Sự đổi mới quan niệm về con người trong văn học việt nam mười năm cuối thế kỉ XX

Đấy là chưa kể sự rạn vỡ của các quan niệm trên do sự chi phối của lịch sử trong quá trình vận động nội tại, sự du nhập của các luồng tư tưởng đến từ Tây phương, sự bắt buộc phải tự hạn

Sự đổi mới quan niệm về con người trong văn học Việt Nam mười năm cuối thế kỉ XX.

Nguyễn Phượng

Khoa Ngữ Văn Đại học Sư phạm Hà Nội

Quan niệm về con người là một phạm trù thuộc về lĩnh vực triết học và tư tưởng Ở Việt Nam vấn đề quan niệm về con người có cả một lịch sử thâm nhập, tương tác, hỗn hợp, giao thoa và khúc xạ khá sống động và cũng khá phức tạp của nhiều tôn giáo và triết thuyết đến từ mọi chân trời Chỉ tính riêng ba trào lưu lớn nhất trong triết học phương Đông thôi, vấn đề quan niệm về con người đã rất khác nhau, thậm chí trái ngược nhau Chẳng hạn sự nhấn mạnh những phẩm chất xã hội của Nho giáo, sự tô đậm tính tự nhiên của Lão giáo, sự hướng tới Vô Ngã của Phật giáo Đấy là chưa kể sự rạn vỡ của các quan niệm trên do sự chi phối của lịch sử trong quá trình vận động nội tại, sự du nhập của các luồng tư tưởng đến từ Tây phương, sự bắt buộc phải tự hạn chế đã dẫn tới một quan niệm khá đơn giản về con người trong những năm tháng chiến tranh đã qua…

Cùng với những đổi mới trên mọi mặt chính trị, kinh tế, xã hội và đời sống

tư tưởng, văn hoá, trong thập niên cuối thế kỷ chúng ta đã nhận thấy do những chi phối nghiệt ngã của bối cảnh chiến tranh Vệ quốc, trong quan niệm về con người, chúng ta đã có sự thiên lệch Chẳng hạn, chỉ nhìn thấy vị thế của con người trong mối quan hệ với cộng đồng, dân tộc và lịch sử mà quên rằng con người còn cả muôn vàn mối quan hệ tế vi, phức tạp của đời thường thậm chí cả mối quan hệ của con người với chính nó…Từ đó, trong văn học nghệ thuật đã có một nỗ lực lớn trong việc đổi mới quan niệm và đã bộc lộ một sự nhìn nhận lại tương đối toàn diện hơn về con người đặc biệt là con người trong mối quan hệ đa dạng, phong phú của nền kinh tế thị trường trong bối cảnh toàn cầu hoá, trong làn sóng của xu

hướng tái ý thức về cá nhân với một chiều sâu mới do những điều kiện thuận lợi của giai đoạn phục hồi và phát triển mạnh mẽ của một Việt Nam sau Đổi Mới

Với những liên hệ như đã trình bày, theo sự quan sát của chúng tôi những bước tiến của sự đổi mới quan niệm về con người trong lĩnh vực văn học nghệ thuật được bộc lộ qua các khía cạnh sau đây :

I Con người được nhìn nhận từ góc độ thế sự, đời tư và những vấn đề của nó

Văn học trước 1975 chủ yếu hướng tới việc phản ánh và ca ngợi hiện thực đấu tranh Cách mạng và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Giai đoạn mười năm hậu chiến cho đến Đổi Mới xu hướng trên, dù có yếu đi phần nào, vẫn

cứ tiếp tục là dòng chủ lưu của nền văn học như một quán tính Tập trung tái hiện những biến cố lịch sử và những sự kiện quan trọng của cộng đồng, làm hiện diện những phẩm chất chói sáng của dân tộc, nhìn chung, vẫn là cảm hứng chủ đạo của những người cầm bút trong chặng đường này

Nhưng chính sự vận động của cuộc sống đã điều chỉnh hướng phát triển của văn học Một yêu cầu đặt ra đối với văn học từ sau 1975 và đặc biệt, những năm gần đây là phải mở rộng phạm vi, biên độ phản ánh hiện thực trong đó cần phải khuyến khích cho những tìm tòi, phát hiện, khám phá những phương diện khuất lấp, ẩn mật của đời sống

Giờ đây, trong quan niệm về hiện thực của mỗi nhà văn dường như cũng đang mở ra những tầm nhìn, góc nhìn mới Hiện thực rõ ràng không chỉ là những trang hào hùng và bi tráng tạo nên cái đại cảnh “ người lên như nước vỡ bờ”

của hàng triệu con người, không chỉ là những sự kiện lịch sử làm chấn động lương tri nhân loại mà còn là những nghịch lý của đời thường, những oan trái, cơ cực của bao mảnh đời nhỏ bé, những mất mát và bi kịch của bao số phận vô danh trong chiến tranh và sau chiến tranh Nhưng điều quan trọng hơn, với những gì đang diễn

ra của một xã hội đang từng bước giã từ truyền thống (với những khía cạnh tiêu cực) để xác lập những giá trị mới của một xã hội hiện đại (với những phương diện tích cực) thì trong quan sát của giới nghệ sĩ, hiện thực giờ đây không chỉ là tổng số của những gì đã biết mà còn là ẩn số của những gì chưa thể khám phá và chưa thể biết hết

Một cách tự nhiên, trong nhãn quan của những người cầm bút dần dần

có sự điều chỉnh

Đó là sự chuyển đổi hướng tiếp cận và góc nhìn về con người Cụ thể

là, nếu trước đây, các nhà văn thường nhìn con người ở góc độ cộng đồng và lịch

sử, thấy nó trong mối quan hệ với lịch sử và cộng đồng thì giờ đây nhiều người cầm bút giành sự quan tâm của mình hơn cho con người từ góc độ thế sự, đời tư và khám phá nó trong mối quan hệ với cõi đời, với mọi người và với cả chính nó

Sau cột mốc 1986, các nhà văn từng bước vượt qua cái nhìn giản đơn,

sơ lược và dễ dãi để nhận thức lại, nhận thức toàn diện hơn về đời sống hiện thực đặc biệt là đã hình thành trong họ ngày càng sâu sắc và khẩn thiết một mối quan tâm mới : đi sâu khám phá sự thật về cuộc sống đời thường, cố nắm bắt và phát hiện những quy luật và bản chất các quan hệ thế sự vốn dĩ đa đoan, đa sự, phức tạp chằng chịt, đan dệt lên những mạch nổi và mạch ngầm của đời sống Vượt qua cái quan niệm và lối viết sơ giản của giai đoạn trước mối bận tâm giờ đây của các nhà văn là đời sống riêng tư, là số phận, nhân cách, với những đấu tranh, giằng xé, lựa chọn và khát vọng mọi mặt, cả hạnh phúc và bi kịch, là thế giới tinh thần phong

phú, phức tạp bao gồm cả chiều sâu bí ẩn của tâm linh, của tiềm thức và vô thức của con người

Không phải ngẫu nhiên, chưa bao giờ như bây giờ, văn học ta lại tập trung vào đề tài thế sự, đời tư một cách đặc biệt như thế Đương nhiên, hiện tượng trên phản ánh quá trình phát triển hợp với quy luật của một nền văn học đang trưởng thành với sự song hành của hai phẩm chất cơ bản của nó là dân chủ hoá và nhân văn hoá Nhưng mặt khác, từ góc độ nhân học, có thể thấy, sự quan tâm mang tính đặc biệt nói trên phản chiếu những hệ luỵ cần suy ngẫm và tìm hiểu kỹ lưỡng Trong đó, nổi lên xu hướng xoá bỏ cái nhìn quan liêu, chủ quan trước đây để có thể thay đổi hướng tiếp cận về con người, nhìn nhận con người trên những bình diện mới dựa vào những thành tựu về khoa học nhân văn, nhân bản để có thể nhận chân những phẩm chất quan trọng của con người

II Con người là tổng hoà các quan hệ tự nhiên và xã hội

Dù có khác biệt do những vẫy gọi theo những mục tiêu khác nhau của các triết thuyết và tôn giáo như đã nói, nhìn một cách khái lược, xu hướng chính của người Việt Nam, trong cõi sống của mình là không tự đối lập mình với tự nhiên mà

cố gắng tìm cách hoà hợp với tự nhiên Có thể, bởi , trước hết, trong tín ngưỡng, mọi tộc người sống trên lãnh thổ Việt Nam không hiện diện một Chúa tể thế giới kiểu một Đức Chúa Trời của Ki-tô giáo hay một Thánh Allah của Hồi-giáo mà Trời chỉ là một khái niệm nhằm chỉ thứ sức mạnh nằm bên ngoài và vượt ra ngoài

ý chí của con người Trong ý thức về Trời, người Việt chia sẻ lời dạy của Mạnh tử, biết Trời tức biết ta là dân Trời ( thiên nhân ) mà gắng làm điều nhân, vươn tới những phẩm chất cao cả của con người Lão giáo khuyên phải sống theo Đạo, chọn

ứng xử rường cột là “vô vi”, thì “ vô vi” không có nghĩa là không làm gì mà chỉ hàm nghĩa là làm ít đi, hành động không giả tạo và bị cưỡng chế vì giả tạo, trái với

sự chân thật, trái với tự nhiên Phật giáo đề cao sự giác ngộ, đốn ngộ, ngừa sát sinh tức là coi trọng sự tồn tại của các sinh linh Mà tôn trọng sự tồn tại chính đáng của sinh linh cũng có nghĩa là tôn trọng vũ trụ vì biết mình cũng là một sinh linh trong

vũ trụ Người Việt dù không chống lại thuyết coi con người là trung tâm (anthropocentrisme) nhưng coi con người là một bộ phận của tự nhiên Do đó, sống tức là hoà chung vào tự nhiên

Trong quan hệ với xã hội cũng vậy Do bối cảnh cụ thể của mình, cộng đồng người Việt, dù có sự co giãn trong thái độ với các tôn giáo trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định nhưng trên tổng thể là luôn chấp nhận xu hướng tam giáo đồng nguyên Thật vậy, trong mối quan hệ giữa cá nhân con người với xã hội thì về mặt ứng xử, không chỉ có tính chất một chiều, đặt xã hội lên trên cá nhân con người, triệt tiêu cá nhân cho lợi ích cộng đồng ngay cả khi Nho giáo thịnh thời hay chuyên chú vào lối sống “ độc thiện kì thân”, “ lánh đời” vào những khi Đạo giáo thống ngự mà con người sống, trong quan niệm của người phương Đông, là luôn đi tìm

sự cân bằng tâm thần ( équilibre pshique ) để có thể tồn tại một cách bình thường Nói “vào Nho ra Phật” thực ra cũng chỉ là một cách nói Trong cốt lõi của quan niệm sống, người Việt luôn khao khát được phục vụ xã hội mà vẫn không quên bản thân, sống hướng thượng, hướng thiện, hướng tới cái thiêng liêng và cao cả nhưng đồng thời cũng hướng vào đời sống bên trong, chăm sóc phần tâm linh, coi trọng gốc nguồn và thờ phụng tổ tiên

Những yếu tố mà theo chúng tôi, đóng vai trò như những hạt nhân căn bản trong quan niệm về con người mang tính truyền thống vừa kể trên đang dần dần được tái sinh trên bối cảnh xã hội Việt Nam hiện đại và dĩ nhiên, vẫn đang được tiếp tục bổ sung và làm phong phú thêm với nhiều phẩm chất và sắc thái mới

Chẳng hạn, trong quan niệm phổ biến và đang được nhấn mạnh hiện nay, con người một khi được ý thức sâu sắc là tổng hoà các quan hệ tự nhiên và xã hội với ý nghĩa hiện đại hoá của khái niệm này thì, một mặt đã có sự dỡ bỏ hoặc khước từ những quan niệm mang tính chất vừa quan liêu vừa duy chí về con người Nhưng điều đáng lưu ý hơn là ở thái độ coi trọng trở lại những phẩm tính tự nhiên của con người Thái độ đó được biểu hiện bằng việc văn học những năm cuối thế kỉ quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề thuộc về bản thể Tất nhiên không chỉ giới hạn trong mấy vấn đề vừa giản dị vừa hóc búa là “ sự sống” và “ cái chết” mà muốn đào sâu hơn về ý nghĩa của sự tồn tại, khám phá và phát hiện những bí mật của đời sống bên trong, kể cả thăm dò những chiều sâu vô cùng của vô thức hay đơn giản hơn, chỉ để lắng nghe tiếng nói của thân thể trong và trước những “ va chạm” của chính

nó với muôn mặt của cuộc sống đời thường

Ngoài ra, bởi thế giới ngày nay đã thay đổi và không chỉ có vậy, thế giới ngày nay còn đổi thay với một gia tốc chóng mặt nên các quan niệm mang tính cố định về con người luôn luôn bị lung lay

Nói cách khác, thế giới hiện đại là thế giới của sự xếp đặt lại giá trị và sự thay thế liên tục các giá trị Do đó, để có thể chung sống được với thế giới này, con người buộc phải tham gia hành trình đi tìm những câu trả lời cho nhiều câu hỏi đã

và đang được đặt ra bởi một viễn cảnh con người đương đại Việt Nam chưa từng trải nghiệm bao giờ

Biết bao trầm tích của văn hoá, lịch sử, lối sống dường như đã đồng loạt được khơi dậy và thăng hoa trong bối cảnh ngày nay? Khi mà cuộc sống bình thường dường như đã chính thức trở lại trong xã hội Việt Nam sau Đổi Mới? Rõ ràng, con người có nhiều cơ hội để tự vấn hơn và cũng có nhiều cơ hội để suy ngẫm về giới hạn của chính con người trước tự nhiên cũng như xã hội Những ý

tưởng chân thành và khá ngây thơ của một thời như coi sứ mệnh sống của con người trên đời là tham gia vào cuộc cách mạng không ngừng, là chinh phục tự nhiên và cải tạo xã hội dần dần đã nhường chỗ cho những ý tưởng mới khiêm nhường, thiết thực và cũng sâu sắc hơn : con người, rốt cục chỉ là thành viên của thế giới tự nhiên và một cộng đồng xã hội Nó có bổn phận sống hoà hợp với thế giới vừa được phát hiện ra này và biết mình phụ thuộc vào thế giới đó

Bối cảnh toàn cầu hoá cũng đã cấp cho con người Việt Nam hôm nay những nhận thức mới Lấy ví dụ, sự hiện diện ngày càng sâu sắc của nền kinh tế thị trường cùng chủ trương mở cửa của nhà nước hiện đang là động lực chính thúc đẩy

sự phát triển vượt bậc của xã hội Việt Nam trên nhiều phương diện trong đó có sự

mở rộng tầm nhìn cùng cơ hội giao lưu đa chiều cho con người Việt Nam hiện đại

Con người Việt Nam hiện đại ( do chủ trương phát triển Chính phủ về các lĩnh vực như : giao thông, hợp tác lao động, học tập, mở rộng buôn bán với nước ngoài ) đang sống trong một bối cảnh không chỉ có sự xóa dần và rút ngắn khoảng cách giữa miền núi với miền xuôi, nông thôn và thành thị, giữa Việt Nam với khu vực và toàn thế giới mà còn, một mặt, được phát huy những phẩm chất mang bản sắc của dân tộc vốn có; mặt khác, thu nạp vào bản thân mình những phẩm chất tốt đẹp của quốc tế

Từ đó, tất yếu hình thành một cái nhìn mới về con người mang tính toàn diện và hài hòa : con người mãi sẽ vẫn là thành viên của một cộng đồng hài hoà bao gồm tự nhiên và xã hội cụ thể Nhưng cộng đồng này còn là thành viên của một cộng đồng lớn hơn Do đó để không lạc lõng và lạc điệu, thậm chí, suy nghĩ một cách thực dụng hơn, để không tồn tại mãi trong đói nghèo và tụt hậu thì đương nhiên là cần và cần thiết phải đánh thức và khuyến khích trong con người cái nhu

cầu sống hoà hợp với các chủng tộc, các dân tộc và các quốc gia trên thế giới mà

nó là một thành viên

III Con người là một chủ thể độc lập, một sinh thể toàn vẹn, một cá thể có

cá tính

Trước đây, do phải đối đầu với những thử thách nặng nề trong chiến tranh chúng ta ít có điều kiện quan tâm đến những gì thuộc về cá nhân Những áp đặt, chi phối khắc nghiệt của thực tế chiến tranh khiến mọi con người cá nhân đều phải

tự lựa chọn cho mình một cách ứng xử, đó là tự nguyện gác mọi nhu cầu và đòi hỏi thuộc về riêng tư để hướng tới một mục đích vừa cao cả, thiêng liêng vừa thiết thực hơn : đó là sẵn sàng hy sinh cá nhân mình để bảo toàn vận mệnh của dân tộc, coi sự sống còn của cả một cộng đồng quan trọng hơn sự sống đơn lẻ của một cá nhân Bởi vậy, không có gì phải ngạc nhiên khi, trong một thời gian khá dài, có vẻ như chúng ta ít khi đề cập đến những vấn đề thuộc về phạm trù cá nhân

Sau chiến tranh sự duy trì chế độ tập trung quan liêu bao cấp trong một khoảng thời gian không ngắn cũng đã tạo nên một môi trường không mấy thuận lợi cho phát triển ý thức cá nhân thậm chí, ngược lại, nó nuôi dưỡng tính lệ thuộc, thụ động, ỷ lại, trông chờ vào mọi chỉ đạo và quyết định của nhà nước Cơ chế “ xin – cho” và sự hoành hành của cơ chế này, một mặt tạo ra tâm lý sống phụ thuộc vào mọi cấp phát từ nhà nước mặt khác hình thành nên cả một quan niệm tai hại kéo dài cho tới ngày nay là mọi con người nhất thiết đều phải phấn đấu để trở thành người nhà nước, không ít người của một bộ phận khá lớn trong công chúng coi người nhà nước là hình mẫu lý tưởng, cho dù, để trở thành người nhà nước, người

ta phải “hy sinh” khá nhiều đặc tính riêng biệt của chính mình Một quan niệm như

thế, tự nó đã triệt tiêu cái khả năng trở thành một con người cá nhân mang tính độc lập từ kinh tế đến tâm lý và tư tưởng đồng thời triệt tiêu luôn cả cái điều kiện để cộng đồng, xã hội tôn trọng những giá trị cá nhân

Trong bối cảnh hiện nay, khi đời sống xã hội đã trở lại bình thường, đi vào ổn định và phát triển theo khuynh hướng thị trường thì cũng chính là lúc chúng

ta có đủ điều kiện cho sự phát triển của tính độc lập của cá nhân đồng thời có thể ý thức về vấn đề trên một cách toàn diện và sâu sắc hơn

Vấn đề ý thức cá nhân từng là một trào lưu tư tưởng khá sôi nổi và rầm rộ hoà nhập cùng sự phát triển của xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỉ Tuy nhiên, nhìn một cách khách quan, nội dung cốt lõi của trào lưu này vào thời điểm lịch sử

ấy vẫn chỉ là mới dừng lại ở sự chú trọng vào thể hiện niềm khát khao giải phóng

cá nhân song hành cùng thái độ khước từ những chế định khắt khe của giáo lý phong kiến lúc bấy giờ đã trở thành một thứ xiềng xích, trói buộc sự phát triển tự nhiên và tự do của con người Trào lưu đó tuy có điểm tựa và sức kích thích của tư tưởng và triết học Khai Sáng phương Tây nhưng đã biến dạng đi rất nhiều bởi những áp đặt vừa mang tính thực dân vừa mang tính thực dụng của mô hình giáo dục Pháp và trên thực tế cũng chưa kịp đi hết hành trình của nó do những can thiệp vừa tất yếu vừa ngẫu nhiên của bao biến cố lớn lao khác về xã hội và lịch sử

Quan niệm về con người trong những năm cuối thế kỷ, chỉ quan sát qua bình diện văn học, đã thấy có những đổi mới vừa sâu rộng vừa toàn diện hơn, ít nhất là

nó thừa nhận và tôn trọng con người trên ba khía cạnh : một, con người là một chủ thể độc lập Hai, con người là một sinh thể toàn vẹn và ba, con người là một cá thể

có cá tính

Sự đổi mới trong quan niệm về con người trước hết xuất phát từ sự đổi mới cái nhìn về hiện thực Thực tế xã hội Việt Nam thời hậu chiến và nhất là trong giai

đoạn đầu mở cửa, xác lập nền kinh tế thị trường hoá ra không hề giản đơn Hiện thực đó chẳng những hết sức phức tạp mà còn có vẻ như luôn luôn nằm ngoài tầm kiểm soát của con người, thật khó nắm bắt do tính chất vận động cùng sự biến đổi không ngừng của nó Nhưng cũng chính từ đặc điểm cơ bản này của hiện thực mà mọi giá trị mới đang được sinh ra từng ngày cũng như đã và đang được toàn xã hội từng ngày thừa nhận, khẳng định

Trong mối quan hệ với hiện thực luôn luôn vận động và biến đổi nói trên, con người vừa là tác nhân lại vừa là một yếu tố phụ thuộc Do đó, dù bị ràng buộc bởi những gì thuộc về bản thể, nhưng chính bản thân con người cũng sẽ luôn luôn biến đổi và vận động và đương nhiên, cách nhìn về con người giờ đây cũng đã đổi khác thì mới hy vọng có thể thấu hiểu về nó

Trước hết, do sự khủng hoảng kéo dài của nền kinh tế tập trung, quan liêu bao cấp, Đảng và Nhà nước ta quyết định thực hiện chính sách mà một số nhà nghiên cứu chính trị xã hội gọi là “ cai sữa” đồng thời áp dụng nền kinh tế nhiều thành phần theo cơ chế thị trường Buộc phải sống với những gì mình có thể làm

ra, con người không còn cách nào khác là phải “ tự cứu lấy mình trước khi trời cứu” (chữ dùng của Nguyễn Văn Linh) Tình thế tưởng sẽ là một bi kịch, không ngờ lại là một cơ may Mỗi một thành viên trong xã hội, để tồn tại và để được tồn tại như một con người, không còn cách nào khác đều phải tham gia vào quá trình

cá nhân hóa ( individualisation) Đây chính là điểm mấu chốt tạo điều kiện cho con người cá nhân Việt Nam trong mười năm cuối thế kỉ một mặt từng bước từ bỏ tính

lệ thuộc vốn là một thứ “ vòng kim cô” hạn chế sự phát triển những tiềm lực của chính nó mặt khác, tái xác lập tư cách một chủ thể và hơn thế, là một chủ thể độc lập Thực tế nói trên là yếu tố tiên quyết cấp cho ta cái nhìn mới về con người Rõ ràng con người Việt Nam trong bối cảnh mới đã và đang ý thức ngày càng sâu sắc hơn không chỉ về quyền tồn tại bình đẳng của nó trong cộng đồng mà còn khao