Về một thiết chế xã hội độc đáo ở người Gia Rai

• Người nắm quyền và người đại diện đối ngoại kể cả với thần linh • Đàn bà Gia Rai: “Thủ lĩnh trong bóng tối”, “Nữ vương buông rèm chấp chính” • Đàn ông Gia Rai: người em trai của bà chủ

Về một thiết chế xã hội độc

đáo ở người Gia Rai

Nghiên cứu cơ bản và nghiên

cứu ứng dụng

• Vai trò của nghiên cứu cơ bản

• Nghiên cứu cơ bản về Tây Nguyên cho đến nay chủ yếu là của người Pháp – Chúng ta chỉ mới tập trung nhiều vào nghiên cứu ứng dụng.

• Một vài ví dụ về tầm quan trọng của nghiên cứu

cơ bản trong xử lý những vấn đề trước mắt ở Tây Nguyên

-Về tâm lý không tích lũy và người Ê Đê

-Người Ba Na trong bạo loạn 2004 …

Đôi nét về người Gia Rai

• Địa bàn cư trú: nằm ở trung tâm Tây Nguyên

(nam Gia Lai – bắc Đắc Lắc), vắt qua đỉnh

Trường Sơn, trung gian giữa lãnh thổ Khơme với duyên hải Nam Trung Bộ.

• Có một bộ phận cư trú trên đất Cămpuchia

• Quan hệ với Champa và với vương quốc

Khơme

Thiết chế lưỡng diện của xã hội

Gia Rai

Ở cấp gia đình

• Nội và Ngoại

• Đàn bà và Đàn ông, ai là nội, ai là ngoại?

• Người nắm quyền và người đại diện đối ngoại (kể cả với thần linh)

• Đàn bà Gia Rai: “Thủ lĩnh trong bóng tối”, “Nữ vương buông rèm chấp chính”

• Đàn ông Gia Rai: người em trai của bà chủ, hay ông cậu của bà

• Một gia đình Gia Rai như vậy trưng ra với bên

ngoài mặt đại diện (mặt sấm), và dấu đi mặt

thực chất (mặt sét) của nó

Ở cấp làng

Khoa yang (với dân làng = thực chất là người

đứng đầu Hội đồng già làng) Đảm bảo mối quan

hệ với thần linh Mà, như sẽ thấy, mọi quan hệ trong xã hội Gia Rai đều nằm trong hệ quan hệ với “thần linh”

Khoa Yang = “sét”

Khoa buôn (để “chơi” với nhà nước, với bên

ngoài)

Khoa Buôn = “sấm”

 Lửa (nóng, đốt cháy, “ngậm lửa” igné)

 Gió (khí, không trung, bốc hơi, bay)

Ba trong một (“tam vị nhất thể” – “trạng thái bộ ba” - “tam diện” tripartie - trièdre)

Ở tất cả các “cấp”

Đại diện cho các yếu tố đó là nhân vật đặc biệt gọi là

Pötao

Nhân vật Pötao

• Có 3 Pötao:

Pötao ia (nước)

Pötao pui (lửa)

Pötao angin (gió)

Người Việt dịch là: Vua nước, Vua lửa, vua gió Thủy Xá, Hỏa Xá …Người Pháp dịch là: Roi de l’eau, Roi du feu, Roi du vent

Người mỹ dịch là: King of water … Người Lào gọi Pötao là Sadet,

người Khơme gọi là Samdeth

• Không chỉ dịch mà hiểu là vua, ứng xử đúng như với vua (chư hầu)

• Thái độ của người Gia Rai: chấp nhận Hơn nữa ứng xử lại như vua với triều đình Huế (trước kia với triều đình Khơme, Champa…)

• Năm Minh Mạng thứ 12, vua Năm của vua ( Pötao) Minh Mạng

• nước Thuỷ-xá cử một đoàn hàng thứ 12, Vua Nước (Pötao Ia)

• Hoàng Thượng hỏi han và khích Nhà Vua đưa họ vào nhà củaVua,

• lệ họ (vì đây là lần đầu tiên nước khích lệ và hỏi han (vì đây là

• này thực hiện nghĩa vụ cống nạp; lần đầu tiên có đại diện củaPötao

• vậy nên Hoàng Thượng cho vời đến triều đình, vậy nên Nhà Vua

• họ lên để hỏi han và bày tỏ lòng cho đưa họ vào, khích lệ và hỏi

• khoan dung đối với những kẻ đến han, để họ nói rõ điều cần làm đặng

• từ xa) ban phúc cho những kẻ ở xa ấy).

• Triều đình trù định từ nay về Từ nay về sau, khi Pötao Ia gửi

• sau, đến kỳ hạn nước ấy phải nộp đại diện của mình đi, các triều thần

• cống vật, khi phái đoàn đến ngụ của ngài sẽ đến trạm Phú Yên, viên

• qua đêm tại công quán ở trạm Phú quan sở tại báo cho Nhà Vua và chọn

• Yên, tỉnh trưởng sở tại phải báo về ngày tốt để chuẩn bị đầy đủ đặng làm

• triều đình và chọn ngày tốt để trang lễ thiêng (nga’ yang) ở nhà của Vua.

• Trước sân công quán phải đặt một Trước sân nhà phải đặt một chiếc bàn

• chiếc bàn đặc biệt để nhận cống vật đặc biệt để bày các vật dùng trình diện

Vậy trong xã hội Gia Rai, Pötao

Một số điểm cần chú ý:

• Định nghĩa Tự nhiên và Văn hóa ở Tây Nguyên:

- Tự nhiên = Rừng

Văn hóa = Làng

Tức Rừng đã được thuần hóa (thành đất thổ cư)

- Người đàn bà gắn với văn hóa, chính là văn hóa, tức tự nhiên đã

được thuần hóa Bà ở bên trong, là người chủ của “nội”

Người đàn ông gần tự nhiên hơn, chưa được thuần hóa hẳn, còn lang thang bên ngoài

• Về phương hướng Đông – Tây:

- Phía “cao”, phía “thấp” trong nhà

- Hướng “người”, hướng “ma” trong làng

• Về khái niệm “lạ” : sự đồng nhất giữa kötang (quyền uy) với Kur,

Yuan …( lạ, đe dọa, xâm lược)

• Như vậy Rit có những đặc điểm:

Là biểu tượng, là đại diện của dân đen

 Sống bên lề xã hội, bị loại ra khỏi xã hội

 Gắn với dân nghèo, và chống lại cường quyền (đồng nhất với xâm lược) Phản quyền uy (anti- pouvoir)

 Đứng giữa Tự nhiên và Xã hội, giữa Thần linh

và Trần thế Có quan hệ chặt chẽ với các thế lực thần linh (có các quyền lực ma thuật)

Pötao chính là Rit của người Gia Rai

• Nghèo nhất

• Nhà ông bao giờ cũng nằm ngoài làng, bên rìa, về hướng tây, “hướng ma”

• Khi một người được bầu làm Pötao thì người đó hầu như đã được chuyển sang một “loại hình” (genre) khác, nửa người, lại nửa thần linh, đứng giữa

Tự nhiên và Xã hội

• Ông được “ủy” nắm giữ một số quyền lực ma thuật (lưỡi gươm thần …)

• Quyền lực thiêng của ông là để giữ sự hài hòa của các yếu tố tự nhiên cho cuộc sống → sự bền vững của xã hội Gia Rai, nền “độc lập” Gia Rai.

• Có 3 yếu tố tự nhiên tạo nên vũ trụ, nên có 3 Pötao, ia (nước) apui (lửa) và angin (gió)

• Ba cũng được mà một cũng được

• Pötao apui thường được coi là cha; Pötao ia là mẹ; Pötao angin là con Nhưng riêng mỗi Pötao cũng có cả 3 tư cách đó (Cùng như “Cha, và Con,

và Thành thần” )

Có hai nghĩa ngược nhau của từ Pötao:

Pötao = kötang – lãnh chúa (cũng đòng

nghĩa với kẻ xâm lược, mối uy hiếp từ bên ngoài

Pötao = người đoạt được quyền của lãnh

chúa, trở thành đại diện của dân đen = Rit Các Pötao thiêng hiện nay chính là nhân

vậy thứ hai này = Rit = đại diện của dân

đen.

Chức năng cụ thể của Pötao:

Gìn giữ sự điều hòa giữa các yếu tố của vũ trụ

Ông giữ một số vật thiêng: Pötao apui giữ một lưỡi gươm, Pötao ia giữ một khúc mây, Pötao angin thì có một rổ những “viên đá xôn xao”

… (Max Plank đã nói rất hay về những biểu hiệu này của tín

ngưỡng trong bài Khoa học và Tôn giáo) = đấy là những biểu hiệu nhìn thấy của một “nguyên lý” Những vật thiêng này, thể hiện cụ thể của nguyên lý đó, đảm bảo cho quyền lực của ông trong việc gìn giữ sự điều hòa nói trên

Hằng năm Pötao đi tuần du qua các làng để cúng cầu mưa Ông cũng cúng cầu mưa (hay cầu tạnh) khi hạn hán, lũ lụt nặng, cúng khi có dịch bệnh, tai họa …

Hằng năm cũng có một lễ cúng đặc biệt trên úi Sé, nơi cất giữ lưỡi

gươm thiêng mà chỉ Pötao được nhìn thấy,

Tổ chức của hệ thống Pötao:

• Ba Pötao đúng ra là phụ trách ba khu vực trong vùng Gia Rai, hai vị

ở hai sườn của Trường Sơn, một ở giữa Không có sự gặp nhau, cũng không có tranh chấp giữa các vị

• Pötao chỉ được chọn trong một dòng họ (thị tộc) nhất định; vợ ông cũng vậy (Pötao apui bao giờ cũng phải là người họ Siu, vợ là

có phần nào đặc biệt Ông cũng đi làm rây như mọi người

• Cách thức bầu Pötao thay thế khi có vị chết (có thể tương tự như

việc tìm lạt ma ?)

Xã hội Gia Rai đã tồn tại bền vững, chặt chẽ như vậy qua hằng nghìn năm nay với thiết chế

Pötao.

Bộ máy của Pötao xen kẻ, hòa hợp với bộ máy

quản lý truyền thống của làng (Hội đồng già

làng, Khoa Yang, Người xử kiện, Người chỉ huy quân sự v.v …).

Khoa yang là người đại diện của Pötao ở làng

(Đáng chú ý: Khoa buôn thì không ở trong cơ chế này)

Như vậy Pötao là nhân vật lưỡng diện:

• Với bên ngoài, ông là sấm của cộng đồng Gia Rai, là đại diện của cộng đồng

Gia Rai trong quan hệ với “ngoại bang” (người Khơme, người Chàm, người Việt, người Pháp, người Mỹ) – là Vua (roi, king, sadet …) Trong tư cách này, ông là người đàn ông, là nam, là “bên ngoại”

Với bên trong, ông là sét, đứng đầu hệ thống quyền lực thật sự của nhân dân

(“dân đen”, le petit peuple) Trong tư cách này, ông là đàn bà, là nữ, là “bên nội”

• Rất đáng chú ý là sức tự vệ của người Gia Rai để giữ vững độc lập của mình rất lớn.

• Phải chăng có thể từ đây suy nghĩ về “một quyền lực của dân, do dân, vì dân” như ta vẫn nói Người Gia Rai đã sáng tạo ra được một hệ thống quyền lực như vậy, và giữ cho xã hội của họ ổn định, hài hòa, bền vững Giữ vững

“nền độc lập” của họ trước tất cả các thế lực bên ngoài trong suốt lịch sử Người Gia Rai đã sáng tạo ra một thứ Quyền lực – phản quyền lực.

Cấp gia đình: Đàn bà Đàn ông

Nội ngoại

Quyền lực thực Đại diện quyền lực

Sét (thực) Sấm (hư)

Đối nội Đối ngoại

Nữ Nam

Quyền lực thực Đối phó với

quyền lực từ bên ngoài Sét (thực) Sấm (hư)

Cấp toàn xã hội Pötao

vừa nam vừa nữ

vừa ngoại vừa nội quyền lực đại diện và quyền lực thực

vừa là Vua vừa là Dân đen vừa là Sấm vừa là Sét

vừa hư vừa thực

Một giả thiết:

Vua Hùng từng được gọi là “Phù đạo”.

Có liên quan gì đến Pötao không ?