O≡H( 0 ; 0 ; 0 )
Khi đó ta có :
)
0
;
2
;
2
(
) 4
3
; 2
; 4 ( ), 0
;
; 0 ( ),
0
;
;
2
(
) 0
;
; 2 ( ), 2
3
; 0
; 0 ( ), 0
; 0
; 2 (
),
0
;
0
;
2
(
a
a
P
a a a M a N
a
a
C
a
a B
a S
a D
a
A
−
−
−
* Chứng minh AM ⊥ BP:
4
3
; 2
; 4
AM = −
) 0 : 2
;
BP= − −
Suy ra :
BP AM a
a a a a a
BP
4
3 0 2
2
) 4 (
* Tính thể tích khối chóp CMNP:
Ta có:
4
; 8
3
; 0 ( ,
) 4
3
; 2
; 4 ( ),
4
3
; 2
;
4
3
(
2
a MN
MC a
a a MN a
a
a
) 4
3
; 0
;
4
3
MP= − −
x
z S
C y N
B
M
D H
P A
Trang 12[ ] 963
16
3 6
1
, 6
MP MN MC
Bài toán 7; Cho hình chóp tứ giác đều S.ABCD có đáy là hình vuông cạnh
a Gọi E là điểm đối xứng của D qua trung điểm của SA, M là trung điểm
của AE, N là trung điểm của BC Chứng minh MN vuông góc với BD và tính
(theo a ) khoảng cách giữa hai đường thẳng MN và AC ( trích đề thi tuyển
sinh ĐH&CĐ khối B năm 2007 )
Dựng hình :
Gọi O là tâm của hình vuông
ABCD ⇒SO ⊥(ABCD)
Chọn hệ trục toạ độ Đêcac
vuông góc Oxyznhư sau :
)
0
;
0
;
0
(
O ; S(0 ; 0 ;h) ;
2
a
−
2
;0;0 2
a
0
;
2
2
;
2
;
Toạ độ trung điểm P của SA P
2
; 0 ;
−
h
−
= − ÷÷ = −
Vì : MN.BD=0⇒MN ⊥BD
12
S
C B
A
D
P
N
M
E
O
x
y
Trang 13Tính (theo a) khoảng cách giữa hai
đường thẳng MN và AC
Chứng minh MN và AC chéo nhau
Sử dụng công thức tính khoảng cách
giữa hai đường thẳng chéo nhau
2
ah
uuuur uuur
2
= − ÷÷
uuuur
4
a h
MN AC AM
uuuur uuur uuuur
⇒ MN và AC chéo nhau
4 2 2
4 ]
, [
].
, [ ,
2 2
2
a h a
h a
AC MN
AM AC MN AC
MN
III/ Các bài toán về lăng trụ
Bài toán 8: Cho lăng trụ đứng ABC.A'B'C' có đáy ABC là tam giác cân với
AB = AC = a, góc BAC 120· = o, cạnh bên BB' = a Gọi I là trung điểm CC' Chứng minh tam giác AB'I vuông tại A và tính cosin của góc giữa hai mặt phẳng (ABC) và (AB'I)
Gọi H là trung điểm BC ⇒ AH BC ⊥
° tam giác ABH là nửa tam giác đều cạnh AB = a
a AH 2
2
° Dựng hệ trục Axyz, với Ax, Ay, Az
đôi một vuông góc, A(0; 0; 0),
/
B ; ; 0 , C ; ; 0 , A (0; 0; a),
−
B /
A /
C /
z a
B
C A
H
I
y z
Trang 14° AB/ =a 3 a2 ; ; a , AI2 ÷ = − a 3 a a2 ; ;2 2÷
° Ta có:
uuur uur
/
AB AI.
⇒ uuur ⊥uur Vậy, tam giác AB/I vuông tại A
* Phương trình mp(ABC): z = 0 có pháp vectơ nr1 = (0; 0; 1)
* mp (AB/I) có cặp vectơ chỉ phương AB , AIuuur uur/ , nên có pháp vectơ:
/
2
với nr2 = (1; 3 3; 2 3) −
° Gọi α là góc giữa (ABC) và (AB/I), ta có:
10
0 0 1 1 27 12 40
+ −
Bài tóan 9: Cho hình hộp chữ nhật ABCD.A’B’C’D’ có thể tích bằng 1 Gọi
I, J, K lần lượt là trung điển của các đoạn thẳng AA’, CD v A’D’
a) Tính thể tích khối tứ diện BIJK
b) Biết BK vuông góc với mặt phẳng (A’C’D) Tính độ dài các cạnh của hình hộp
c) Tính giá trị lớn nhất của khoảng cách giữa hai đường thẳng CI và A’J
Lời giải:
Gọi a,b,c là 3 kích thước của hình hộp chữ nhật, ta có a.b.c = 1 Xét hệ trục Đề –các vuông góc Axyz với tọa độ các điểm là :
14
Trang 15; 2
; 0
(
),
0
;
;
2
(
) 2
; 0
; 0 ( ),
;
; 0 ( ' ),
;
; ( ' ),
; 0
; ( ' ),
; 0
; 0 ( ' ), 0
;
; 0 ( ), 0
;
; ( ), 0
; 0
;
(
),
0
;
0
;
0
(
c
b K
b
a
J
c I c b D c b a C c a B c A b D b a C a
B
A
a) Gọi V là thể tích của tứ diện BIJK ta có:
8 2 6
, 6
)
; 2
; (
; 4
; 2 ,
) 0
;
; 2 ( ), 2
; 0
; (
abc abc
abc abc V BK
BJ BI V
c
b a BK
ab ac bc BJ
BI b
a BJ
c a BI
=
−
−
=
⇔
=
⇒
−
=
− − −
=
⇒
−
=
−
=
Vậy
48
5
=
V ( vì a.b.c =1 )
b) Ta có
=
=
⇔
⊥
⊥
⇔
⊥
0 '
0 ' ' '
' ' )
' ' (
D A BK
C A BK D
A BK
C A BK D
C A mp
Với ; ), ' ' ( ; ; 0 ), ' ( 0 ; ; )
2
;
2 2
2 2
2
1 2 0
2
0
=
−
= +
−
b c a c
b
b a
, từ đó suy ra độ dài
các cạnh của hình hộp chữ nhật
c) Gọi khoảng cách giữa hai đường thẳng CI và A’J là h , ta có;
2 2 2
2 2 2 2 2
1 9
4 4
' ,
' ' ,
b c a
c a a b c b
abc J
A CI
I A J A CI
h
+ +
= +
+
=
=
áp dụng BĐT Cơ si với a.b.c = 1 ta có: max 3
144 3
1
=
3 12
1 3
2
a
Bài toán 10:
x B
B’
A’
z
C’
D’
D y C
A
I
J K
Trang 16Cho lăng trụ tam giác ABC.A’B’C’ có các mặt bên là hình vuông cạnh
a Gọi D, E, F lần lượt là trung điểm của các đoạn thẳng BC, A’C’, C’B’ Tính khoảng cách giữa DE và A’F
Lời giải :
Xét hệ trục Đề –các vuông góc A’xyz với tọa độ các điểm là :
8
3
; 0
; 2
3 ( '
,
) 0
; 4
3
; 4 ( ' ), 0
; 2
3
; 0 ( ' )
; 4
3
; 4
(
) 0
; 4
3
; 4 ((
),
; 2
3
; 0 ( ), 0
; 2
3
; 0
(
),
0
;
0
;
0
(
'
a a
F
A
ED
a a E A
a F
A a a a
ED
a a E a
a D
a F
A
−
=
⇒
=
=
−
=
⇒
64
3 0 4 3 8 3 '
,
' ' , )
' , (
2 2
2
a a
a
a
F A ED
E A F A ED F
A DE
+ +
=
=
Vậy khỏang cách giữa hai đường thẳng DE và A’F là
17
17
a
KẾT LUẬN
Qua nhiều năm công tác, tôi nhận thấy sử dụng phương pháp tọa độ để giải toánn hình học không gian l một phương pháp có nhiều tính ưu việt, phù hợp với đối tượng học sinh chuẩn bị thi vào các trường Đại học- Cao đẳng, đặc biệt là các kỳ thi gần đây khi Bộ giáo dục có chủ trương thực hiện kỳ thi “Ba chung” Nên bản thân tôi cũng rất tâm huyết khi thực hiện đề tài này
16