Một số biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng tiết học lịch sử lớp 4

Xuất phát từ thực tiễn trên, là một giáo viên tiểu học, với một trongnhững nhiệm vụ là bồi dỡng cho các em lòng tự hào về những trang lịch sửhào hùng của dân tộc, tôi luôn suy nghĩ, trăn

MỞ ĐẦU

Trong nhiều năm qua, hiệu quả giáo dục của môn Lịch sử ở trờngtiểu học cha cao Một trong những nguyên nhân làm giảm sút chất lượngdạy - học Lịch sử ở tiểu học là do phương pháp dạy cơ bản vẫn là “thầyđọc, trò ghi”, rồi “học thuộc lòng, nói lại theo sách” Cách dạy này chỉgiúp các em tái tạo lại sự kiện, hiện tượng; chỉ mới “biết” lịch sử diễn

ra nh thế nào một cách máy móc Những kiến thức lịch sử không đọng lạitrong đầu các em mà “trôi tuột” đi sau mỗi tiết dạy Tình trạng học sinhkhông nhớ sự kiện lịch sử, nhầm lẫn kiến thức, không hiểu lịch sử là tơngđối phổ biến

Xuất phát từ thực tiễn trên, là một giáo viên tiểu học, với một trongnhững nhiệm vụ là bồi dỡng cho các em lòng tự hào về những trang lịch sửhào hùng của dân tộc, tôi luôn suy nghĩ, trăn trở phải tổ chức các hoạt độngdạy học nh thế nào nhằm tạo điều kiện để học sinh độc lập suy nghĩ, tự tìmtòi, phát hiện kiến thức một cách độc đáo, sáng tạo Trong quá trình côngtác, tôi luôn nghiên cứu và đa vào ứng dụng phối hợp nhiều biện phápnhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy-học môn Lịch sử đối với học sinh

lớp 4 Từ đó, tôi lựa chọn đề tài: “Một số biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng tiết học Lịch sử lớp 4”làm sáng kiến kinh nghiệm của năm

học 2008-2009

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, bài viết đợc chia thành 3 phần:

I Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

II Các biện pháp và những ví dụ cụ thể

III Kết quả

I Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

1- Cơ sở lý luận.

Dân tộc Việt Nam có một lịch sử lâu đời với nhiều thành tựu trongphát triển kinh tế- xã hội và chiến công rất đỗi tự hào trong sự nghiệp xâydựng và bảo vệ Tổ quốc thân yêu của mình Chủ tịch Hồ Chí Minh đãdạy:

“ Dân ta phải biết sử taCho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Đã là người dân Việt Nam thì dù ở đâu, lứa tuổi nào cũng phải biếtlịch sử của nước mình, đó là đạo lý muôn đời của dân tộc “Uống nướcnhớ nguồn”

Học tập lịch sử là quá trình nhận thức những sự việc diễn ra trongquá khứ của xã hội để hiểu về hiện tại và chuẩn bị cho tơng lai Đặc trưngnổi bật của nhận thức về lịch sử là con người không thể tri giác trực tiếpnhững gì thuộc về quá khứ Mặt khác, lịch sử là những sự việc là hiện thựctrong quá khứ, là tồn tại khách quan; không thể “phán đoán”, “suy luận”,

để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của bộ môn Lịch sử ở ờng phổ thông là tái tạo lịch sử, tức là cho học sinh tiếp xúc với chứng

tr-cứ vật chất, những dấu vết của quá khứ; tạo ra ở học sinh những hình ảnh

cụ thể, sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử; tạo ranhững biểu tượng về con người và hoạt động của họ trong bối cảnh thờigian, không gian xác định, trong những điều kiện lịch sử cụ thể

Chương trình Lịch sử dạy ở bậc tiểu học giúp các em học sinhhiểu biết sơ lược về lịch sử nước nhà, về một số danh nhân, các anhhùng dân tộc và một số nhà khoa học, về chiến thắng vẻ vang của ôngcha Các bậc tiền bối là những tấm gơng sáng để các em noi theo Từ đó,xây dựng ý thức tự cường, tự tôn dân tộc, làm nảy nở tình yêu Tổ quốcmột cách tự nhiên, chân thực trong tâm hồn các em Chính vì vậy, mônLịch sử có tầm quan trọng, đặc biệt trong chương trình đào tạo học sinhlớp 4 của các nhà trờng Tiểu học

2- Cơ sở thực tiễn.

Các em học sinh lớp 4, lần đầu tiên chính thức đợc học lịch sửqua phân môn “Lịch sử - Địa lí” Các em cha hiểu nhiều về lịch sử, việc

tìm hiểu và đọc các sách giới thiệu về lịch sử Việt Nam cũng còn rất hạnchế Đối với các em những kiến thức lịch sử còn xa vời và khó hiểu.

Trong giảng dạy, không ít giáo viên lệch trọng tâm do nhiều bài cónội dung tổng hợp (Bài: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên) hoặc lan man vào các truyền thuyết lịch sử (Bài: Nước VănLang; Nhà Lý dời đô ra Thăng Long)

Từ những đặc điểm đó, đòi hỏi người giáo viên phải có suy nghĩ và

có những hình thức, biện pháp thích hợp để giảng dạy đạt kết quả tốt vàgây hứng thú cho học sinh, giúp các em hiểu và thêm yêu môn Lịch sử

II nội dung một số biện pháp

và trờng hợp áp dụng cụ thể

1- Su tầm và lựa chọn kiến thức lịch sử.

Để dạy tốt các bài Lịch sử trong môn Lịch sử - Địa lí mỗi giáo viênbằng các kênh thông tin, nhiều nguồn tài liệu, t liệu để tự trang bị cho mìnhnhững kiến thức nhất định về môn Lịch sử Trong quá trình giảng dạy, bêncạnh việc nghiên cứu kĩ các sách giáo khoa Lịch sử dùng trong trờng tiểuhọc, trung học cơ sở của Nhà xuất bản Giáo dục, mỗi giáo viên cần thamkhảo các tài liệu nh: Lịch sử Việt Nam (tập I và II)- Nhà Xuất bản Giáodục, năm 1984; Các Triều đại Việt Nam- Nhà Xuất bản Thanh niên, năm2000; Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hoá-Thôngtin, năm 1998

Ngoài việc tham khảo các tài liệu về môn lịch sử, một trong nhữngyếu tố quan trọng không thể thiếu đợc đó là bản thân người giáo viên phảitạo cho mình một trạng thái tâm lý thoải mái, hứng thú khi giảng dạy tiếthọc Lịch sử

Sau khi đọc, tôi thờng xuyên ghi chép lại những câu chuyện hoặcnhững nội dung, những ý có thể bổ sung vào bài giảng Tuy nhiên, phải

có sự lựa chọn những chi tiết nào có thể giảng để học sinh lớp 4 hiểu đợc,đồng thời xác định ý đó, nội dung đó đa vào phần nào trong nội dung bàigiảng Cụ thể đối với một số bài nh sau:

Bài 8: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất -năm 981 (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 27).

Sau khi đọc cuốn “Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam”, Tôi ghi lạimột số nội dung với mục đích và dự kiến thời gian sử dụng nh sau:

Nội dung: Lê Đại Hành (Lê Hoàn) sinh năm 941 ở Xuân Lập, Thọ

Xuân, Thanh Hoá, trong một gia đình nghèo, cha là Lê Mịch, mẹ là Đặng Thị Sen, cha mẹ của Lê Hoàn mất sớm, Lê Hoàn phải đi làm con nuôi cho một vị quan nhỏ Lớn lên Lê Hoàn theo Nam Việt Vơng Đinh Liễn đã lập nhiều chiến công Khi Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước lập lên cơ nghiêp nhà Đinh Lê Hoàn đợc Đinh Tiên Hoàng phong cho làm Thập Đạo Tớng quân lúc ông tròn 30 tuổi.

Sau khi chỉ huy quân dân cả nước đánh tan quân Tống xâm lược, nhà vua Lê Hoàn lo xây dựng lực lượng bảo vệ Tổ quốc, mặt khác đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp để chấn hng đất nước.

Về đối ngoại: Ông dùng chính sách ngoại giao mềm dẻo, khôn khéo nhng kiên quyết bảo vệ nền độc lập của đất nước.

Năm ất Tỵ (1005), Lê Đại Hành mất, ông lên ngôi vua đợc 25 năm (980-1005), thọ 65 tuổi.

+ Mục đích: Giúp học sinh hiểu rõ hơn về Lê Hoàn, hiểu ông làngười đủ tài, đức để cứu nước khỏi nạn thù trong giặc ngoài, hiểu đợchành động Thái Hậu Dơng Vân Nga nhờng lại ngôi báu cho Lê Hoàn làđúng, là sáng suốt và vì lợi ích dân tộc

+ Thời gian sử dụng: Cho học sinh đọc cả lớp nghe vào cuối tiếtdạy

Bài 11: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (1075-1077) (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 34)

+ Nội dung: Tôi su tầm và đọc cho học sinh nghe bài thơ “Thần“của Lý Thờng Kiệt:

Nam quốc sơn hà Nam Đế c Tiệt nhiên định phận tại thiên th

Nh hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại h

Mục đích: Giúp học sinh nắm đợc nguyên tác, đồng thời hiểu đợcthời đó nhân dân ta dùng chữ Hán chứ không phải chữ Quốc ngữ bây giờ

+ Nội dung: Lý Thờng Kiệt tên thật là Ngô Tuấn người Bắc

Biên, Ngọc Thuỵ, Long Biên, Hà Nội Là con nhà võ tớng, ngay từ nhỏ ông đã tỏ ra là người có chí hớng, ham đọc binh th và luyện tập võ nghệ Lớn lên lập đợc nhiều công lao lại là người có đạo đức tốt nên đợc vua

Lý Thánh Tông yêu mến kết nghĩa làm anh em đợc mang họ vua Khi vua

Lý Nhân Tông lên ngôi, ông đợc cử làm Phục quỗc Thái uý cương vị nh

tể tớng.

+ Mục đích: Bên cạnh việc giáo dục niềm tự hào về cha ông ngàytrước còn tạo đợc cảm giác gần gũi với nhân vật trong lịch sử mặc dù sựkiện cách chúng ta ngày nay gần 1.000 năm

Bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 40).

Nguyên-+ Nội dung: Hng Đạo Vơng Trần Quốc Tuấn là một anh hùng kiệt

xuất của dân tộc ta, đồng thời là Danh nhân quân sự thế giới (Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam).

+ Mục đích: Giáo dục học sinh lòng tự hào về cha ông ta ngàytrước, đồng thời giáo dục học sinh noi gơng các bậc tiền bối

Bên cạnh việc su tầm của bản thân, giáo viên cần có những hìnhthức, biện pháp phù hợp để khuyến khích các em học sinh cùng su tầm tliệu, tài liệu về kiến thức lịch sử Qua đó, góp phần làm phong phú thêmnguồn tài liệu giảng dạy của mình, cũng nh tăng thêm sự hiểu biết của các

em về kiến thức lịch sử, ham thích môn học đồng thời động viên các emtìm đọc những mẩu chuyện về lịch sử, bước đầu hình thành thói quen s-

u tầm cho học sinh

2- Học hỏi kinh nghiệm.

Mỗi giáo viên cần không ngừng học hỏi kinh nghiệm giảng dạy củacác bạn bè đồng nghiệp trong và ngoài trờng, đặc biệt là các đồng chítrong ban Giám hiệu nhà trờng, các đồng chí có nhiều kinh nghiệm tronggiảng dạy môn Lịch sử của Phòng Giáo dục,

Cụ thể: tôi dự đầy đủ các tiết dạy chuyên đề môn Lịch sử do PhòngGiáo dục tổ chức, tham khảo giáo án các tiết dạy tốt, thờng xuyên traođổi, học hỏi kinh nghiệm với đồng nghiệp

3- Soạn giáo án:

Thực tiễn giảng dạy cho thấy: Một giáo án đợc soạn cẩn thận,công phu sẽ giúp cho giáo viên lên lớp đợc vững vàng, tự tin, tiết dạyđạt hiệu quả cao Do vậy, khi soạn giáo án người giáo viên cần đặc biệtquan tâm, chú ý đến mục đích, yêu cầu và trọng tâm của bài Điều nàygiúp cho chúng ta bám sát vào nội dung, tránh tình trạng giảng miênman, xa rời trọng tâm dẫn đến học sinh chỉ nhớ ý phụ, sự kiện lẻ tẻ màkhông nắm đợc yêu cầu chủ yếu của bài

Sau khi xác định đợc trọng tâm bài, khi soạn thảo giáo án giáo viêncần trình bày rõ ràng những ý cơ bản, gạch chân dới những sự kiện, ngày,tháng, địa điểm quan trọng mà học sinh phải nắm vững

Ví dụ: Trọng tâm của Bài 2- “Nước Âu Lạc”:

- Bối cảnh ra đời

- Những thành tựu của Nhà nước Âu Lạc, đặc biệt là sự phát triểncủa kỹ thuật, quân sự

- Những nguyên nhân gây thảm họa mất nước

- Qua bài này giáo dục học sinh ý thức tự hào với sự ra đời củaNhà nước Âu Lạc đánh dấu bước phát triển của dân tộc và giáo dục tinhthần cảnh giác trước âm mu của kẻ thù

L u ý: Khi dạy bài này, giáo viên tránh sa đà vào việc kể lại câuchuyện An Dơng Vơng và nỏ thần, nhng cũng nên cho học sinh nhớ lại

để so sánh giữa lịch sử và thần thoại

Sự thật về nỏ thần: Vào năm 1959 các nhà khảo cổ đã tìm ở ngoạithành Cổ Loa Có loại to, loại nhỏ Các đầu mũi tên đều nhọn, sắc và cóhình ba cạnh nh quả trám Các đầu mũi tên này còn phải lắp vào thân tênbằng tre, phía đuôi có cánh (Phương pháp dạy học tìm hiểu Tự nhiên xãhội- Vụ giáo viên)

Ví dụ: Trọng tâm bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lượcMông-Nguyên (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 34)

Qua bài này, học sinh nắm đợc những kiến thức sau:

- Dới thời nhà Trần, ba lần quân Mông-Nguyên sang xâm lược nướcta

- Quân dân nhà Trần đồng lòng đánh giặc, bảo vệ Tổ quốc

- Tài nghệ chỉ huy của vua tôi nhà Trần (tiêu biểu là Trần HngĐạo) đã đánh thắng 1 đạo quân hùng mạnh bậc nhất thế giới

- Giáo dục học sinh lòng tự hào về ba lần chiến thắng quân Nguyên của quân dân nhà Trần và truyền thống đấu tranh chống giặcngoại xâm oanh liệt của nhân dân ta

Mông-4- Đồ dùng trực quan :

Về mặt t duy, đa số các học sinh mới chỉ là t duy cảm tính nên việcchuẩn bị, sử dụng đồ dùng trực quan phù hợp sẽ góp phần quan trọnggiúp tiết học thành công

Trong môn lịch sử giáo cụ trực quan ít, đơn giản nhng lại rất cầnthiết để các em thấy đợc sự kiện, nhân vật lịch sử từ đó gây hứng thú tronggiờ học.

Từ kinh nghiệm rút ra trong việc tự làm và sử dụng các dụng cụtrực quan theo chương trình trong thời gian qua, tôi cho rằng để có thểnâng cao hiệu quả dạy và học của môn Lịch sử mỗi giáo viên cần phảithực hiện tốt một số nội dung liên quan đến đồ dùng trực quan nh sau:

- Sử dụng, khai thác triệt để tác dụng các tranh, ảnh có trong bộ đồdùng của Bộ Giáo dục- Đào tạo phát hành; đồng thời vẽ và làm thêm một

5 Giảng dạy trên lớp:

Kinh nghiệm trong giảng dạy cho thấy: Mặc dù với khoảng thờigian rất ngắn (khoảng 1 đến 2 phút) song phần giới thiệu bài lại rất quantrọng, nó góp phần đáng kể vào sự thành công của tiết học Với suy nghĩ

đó, để thu hút sự chú ý nghe giảng của học sinh ngay từ phút đầu của tiếthọc, mỗi giáo viên cần quan tâm chuẩn bị phần giới thiệu bài (lựa chọncâu, từ và các hình ảnh) sao cho thực sự gây đợc sự tập trung và hứng thúcủa học sinh

Trong quá trình giảng, phải luôn lấy học sinh làm trung tâm; bámsát trọng tâm bài và vận dụng linh hoạt các phương pháp và hình thức dạyhọc để cuốn hút các em vào bài giảng Sau đây là một vài kinh nghiệm rút

ra từ thực tế giảng dạy, mỗi giáo viên có thể áp dụng một cách sáng tạo

để góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử lớp 4

5.1 Viết bảng:

Giáo viên cần viết lên bảng những ý chính các em cần nắm vững

Nh vậy, qua việc trình bày bảng, học sinh có thể dựa vào đó nhớ nội dungbài ngay tại lớp

Bài 8: “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứnhất” (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 27), chúng ta có thể trình bày trên bảng

nh sau:

1/ Hoàn cảnh nước ta trước khi quân Tống xâm lược

- Vua còn nhỏ

- Thái hậu Dơng Vân Nga đã nhờng ngôi cho Lê Hoàn

2/ Cuộc kháng chiến chống quân Tống lần thứ nhất

Hai trận thắng lớn: sông Bạch Đằng, ải Chi Lăng

3/ ý nghĩa của cuộc kháng chiến:

Bài 11 “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai”(SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 34)

Từ “Phục quốc Thái uý” nghĩa là người nắm tất cả binh quyềntrong triều đình

2/ Hãy nêu kết quả của cuộc kháng chiến chống quân xâm lượcMông- Nguyên?

Ví dụ: phố Quang Trung, phố Lý Thái Tổ, phố Trần Hng Đạo…

5.6 Sơ đồ, tóm tắt:

Đối với các bài có tính chất tổng kết, giáo viên sử dụng những sơ

đồ, bảng tóm tắt sao cho các em học sinh dễ hiểu, dễ nhớ, các sự kiệnlịch sử một cách hệ thống

+ Bài 3: Nước ta dới ách đô hộ của các triều đại phong kiếnphương Bắc (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 17), chúng ta cho học sinh lập sơ

đồ về các cuộc khởi nghĩa nh sau:

Nguyễn Trãi Bình Ngô Đại Cáo;

ức Trai Thi tập

Phản ánh khí phách anhhùng, niềm tự hào chânchính của dân tộc

+ Bài 20: Ôn tập (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 53)

Các triều đại Việt Nam từ năm 938 đến thế kỉ thứ XV:

Các sự kiện lịch sử tiêu biểu từ buổi độc lập đến thời Hậu Lê:

… Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn mời hai sứ quân.

… Kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất.

… Nhà Lý dời Đô ra Thăng Long.

… Kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai.

… Nhà Trần thành lập.

… Kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên

… Chiến thắng Chi Lăng.

5.7 Tổ chức các hoạt động "Chơi mà học":

Trong tiết học, giáo viên có thể tổ chức một số hoạt động dới dạngcác cuộc thi nh: thi nói nhanh tên vị vua trong thời điểm lịch sử cụ thể,lựa chọn câu hỏi, đặt câu hỏi cho dữ kiện, nhằm làm cho không khí tiếthọc sinh động hơn, đồng thời giúp học sinh củng cố kiến thức nắm bàichắc hơn và phát triển năng lực t duy cho các em

+ Bài 7: Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân (SGK Lịch sử-Địa lí 4,

tr 25) chúng ta tổ chức cho học sinh tham gia trò chơi “Lựa chọn câu hỏi”

Cách chơi:

- Giáo viên sử dụng bảng phụ có ghi sơ đồ câu hỏi cho học sinhlựa chọn Sau khi học sinh chọn câu hỏi, giáo viên sẽ đọc câu hỏi củamình

- Học sinh chọn đợc:

Câu hỏi "Ai?" Giáo viên hỏi “Ai đã dẹp đợc loạn 12 sứ

quân?”

Câu hỏi "Khi nào?" Giáo viên hỏi: “Đinh Bộ Lĩnh thống

nhất đợc giang sơn khi nào?”

Câu hỏi: "Nh thế nào?" Giáo viên hỏi: “Sau khi Ngô Quyền

mất, tình hình nước ta như thế nào?”

Khi nào?

Vì sao?

Ai?