bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

A - ĐẶT VẤN ĐỀ

Tài sản đáp ứng các nhu cầu, lợi ích của con người nhưng bên cạnh đónó cũng tiềm ẩn nguy cơ, rủi ro nhất định mà con người không thể luôn luônkiểm soát được Trong thực tế mặc dù con người đã có ý thức phòng ngừacũng như nhờ vào các thành tựu khoa học công nghệ hiện đại, nhưng bất cứlúc nào con người cũng có thể bị thiệt hại do chính tài sản mang lại Do đómà pháp luật đã đưa ra khái niệm nguồn nguy hiểm cao độ cũng như đặt ravấn đề trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây rađể bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể bị thiệt hại

Trong bài viết này em xin đi vào phân tích các vấn đề liên quan đếntrách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra đó là:các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểmcao độ gây ra và xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguyhiểm cao độ gây ra, đồng thời nêu ra các điểm bất cập và đưa ra các ý kiếnđóng góp nhằm hoàn thiện qui định của pháp luật về bồi thường thiệt hại donguồn nguy hiểm cao độ gây ra

Từ qui định tại Điều 604 BLDS 2005:

"1 Người nào do lỗi cố ý hoặc vô ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của các nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.

2 Trong trường hợp pháp luật qui định người gây thiệt hại phải bồi thường cả trong trường hợp không có lỗi thì áp dụng qui định đó."

Có thể hiểu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một

loại trách nhiệm pháp lý được phát sinh dựa trên các điều kiện do pháp luậtqui định khi một chủ thể có hành vi gây thiệt hại cho các lợi ích được phápluật bảo vệ

1.2 Điều kiện phát sinh trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng

Theo khái niệm đã đưa ra trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợpđồng là một loại trách nhiệm pháp lý chỉ phát sinh khi thỏa mãn các điềukiện do pháp luật qui định Trên cơ sở Điều 604 BLDS 2005 thì trách nhiệmbồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát sinh khi thỏa mãn các điều kiệnsau:

- Phải có thiệt hại xảy ra: thiệt hại này bao gồm những thiệt hại về vấtchất và những tổn thất về tinh thần

- Phải có hành vi trái pháp luật: là những hành vi pháp luật cấm,không cho phép thực hiện, được thể hiện dưới dạng hành động hoặc khônghành động

- Phải có mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại xảy ra và hành vi tráipháp luật: trách nhiệm bối thường thiệt hại ngoài hợp đồng chỉ phát sinh khithiệt hại là hậu quả, hành vi trái pháp luật là nguyên nhân

- Phải có lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý của người gây thiệt hại, trừ một sốtrường hợp đặc biệt pháp luật qui định trách nhiệm bồi thường thiệt hạingoài hợp đồng phát sinh ngay cả khi người gây thiệt hại không có lỗi

1.3 Nguyên tắc bồi thường thiệt hại

Theo Điều 605 BLDS 2005 thì việc bồi thường thiệt hại phải tuântheo 3 nguyên tắc sau:

- Thiệt hại phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời Các bên có thểthỏa thuận về mức bồi thường, hình thức bồi thường bằng tiền, bằng hiện vậthoặc thực hiện một công việc, phương thức bồi thường nhiều lần hoặc mộtlần, trừ trường hợp pháp luật có qui định khác

- Người gây thiệt hại có thể được giảm mức bồi thường, nếu do lỗi vôý mà gây thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế trước mắt và lâu dài củamình.

- Khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế thì người bị thiệthại hoặc người gây thiệt hại có quyền yêu cầu tòa án hoặc cơ quan nhà nướccó thẩm quyền khác thay đổi mức bồi thường

1.4 Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Bất cứ chủ thể nào cũng có thể thực hiện hành vi gây thiệt hại, tuynhiên không phải bất cứ chủ thể nào khi gây thiệt hại cũng có khả năng thựchiện việc bồi thường thiệt hại

BLDS 2005 qui định về năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệthại của cá nhân tại Điều 606 như sau:

- Người từ đủ 18 tuổi trở lên gây thiệt hại thì phải tự bồi thường,người từ đủ 18 tuổi là những cá nhân có năng lực hành vi dân sự đầy đủ

- Người dưới 18 tuổi là người chưa thành niên, khi gây thiệt hại cầnchú ý:

+ Người chưa thành niên dưới 15 tuổi gây thiệt hại mà còn cha mẹ thìcha mẹ phải bồi thường thiệt hại bằng toàn bộ tài sản của mình, nếu tài sảncủa cha mẹ không đủ để bồi thường mà con chưa thành niên gây thiệt hại cótài sản riêng thì lấy tài sản đó để bồi thường phần còn thiếu

+ Người chưa thành niên dưới 15 tuổi mất năng lực hành vi dân sựgây thiệt hại trong thời gian trường học, bệnh viện, tổ chức khác trực tiếpquản lý thì các tổ chức này phải bồi thường thiệt hại nếu không chứng minhđược là mình không có lỗi

+ Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi gây thiệt hại thì phải bồi thườngbằng tài sản của mình, nếu không đủ tài sản để bồi thường thì cha mẹ phảibồi thường phần tài sản còn thiếu đó.

2 TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO NGUỒN NGUY HIỂM CAO ĐỘ GÂY RA

2.1 Khái niệm nguồn nguy hiểm cao độ, trách nhiệm bối thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra và các loại nguồn nguy hiểm cao độ

Trong cuộc sống, sản xuất, sinh hoạt có rất nhiều sự vật như máy móc,phương tiện, hệ thống điện, dây chuyền sản xuất trong nhà máy… mà bảnthân hoạt động của nó luôn tiềm ẩn khả năng gây thiệt hại cho con người vàmôi trường xung quanh Mặc dù con người luôn tìm mọi cách kiểm soát, vậnhành nó một cách an toàn nhưng vẫn có những thiệt hại khách quan bất ngờcó thể xảy ra nằm ngoài sự kiểm soát đó Trong khoa học pháp lý xuất hiệnthuật ngữ “nguồn nguy hiểm cao độ” để chỉ những sự vật tiềm ẩn nguy cơgây ra thiệt hại

Vậy nguồn nguy hiểm cao độ chính là: những vật chất nhất định do

pháp luật qui định luôn tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại cho con người mà con người không thể kiểm soát nó một cách tuyệt đối để đảm bảo an toàn cho chính mình và các chủ thể khác

Bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra là loại tráchnhiệm đặc biệt bởi lẽ thiệt hại xảy ra không phải do hành vi và do lỗi củacon người mà do hoạt động của những sự vật mà hoạt động của chúng luôntiềm ẩn khả năng gây thiệt hại Mặc dù chủ sở hữu hoặc người chiếm hữunguồn nguy hiểm cao độ có thể không có lỗi đối với thiệt hại nhưng để bảo

đảm quyền lợi hợp pháp cho người bị thiệt hại, pháp luật vẫn buộc họ cótrách nhiệm bồi thường Pháp luật dân sự thế giới cũng như Việt Nam khôngcó bất kỳ một khái niệm đầy đủ nào về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do

nguồn nguy hiểm cao độ gây ra nhưng có thể hiểu một cách khái quát, trách

nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra là: loại

trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, phát sinh đối với người sở hữu, chiếm hữu nguồn nguy hiểm cao độ khi hoạt động của nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại cho môi trường và những người xung quanh.

Theo qui định tại Điều 623 BLDS 2005 thì có các loại nguồn nguyhiểm cao độ sau:

- Phương tiện giao thông vận tải cơ giới, hệ thống tải điện, nhà máycông nghiệp đang hoạt động có nghĩa là có sự vận hành của các loại tài sảnnày, nếu các tài sản đó đang trong trạng thái tĩnh thì không thể gây nguyhiểm cho những người xung quanh

- Vũ khí là tất cả các vật dụng có thể dùng vào việc chiến đấu, baogồm vũ khí quân dụng, vũ khí thể thao, súng săn, công cụ hỗ trợ

- Chất cháy, chất nổ ở các dạng rắn, lỏng, khí dễ gây ra cháy nổ

- Chất độc là những chất có độc tính cao gây nguy hiểm cho sức khỏe,tính mạng của con người, động vật cũng như với môi trường xung quanh

- Chất phóng xạ ở thể rắn, lỏng hoặc khí có hoạt động phóng xạ riênglớn hơn 70k Bq/kg gây bệnh hoặc gây nhiễm xạ với con người, động vật vàmôi trường

- Thú dữ là những động vật bậc cao có lông mao, có tuyến vú, nuôicon bằng sữa, to lớn, hung dữ có khả năng làm hại con người Thú dữ gây

thiệt hại để làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguyhiểm cao độ gây ra phải đang chịu sự quản lý của một chủ thể nhất định, nếukhông có sự quản lý (ở môi trường tự nhiên, thiên nhiên hoang dã) thì khôngphát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại mặc dù tài sản này thuộc sở hữunhà nước.

- Các nguồn nguy hiểm cao độ khác do pháp luật qui định

2.2 Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

a Có hoạt động gây thiệt hại trái pháp luật do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

Thiệt hại liên quan đến các loại nguồn nguy hiểm rất phong phú, đadạng và bắt nguồn từ những nguyên nhân khác nhau Tuy nhiên, trách nhiệmbồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra chỉ áp dụng khi thỏamãn hai dấu hiệu sau:

- Dấu hiệu thứ nhất: Những sự vật được coi là nguồn nguy hiểm cao

độ phải đang trong tình trạng vận hành, hoạt động như: phương tiện giaothông vận tải cơ giới đang tham gia giao thông trên đường; cháy, chập hệthống tải điện; nhà máy công nghiệp đang hoạt động… Trường hợp thiệt hạixảy ra khi nguồn nguy hiểm cao độ đang ở trạng thái “tĩnh” – không hoạtđộng thì không thể coi là thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, ví dụ:cột điện bị đổ trong lúc đang thi công, chưa có điện; thú dữ chết thối rữa gâydịch bệnh…

- Dấu hiệu thứ hai: thiệt hại phải do chính sự tác động của bản thân

nguồn nguy hiểm cao độ hoặc do hoạt động nội tại của nguồn nguy hiểm

gây ra, ví dụ: xe ô tô đang chạy với tốc độ cao đột nhiên mất phanh, mất láihoặc nổ lốp gây ra thiệt hại; cháy nổ trong nhà máy do trục trặc kỹ thuật; thúdữ đang biểu diễn xiếc thì nhảy ra lao vào gây thiệt hại cho khán giả Nếuthiệt hại liên quan đến nguồn nguy hiểm cao độ mà không phải do tự thânnguồn nguy hiểm cao độ gây ra thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại phátsinh thông thường.

Có hai điểm cần lưu ý đó là:

- Hoạt động gây thiệt hại của nguồn nguy hiểm cao độ phải có tínhtrái pháp luật Hoạt động của xe cần trục, xe ủi… khi phá dỡ các công trìnhxây dựng trái phép không thể coi là trái pháp luật Có nhiều trường hợp dođặc tính của nguồn nguy hiểm cao độ mà việc gây thiệt hại của nhữngphương tiện này không bị coi là trái pháp luật Ví dụ, để bảo đảm an toàngiao thông đường sắt, những thiệt hại trên đường sắt do tàu hỏa gây ra chocác chủ thể khác không bị coi là trái pháp luật và ngành đường sắt không cótrách nhiệm bồi thường

- Loại trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm caođộ gây ra nếu xuất hiện một trong hai lý do đó là thiệt hại xảy ra do lỗi cố ýcủa người bị thiệt hại hoặc do sự kiện bất khả kháng, tình thế cấp thiết (TheoĐiều 623 Bộ luật dân sự)

Tóm lại, có thể khẳng định như sau: trách nhiệm bồi thường thiệt hại

do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra là trách nhiệm đối với sự kiện gây thiệt hại trái pháp luật của nguồn nguy hiểm cao độ chứ không phải thiệt hại do hành vi của con người.

b Nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại cho “người xung quanh”.

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ chỉđược đặt ra khi nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại cho những “ngườixung quanh”- tức là những người khi xảy ra thiệt hại không có quan hệ laođộng hoặc sở hữu liên quan đến nguồn nguy hiểm cao độ nhằm để bảo vệquyền được bồi thường cho những người này.

Do đặc điểm của nguồn nguy hiểm cao độ là những loại tài sản có khảnăng gây ra thiệt hại trong quá trình vận hành, sử dụng chúng, nên nhữngthiệt hại về danh dự, uy tín, nhân phẩm (là những thiệt hại chỉ có thể phátsinh do hành vi của con người) không thuộc phạm vi tác động của nguồnnguy hiểm cao độ mà chỉ có những thiệt hại về tài sản, tính mạng, sức khỏemới thuộc phạm vi tác động của nguồn nguy hiểm cao độ

c Có mối quan hệ nhân quả giữa hoạt động gây thiệt hại trái pháp luật của nguồn nguy hiểm cao độ và thiệt hại xảy ra

Điều kiện này đòi hỏi hoạt động của nguồn nguy hiểm cao độ chính lànguyên nhân tất yếu, khách quan có ý nghĩa quyết định dẫn đến thiệt hại tráipháp luật và thiệt hại đã xảy ra phải là kết quả của hoạt động từ nguồn nguyhiểm cao độ Khi xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại, quan trọng nhấtlà xác định được thiệt hại đó do nguyên nhân mà gây ra Trách nhiệm bồithường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra chỉ được áp dụng khi cóhoạt động gây thiệt hại trái pháp luật do tự bản thân nguồn nguy hiểm cao độgây ra mà không có sự tác động về hành vi của con người

d Điều kiện lỗi đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra

Lỗi là một trong bốn điều kiện làm phát sinh trách nhiệm bồi thườngthiệt hại ngoài hợp đồng Một người sẽ phải bồi thường thiệt hại do lỗi cố ý

hoặc vô ý gây thiệt hại cho các lợi ích được pháp luật bảo vệ Cơ sở đểngười bị thiệt hại yêu cầu bồi thường là họ phải chứng minh lỗi của ngườigây thiệt hại Tuy nhiên trong thực tế có nhiều trường thiệt hại xảy ra khôngphải do lỗi của ai cả, như vậy nếu buộc người bị thiệt hại dẫn chứng lỗi thìkhông khác gì chối bỏ quyền được đền bù thiệt hại của nạn nhân Vì vậy, màpháp luật đã qui định trong một số trường hợp đặc biệt khi có thiệt hại xảy

ra, người bị thiệt hại được bảo đảm bồi thường ngay cả trong trường hợpngười gây thiệt hại không có lỗi

Bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra là một trongnhững trường hợp đặc biệt đó, trách nhiệm bồi thường do nguồn nguy hiểmcao độ gây ra được phát sinh mà không cần xem xét đến điều kiện lỗi, cụ

thể tại Khoản 3 Điều 623 Bộ luật dân sự quy định như sau: “Chủ sở hữu, người được chủ sở hữu giao chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại cả khi không có lỗi" Có thể thấy yếu tố lỗi không

phải là một trong các điều kiện tiên quyết làm phát sinh trách nhiệm bồithường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, bởi vậy trách nhiệm bồithường thiệt hại do nguồn nguy hiểm gây ra không dựa trên sự suy đoán lỗinhư các trường trường hợp bồi thường thiệt hại thông thường khác, mà dựatrên sự suy đoán trách nhiệm đối với người có nghĩa vụ quản lý nguồn nguyhiểm cao độ

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây rachỉ được áp dụng khi hoạt động gây thiệt hại của nguồn nguy hiểm cao độnằm ngoài khả năng kiểm soát, điều khiển của người chiếm hữu, vận hànhvà là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại Dấu hiệu quan trọng nhất đểxác định trách nhiệm này là hoạt động của nguồn nguy hiểm cao độ chính là