SKKN Một số phương pháp sử dụng phương tiện dạy học Địa lí 8

Để đáp ứng được mục đích trên, người giáo viên cần phải có một số phương pháp sử dụng phương tiện dạy học Địa lí, biết vận dụng sáng tạo, hợp lí các phương pháp sử dụng phương tiện dạy h

ngành giáo dục phải đổi mới chương trình cũng như phương pháp dạy học, đồngthời tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, phương tiện dạy học Từ trước tới nay đã cónhiều ý kiến học sinh cho rằng bộ môn địa lí là một môn phụ, vì vậy các em khôngcần đầu tư vào học tập, chỉ học đại khái cho đạt điểm trung bình mà thôi.

Trong thời đại ngày nay khi mà khoa học ngày càng phát triển, đặc biệt thời

kì công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, rất nhiều những thành tựu được ứngdụng vào thực tế của cuộc sống và sản xuất

Với bộ môn địa lí ở trường THCS, sẽ cung cấp cho các em những kiến thứcphổ thông cơ bản cần thiết về Trái Đất, về môi trường sống của con người, tình hìnhphát triển kinh tế xã hội trên thế giới, cũng như về điều kiện tự nhiên và sự pháttriển kinh tế xã hội của Việt Nam Bước đầu hình thành cho các em về thế giới quankhoa học, có tư tưởng, tình cảm đúng đắn và làm quen với việc vận dụng kiến thứcđịa lí đã học vào thực tiễn cuộc sống sao cho phù hợp với môi trường xung quanh

và thực tế đất nước đòi hỏi người giáo viên phải biết lựa chọn và sử dụng cácphương tiện dạy học một cách hợp lí

Để đáp ứng được mục đích trên, người giáo viên cần phải có một số phương pháp

sử dụng phương tiện dạy học Địa lí, biết vận dụng sáng tạo, hợp lí các phương pháp

sử dụng phương tiện dạy học khác nhau, đúng lúc, đúng thời điểm, nhằm đạt kếtquả cao nhất, đáp ứng được mục tiêu giáo dục hiện nay

Với kinh nghiệm giảng dạy của bản thân trên 10 năm công tác, tôi mạnh xin

đưa ra đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Một số phương pháp sử dụng phương tiệndạy học Địa lí lớp 8” để đông nghiệp tham khảo và rất mong nhận được sự đónggóp của các đồng nghiệp để bài viết được hoàn thiện hơn

2 Lí do chọn đề tài:

Trong bối cảnh hiện nay toàn ngành giáo dục đang nỗ lực thực hiện đổimới phương pháp dạy học, theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động sángtạo của học sinh Nghị quyết TW 2 khoá VIII tiếp tục khẳng định “Phải đổi

mới phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rènluyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phươngpháp hiện đại vào quá trình dạy học ”.

Định hướng đó đã được pháp chế trong Luật Giáo dục “Phương pháp giáodục phổ thông phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợpvới đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp dạy học,rènluyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lạiniềm vui hứng thú học tập cho học sinh”, cần chuyển từ “Dạy học lấy giáo viên làmtrung tâm” sang “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, phải tích hóa các hoạt độngcủa học sinh, khơi dậy cho các em tính khát khao, tìm tòi, nghiên cứu, cố gắng pháthuy trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức Để thực hiện điềunày, đòi hỏi mỗi nhà trường, mỗi giáo viên phải có những bước chuyển biến rõ néttrong việc cải tiến phương pháp dạy học, cần thực hiện giảng dạy trên lớp với nhiềuphương pháp phù hợp phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

Năm học 2013-2014 là năm học tiếp tục triển khai thực hiện “Xây dựngtrường học thân thiện, học sinh tích cực”, đồng thời học tập và làm theo tấm gươngđạo đức Hồ Chí Minh nhằm làm cho các hoạt động của nhà trường trở nên nhẹnhàng hơn, vui tươi, nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng giáo dục, phù hợp với nhucầu và cuộc sống tại địa phương, tạo tâm lý cho người học được thoải mái, gắng

liền với việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, bảo đảm cơ sở vật chất, thiết

bị dạy học, các nguồn lực cần thiết phù hợp với học sinh

Xuất phát từ những nhu cầu trên, cùng đồng hành trên bước đường giáo dụckiến thức cũng như phẩm chất đạo đức của các em, Là giáo viên địa lí tôi mạnh

dạng đưa ra sáng kiến và kinh nghiệm trong “Một số phương pháp sử dụng phương tiện dạy học Địa lí 8” mà bản thân tôi đã làm được trong thời gian qua.

3 Mục đích nghiên cứu của đề tài:

- Tìm hiểu về các phương pháp sử dụng phương tiện dạy học phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo, tìm tòi kiến thức của học sinh qua các dạng bản đồ, hình ảnh,

mô hình, tranh ảnh, mẫu vật cụ thể… để các em tự xác định dưới sự hướng dẫn,định hướng của giáo viên nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy và học tậpmôn địa lí THCS

- Thông qua học tập môn địa lí để tạo ra con người mới, năng động, có khả năngthích ứng với xã hội, hòa nhập với xu thế phát triển của xã hội

- Giúp học sinh học tốt môn Địa lí lớp 8

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu:

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Một số phương pháp sử dụng phương tiện dạy học Địa lí lớp 8

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

Học sinh lớp 8 Trung học cơ sở Trường TH&THCS Ba Điền

5 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài:

5.1 Tìm hiểu về cơ sở lí luận của nhiều phương pháp dạy học trong môn Địa lí.Đưa ra những phương tiện giảng dạy hiệu quả nhất

5.2 Cách áp dụng phương tiện dạy học đúng lúc, đúng thời với các đối tượng họcsinh, đúng tình hình của lớp, của trường

5.3 Cách vận dụng phương pháp lô gic, khoa học có hiệu quả

6 Phương pháp nghiên cứu:

6.1 Thăm dò, tìm hiểu, nghiên cứu từng đối tượng, từng lứa tuổi, tâm sinh lí họcsinh

6.2 Lắng nghe ý kiến các em từ những môn học, kịp thời sửa chữa những thiếu sóttrong chuyên môn khi có sự góp ý

6.3 Luôn học hỏi từ những đồng nghiệp đi trước của trường hay của trường bạn.6.4 Luôn học hỏi ở các phương tiện thông tin đại chúng kịp thời cùng thời đại

7 Giả thuyết khoa học:

Đề tài này áp dụng cho đối tượng giáo viên môn địa lí THCS , tất cả các đốitượng học sinh ( yếu -kém-trung bình-khá giỏi).

Áp dụng được cho những môn xã hội, tự nhiên, có thể sử dụng bồi dưỡng họcsinh giỏi

Trong đơn vị trường còn khó khăn về cơ sở vật chất, phương tiện giảng dạy, độingũ giáo viên còn quá non trẻ chưa ổn định, trình độ dân trí địa phương còn thấp.Nếu giáo viên biết đổi mới Một số phương pháp sử dụng phương tiện dạy học hiệuquả đồng thời sử dụng một số thiết bị dạy hỗ trợ một cách hợp lí thì sẽ tạo khôngkhí học tập tích cực, hứng thú hơn để kết quả học tập được tốt hơn

B PHẦN NỘI DUNG:

1.Giải quyết vấn đề:

1.1 Cơ sở lí luận của vấn đề:

Trong quá trình hội nhập nền kinh tế ngày nay, giáo dục được coi là một lĩnh vựcrất quan trọng và luôn đi trước một bước trong sự nghiệp phát triển kinh tế của mỗiquốc gia Vì vậy vấn đề chất lượng dạy và học nói chung và học địa lí nói riêngngày càng trở thành mỗi quan tâm chung của các nhà sư phạm cũng như các nhà

quản lí giáo dục và xã hội Đảng và Nhà nước ta đã khẳng định: “Giáo dục là quốcsách hàng đầu, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển” điều đó được thể hiệntrong các Nghị quyết của Trung ương.

Nghị quyết TW4 khóa VII đã chỉ rõ phải “Đổi mới phương pháp dạy học ởtất cả các cấp học, bậc học Kết hợp học với hành, học tập với lao động sản xuất,thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với xã hội, áp dụng nhữngphương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo,năng lực giải quyết vấn đề

Nghị quyết TW2 khóa VIII tiếp tục khẳng định “ Đổi mới phương pháp giáodục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sángtạo của người học Đổi mới và sử dụng nhiều phương pháp tiên tiến và hiện đại vàoquá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của họcsinh”, trong đó phương pháp sử dụng phương tiện dạy học nhằm phát huy tính tíchcực, sáng tạo của học sinh là quan trọng

Xuất phát từ những yêu cầu thực tiễn đó của xã hội môn Địa lí trong nhàtrường nói chung và môn Địa lí cấp THCS nói riêng không ngừng cải tiến chươngtrình, cải tiến phương pháp dạy học, nhằm đạt được hiệu quả cao nhất Trong đó:

“ Một số phương pháp sử dụng phương tiện dạy học Địa lí 8 có nhiệm vụ quantrọng, giúp học sinh hứng thú hơn trong học tập bộ môn Địa lí Từ đó làm cho họcsinh nhận thức tri thức địa lí một cách khách quan đồng thời có cách nhìn nhậnđánh giá các sự vật hiện tượng một cách đúng đắn chính xác hơn cũng như nhữngthuận lợi và khó khăn về các vấn đề Địa lí ở nước ta

Để góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo học sinh thành những con ngườinăng động, độc lập, sáng tạo, tiếp thu được những tri thức khoa học, kỹ thuật hiệnđại, biết vận dụng tìm ra các giải pháp hợp lí cho những vấn đề trong cuộc sống củabản thân và xã hội Thì việc giảng dạy học sinh vận dụng những kiến thức đã họcvào thực tế là điều thầy cô mong muốn nhất

Với những nội dung học tập của môn Địa lí 8 chứa đựng cả một kho tàng kiến thứcsinh động và phong phú, hấp dẫn, dễ kích thích tính tò mò ham hiểu biết của họcsinh, tạo điều kiện cho việc hình thành động cơ, nhu cầu nhận thức cũng như hứngthú học tập của học sinh Địa lí là môn khoa học của các môn khoa học, tri thức địa

lí chủ yếu được hình thành bằng các phương pháp quan sát, mô tả thực nghiệm,thực hành, tưởng tượng, liên hệ địa phương, Muốn thực hiện các bài học trên lớp,giáo viên phải là người hướng dẫn các em chủ động trong giờ học Qua thực tế hiệnnay để đạt được một giờ dạy tốt là cả một vấn đề mà mỗi thầy cô chúng ta cần quantâm: có những giờ dạy rất thành công, nhưng cũng có những giờ dạy chưa đạt đượcmong muốn của bản thân mỗi giáo viên đứng lớp Vì những cơ sở trên đây tôi muốntrao đổi với các bạn tìm ra những phương pháp tối ưu nhất để các giờ dạy địa lí đạtkết quả cao nhất

1.2 Thực trạng của vấn đề:

Trong các môn học ở trường THCS điều vận dụng rất nhiều phương pháp dạy học.Mỗi một phương pháp có một thế mạnh riêng, trong đó có phương pháp sử dụngphương tiện dạy học Vì vậy bản thân mỗi giáo viên phải biết vận dụng các phươngpháp dạy sao cho hiệu quả nhất như chuẩn bị phương tiện dạy học đảm bảo theoyêu cầu của bài học: Dụng cụ dạy học,( lược đồ, bản đồ,quả địa cầu, mô hình …),Bảng phụ có chuẩn bị trước nội dung, phiếu học tập có hệ thống câu hỏi thảo luậnnhóm…

Trong chương trình sách giáo khoa Địa lí 8 có 2 nội dung chính đó là Phần tựnhiên- kinh tế châu Á và Tự nhiên Việt Nam Dù là dạy địa lí các châu hay địa líViệt Nam chúng ta cũng cần hình thành cho các em học sinh những nội dung cơbản sau:

- Về kiến thức: Học sinh cần nắm được những kiến thức cơ bản nào?

- Về kỹ năng: Cần rèn luyện kỹ năng gì?

- Về thái độ: Giáo dục học sinh về thái độ như thế nào để tìm ra biện phápthực hiện.

Trong các giờ lên lớp những bài dạy nào có bản đồ, tranh ảnh, mẫu vật thật là tốtnhất vì học sinh không thể đi đến tận nơi, thấy tận mắt tất cả những nơi trên bề mặtcủa Trái Đất, hay ở Việt Nam để quan sát thực tế địa phương

Ví dụ: Dạy bài “Đặc điểm tài nguyên khoáng sản Việt Nam”

Giáo viên sử dụng bản đồ tự nhiên Việt Nam bản đồ khoáng sản Việt Nam, mẫuvật khoáng sản Việt Nam, bản đồ trống Việt Nam

Học sinh quan sát

Tài nguyên khoáng sản: gồm có

- Việt Nam có khoảng 5000 điểm tụ và quặng khoáng sản với 60 loại khác nhau

- Các khoáng sản có trữ lượng lớn như:

+ Than, dầu mỏ, apatít, đá vôi, sắt, crôm, đồng thiếc, bô xít,

Với những bài dạy không có bản đồ, mẫu vật để quan sát Có thể đưa ra yêu cầutrước hoặc cho học sinh quan sát xong mới đưa ra yêu cầu

Ví dụ: Dạy bài “Đặc điểm tài nguyên khoáng sản Việt Nam”

Yêu cầu cho học sinh quan sát lược đồ khoáng sản Việt Nam treo tường vàsách giáo khoa để nhận xét nguồn tài nguyên khoáng sản, sự phân bố, trữ lượng cácloại khoáng sản của nước ta

1.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:

Sau khi đã xác định được mục tiêu của bài ta thấy cần áp dụng những phương phápnào cho phù hợp Tùy theo mỗi bài dạy có những phương pháp khác nhau áp dụng

ở mỗi lớp khác nhau

Tuy vậy nhưng ở chương trình lớp 8 những phương pháp tôi cho là phù hợp có thể

áp dụng được để giảng dạy đạt hiệu quả, đó là:

- Quan sát lược đồ, mẫu vật, mô hình, băng hình tranh ảnh

- Phương pháp phát huy tinhd tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

- Phương pháp hoạt động nhóm: Phát huy tính chủ động tìm tòi, tìm ra những kiếnthức mới của học sinh.

- Phương pháp kiểm tra đánh giá

1.3.1 Hướng dẫn học sinh quan sát: Bản đồ, sơ đồ, biểu đồ, mẫu vật, hình ảnh động trên màn hình, tranh ảnh, thí nghiệm.

- Bản đồ vừa là phương tiện trực quan, vừa là nguồn tri thức quan trọng, là cuốnsách giáo khoa thứ hai của bộ môn địa lí

- Từ bản đồ, tranh ảnh, mẫu vật có thể bồi dưỡng cho học sinh thể giới duy vậtbiện chứng, bồi dưỡng năng lực tư duy tự học, tự nghiên cứu Do đặc điểm của cácdối tượng sự vật địa lí được trãi rộng trong không gian, giáo viên không thể dẫn họcsinh đến tận nơi được Vì vậy dạy học không thể thiếu bản đồ, tranh ảnh, mẫu vật Trong giảng dạy địa lí mở đầu bằng bản đồ kết thúc bằng bản đồ Đây là đặc trưngcủa bộ môn khoa học địa lí mà không một môn khoa học nào có thể so sánh được.Cho nên khi lên lớp giáo viên phải căn cứ vào nội dung yêu cầu của bài học để đưa

ra một hệ thống câu hỏi, bài tập hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức trên bản đồmột cách có hiệu quả

? Quan sát lược đồ khoáng sản Việt Nam cho biết nước ta có những loại khoáng sảnnào?

- Học sinh quan sát và trả lời: Than, dầu mỏ, apatít, đá vôi, sắt, crôm, đồng thiếc, bôxít, dựa vào các kí hiệu của bản đồ mà không cần sử dụng sách giáo khoa

? Các em có thấy các loại khoáng sản này chưa?

Sau khi học sinh trả lời giáo viên cho học sinh quan sát các mẫu vật khoáng sảnViệt Nam, để các em nhận biết các loại khoáng sản một cách hiệu quả nhất

1.3.2 Phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tìm tòi kiến thức của học sinh.

Sau khi học sinh đã quan sát cụ thể một mẫu vật, sơ đồ, bảng số liệu thống kê, hìnhảnh nào đó hoặc các kiến thức đã qua thực tế - Giáo viên cần phát huy tối đa hoạt

động tư duy tích cực của học sinh bằng các tình huống để các em dự đoán nên giảthuyết tranh luận giữa những ý kiến trái ngược

Ví dụ: Quan sát tranh khai thác than, dầu khí em có nhận xét gì?

- Em dự đoán xem, hậu quả của việc khai thác quá mức nguồn tài nguyên, tại saocon người lại khai thác quá mức nguồn tài nguyên, có ảnh hưởng gì đến tườn lai?

- Em thử đoán xem khai thác hợp lí nguồn tài nguyên là biện pháp tích cực hay tiêucực?

- Để bảo vệ nguồn tài nguyên chúng ta cần phải làm gì?

Thảo luận là trao đổi ý kiến về một vấn đề có phân tích lí lẽ, giữa giáo viên

và học sinh, giữa học sinh và học sinh Giúp cho học sinh mở rộng kiến thức, pháttriển được tư duy khoa học Giúp học sinh phát triển kĩ năng nói, giao tiếp tranhluận, Thảo luận có nhiều hình thức: Thảo luận cá nhân (hay cả lớp ), thảo luậntheo cặp, nhóm, theo tổ

Để hoạt động nhóm đạt hiệu quả trước hết giáo viên phải đưa ra những yêu cầu rõràng cần thảo luận những câu hỏi nào? (Chú ý những câu hỏi khó mới cần đưa rathảo luận) Thời gian quy định là bao lâu? Mỗi nhóm báo cáo xong cần có nhận xét

đánh giá (khen, nhắc nhở) Một điều giáo viên cần chú ý đó là theo dõi sự hoạt độngcủa các nhóm, mối nhóm sẽ cử một nhóm trưởng chỉ đạo các bạn trong nhóm hoạtđộng và thư kí ghi ý kiến của các bạn trong nhóm.

1.3.4 Phương pháp kiểm tra đánh giá:

Đây là một hoạt động nhằm đánh giá kết quả hoạt động của nhóm, của cá nhânthông qua hệ thống câu hỏi trăc nghiệm (đùng, sai – lựa chọn câu đúng) Bài tậpđiền từ phù hợp vào chỗ trống bằng các phiếu học tập, trò chơi, nhận biết mô hình,

tư duy kiến thức từ bản đồ

- Hiểu và trình bày được:

+ Việt Nam là một nước giàu tài nguyên khoáng sản Đó là một nguồn lục quantrọng để công nghiệp hóa đất nước

+ Mối quan hệ giữa khoáng sản với lịch sử phát triển Giải thích được vì sao nước

ta giàu tài nguyên khoáng sản

+ Các giai đoạn tạo mỏ và sự phân bố các mỏ, các loại khoáng sản chủ yếu củanước ta

+ Bảo vệ và khai thác có hiệu quả và tiết kiệm nguồn khoáng sản quý giá của nướcta