SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Một số biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng tiết học Lịch sử lớp 4

Xuất phát từ thực tiễn trên, là một giáo viên tiểu học, với một trongnhững nhiệm vụ là bồi dỡng cho các em lòng tự hào về những trang lịch sửhào hùng của dân tộc, tôi luôn suy nghĩ, trăn

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẬN

THANH KHÊ

TRƯỜNG TIỂU HỌC HUỲNH NGỌC HUỆ

-o0o -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Đề tài: Một số biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao

chất lượng tiết học Lịch sử lớp 4.

MỞ ĐẦU

Trong nhiều năm qua, hiệu quả giáo dục của môn Lịch sử ở trờng tiểuhọc cha cao Một trong những nguyên nhân làm giảm sút chất lượng dạy -học Lịch sử ở tiểu học là do phương pháp dạy cơ bản vẫn là “thầy đọc, tròghi”, rồi “học thuộc lòng, nói lại theo sách” Cách dạy này chỉ giúp các emtái tạo lại sự kiện, hiện tượng; chỉ mới “biết” lịch sử diễn ra nh thế nào mộtcách máy móc Những kiến thức lịch sử không đọng lại trong đầu các em mà

“trôi tuột” đi sau mỗi tiết dạy Tình trạng học sinh không nhớ sự kiện lịch

sử, nhầm lẫn kiến thức, không hiểu lịch sử là tơng đối phổ biến

Xuất phát từ thực tiễn trên, là một giáo viên tiểu học, với một trongnhững nhiệm vụ là bồi dỡng cho các em lòng tự hào về những trang lịch sửhào hùng của dân tộc, tôi luôn suy nghĩ, trăn trở phải tổ chức các hoạt độngdạy học nh thế nào nhằm tạo điều kiện để học sinh độc lập suy nghĩ, tự tìmtòi, phát hiện kiến thức một cách độc đáo, sáng tạo Trong quá trình công tác,tôi luôn nghiên cứu và đa vào ứng dụng phối hợp nhiều biện pháp nhằm nângcao chất lượng, hiệu quả dạy-học môn Lịch sử đối với học sinh lớp 4 Từ đó,

tôi lựa chọn đề tài: “Một số biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng

tiết học Lịch sử lớp 4” làm sáng kiến kinh nghiệm của năm học 2008-2009

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, bài viết đợc chia thành 3 phần:

I Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

II Các biện pháp và những ví dụ cụ thể

III Kết quả

I Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

1- Cơ sở lý luận.

Dân tộc Việt Nam có một lịch sử lâu đời với nhiều thành tựu trongphát triển kinh tế- xã hội và chiến công rất đỗi tự hào trong sự nghiệp xâydựng và bảo vệ Tổ quốc thân yêu của mình Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy:

“ Dân ta phải biết sử taCho tờng gốc tích nước nhà Việt Nam”

Đã là ngời dân Việt Nam thì dù ở đâu, lứa tuổi nào cũng phải biết lịch

sử của nước mình, đó là đạo lý muôn đời của dân tộc “Uống nước nhớnguồn”

Học tập lịch sử là quá trình nhận thức những sự việc diễn ra trong quákhứ của xã hội để hiểu về hiện tại và chuẩn bị cho tơng lai Đặc trưng nổi bậtcủa nhận thức về lịch sử là con ngời không thể tri giác trực tiếp những gìthuộc về quá khứ Mặt khác, lịch sử là những sự việc là hiện thực trong quákhứ, là tồn tại khách quan; không thể “phán đoán”, “suy luận”, để biết lịch sử

Vì vậy, nhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của bộ môn Lịch sử ở trờng phổ thông làtái tạo lịch sử, tức là cho học sinh tiếp xúc với chứng cứ vật chất, những dấuvết của quá khứ; tạo ra ở học sinh những hình ảnh cụ thể, sinh động, chínhxác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử; tạo ra những biểu tượng về con ngời vàhoạt động của họ trong bối cảnh thời gian, không gian xác định, trong nhữngđiều kiện lịch sử cụ thể

Chương trình Lịch sử dạy ở bậc tiểu học giúp các em học sinh hiểubiết sơ lược về lịch sử nước nhà, về một số danh nhân, các anh hùng dântộc và một số nhà khoa học, về chiến thắng vẻ vang của ông cha Các bậctiền bối là những tấm gơng sáng để các em noi theo Từ đó, xây dựng ý thức

tự cường, tự tôn dân tộc, làm nảy nở tình yêu Tổ quốc một cách tự nhiên,chân thực trong tâm hồn các em Chính vì vậy, môn Lịch sử có tầm quantrọng, đặc biệt trong chương trình đào tạo học sinh lớp 4 của các nhà trờngTiểu học

2- Cơ sở thực tiễn.

Các em học sinh lớp 4, lần đầu tiên chính thức đợc học lịch sử quaphân môn “Lịch sử - Địa lí” Các em cha hiểu nhiều về lịch sử, việc tìm hiểu

và đọc các sách giới thiệu về lịch sử Việt Nam cũng còn rất hạn chế Đối vớicác em những kiến thức lịch sử còn xa vời và khó hiểu

Trong giảng dạy, không ít giáo viên lệch trọng tâm do nhiều bài cónội dung tổng hợp (Bài: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên) hoặc lan man vào các truyền thuyết lịch sử (Bài: Nước Văn Lang;Nhà Lý dời đô ra Thăng Long)

Từ những đặc điểm đó, đòi hỏi ngời giáo viên phải có suy nghĩ và cónhững hình thức, biện pháp thích hợp để giảng dạy đạt kết quả tốt và gâyhứng thú cho học sinh, giúp các em hiểu và thêm yêu môn Lịch sử

II nội dung một số biện pháp

và trờng hợp áp dụng cụ thể

1- Su tầm và lựa chọn kiến thức lịch sử.

Để dạy tốt các bài Lịch sử trong môn Lịch sử - Địa lí mỗi giáo viênbằng các kênh thông tin, nhiều nguồn tài liệu, t liệu để tự trang bị cho mìnhnhững kiến thức nhất định về môn Lịch sử Trong quá trình giảng dạy, bêncạnh việc nghiên cứu kĩ các sách giáo khoa Lịch sử dùng trong trờng tiểu học,trung học cơ sở của Nhà xuất bản Giáo dục, mỗi giáo viên cần tham khảo cáctài liệu nh: Lịch sử Việt Nam (tập I và II)- Nhà Xuất bản Giáo dục, năm 1984;Các Triều đại Việt Nam- Nhà Xuất bản Thanh niên, năm 2000; Tóm tắt niênbiểu lịch sử Việt Nam, Nhà xuất bản Văn hoá-Thông tin, năm 1998

Ngoài việc tham khảo các tài liệu về môn lịch sử, một trong nhữngyếu tố quan trọng không thể thiếu đợc đó là bản thân ngời giáo viên phải tạocho mình một trạng thái tâm lý thoải mái, hứng thú khi giảng dạy tiết họcLịch sử

Sau khi đọc, tôi thờng xuyên ghi chép lại những câu chuyện hoặcnhững nội dung, những ý có thể bổ sung vào bài giảng Tuy nhiên, phải có

sự lựa chọn những chi tiết nào có thể giảng để học sinh lớp 4 hiểu đợc, đồngthời xác định ý đó, nội dung đó đa vào phần nào trong nội dung bài giảng

Cụ thể đối với một số bài nh sau:

Bài 8: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất -năm 981 (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 27).

Sau khi đọc cuốn “Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam”, Tôi ghi lạimột số nội dung với mục đích và dự kiến thời gian sử dụng nh sau:

Nội dung: Lê Đại Hành (Lê Hoàn) sinh năm 941 ở Xuân Lập, Thọ Xuân, Thanh Hoá, trong một gia đình nghèo, cha là Lê Mịch, mẹ là Đặng Thị Sen, cha mẹ của Lê Hoàn mất sớm, Lê Hoàn phải đi làm con nuôi cho một vị quan nhỏ Lớn lên Lê Hoàn theo Nam Việt Vơng Đinh Liễn đã lập nhiều chiến công Khi Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước lập lên cơ nghiêp nhà Đinh Lê Hoàn đợc Đinh Tiên Hoàng phong cho làm Thập Đạo Tớng quân lúc ông tròn 30 tuổi.

Sau khi chỉ huy quân dân cả nước đánh tan quân Tống xâm lược, nhà vua Lê Hoàn lo xây dựng lực lượng bảo vệ Tổ quốc, mặt khác đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp để chấn hng đất nước.

Về đối ngoại: Ông dùng chính sách ngoại giao mềm dẻo, khôn khéo nhng kiên quyết bảo vệ nền độc lập của đất nước.

Năm ất Tỵ (1005), Lê Đại Hành mất, ông lên ngôi vua đợc 25 năm (980-1005), thọ 65 tuổi.

+ Mục đích: Giúp học sinh hiểu rõ hơn về Lê Hoàn, hiểu ông là ngời

đủ tài, đức để cứu nước khỏi nạn thù trong giặc ngoài, hiểu đợc hành độngThái Hậu Dơng Vân Nga nhờng lại ngôi báu cho Lê Hoàn là đúng, là sángsuốt và vì lợi ích dân tộc

+ Thời gian sử dụng: Cho học sinh đọc cả lớp nghe vào cuối tiết dạy

Bài 11: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (1075-1077) (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 34)

+ Nội dung: Tôi su tầm và đọc cho học sinh nghe bài thơ “Thần“ của

Lý Thờng Kiệt:

Nam quốc sơn hà Nam Đế c Tiệt nhiên định phận tại thiên th

Nh hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại h

Mục đích: Giúp học sinh nắm đợc nguyên tác, đồng thời hiểu đợc thời

đó nhân dân ta dùng chữ Hán chứ không phải chữ Quốc ngữ bây giờ

+ Nội dung: Lý Thờng Kiệt tên thật là Ngô Tuấn ngời Bắc Biên, Ngọc Thuỵ, Long Biên, Hà Nội Là con nhà võ tớng, ngay từ nhỏ ông đã tỏ ra là ngời có chí hớng, ham đọc binh th và luyện tập võ nghệ Lớn lên lập đợc nhiều công lao lại là ngời có đạo đức tốt nên đợc vua Lý Thánh Tông yêu mến kết nghĩa làm anh em đợc mang họ vua Khi vua Lý Nhân Tông lên ngôi, ông đợc cử làm Phục quỗc Thái uý cương vị nh tể tớng.

+ Mục đích: Bên cạnh việc giáo dục niềm tự hào về cha ông ngàytrước còn tạo đợc cảm giác gần gũi với nhân vật trong lịch sử mặc dù sựkiện cách chúng ta ngày nay gần 1.000 năm

Bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên- Mông (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 40).

+ Nội dung: Hng Đạo Vơng Trần Quốc Tuấn là một anh hùng kiệt xuất của dân tộc ta, đồng thời là Danh nhân quân sự thế giới (Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam).

+ Mục đích: Giáo dục học sinh lòng tự hào về cha ông ta ngày trước,đồng thời giáo dục học sinh noi gơng các bậc tiền bối

Bên cạnh việc su tầm của bản thân, giáo viên cần có những hình thức,biện pháp phù hợp để khuyến khích các em học sinh cùng su tầm t liệu, tàiliệu về kiến thức lịch sử Qua đó, góp phần làm phong phú thêm nguồn tàiliệu giảng dạy của mình, cũng nh tăng thêm sự hiểu biết của các em về kiếnthức lịch sử, ham thích môn học đồng thời động viên các em tìm đọc nhữngmẩu chuyện về lịch sử, bước đầu hình thành thói quen su tầm cho học sinh

2- Học hỏi kinh nghiệm.

Mỗi giáo viên cần không ngừng học hỏi kinh nghiệm giảng dạy của cácbạn bè đồng nghiệp trong và ngoài trờng, đặc biệt là các đồng chí trong banGiám hiệu nhà trờng, các đồng chí có nhiều kinh nghiệm trong giảng dạymôn Lịch sử của Phòng Giáo dục,

Cụ thể: tôi dự đầy đủ các tiết dạy chuyên đề môn Lịch sử do PhòngGiáo dục tổ chức, tham khảo giáo án các tiết dạy tốt, thờng xuyên trao đổi,học hỏi kinh nghiệm với đồng nghiệp

3- Soạn giáo án:

Thực tiễn giảng dạy cho thấy: Một giáo án đợc soạn cẩn thận, côngphu sẽ giúp cho giáo viên lên lớp đợc vững vàng, tự tin, tiết dạy đạt hiệuquả cao Do vậy, khi soạn giáo án ngời giáo viên cần đặc biệt quan tâm,chú ý đến mục đích, yêu cầu và trọng tâm của bài Điều này giúp chochúng ta bám sát vào nội dung, tránh tình trạng giảng miên man, xa rờitrọng tâm dẫn đến học sinh chỉ nhớ ý phụ, sự kiện lẻ tẻ mà không nắm đợcyêu cầu chủ yếu của bài

Sau khi xác định đợc trọng tâm bài, khi soạn thảo giáo án giáo viêncần trình bày rõ ràng những ý cơ bản, gạch chân dới những sự kiện, ngày,tháng, địa điểm quan trọng mà học sinh phải nắm vững.

Ví dụ: Trọng tâm của Bài 2- “Nước Âu Lạc”:

- Bối cảnh ra đời

- Những thành tựu của Nhà nước Âu Lạc, đặc biệt là sự phát triển của

kỹ thuật, quân sự

- Những nguyên nhân gây thảm họa mất nước

- Qua bài này giáo dục học sinh ý thức tự hào với sự ra đời của Nhànước Âu Lạc đánh dấu bước phát triển của dân tộc và giáo dục tinh thầncảnh giác trước âm mu của kẻ thù

L u ý: Khi dạy bài này, giáo viên tránh sa đà vào việc kể lại câuchuyện An Dơng Vơng và nỏ thần, nhng cũng nên cho học sinh nhớ lại để

Ví dụ: Trọng tâm bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lượcMông-Nguyên (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 34)

Qua bài này, học sinh nắm đợc những kiến thức sau:

- Dới thời nhà Trần, ba lần quân Mông-Nguyên sang xâm lược nước ta

- Quân dân nhà Trần đồng lòng đánh giặc, bảo vệ Tổ quốc

- Tài nghệ chỉ huy của vua tôi nhà Trần (tiêu biểu là Trần Hng Đạo)

đã đánh thắng 1 đạo quân hùng mạnh bậc nhất thế giới

- Giáo dục học sinh lòng tự hào về ba lần chiến thắng quân Nguyên của quân dân nhà Trần và truyền thống đấu tranh chống giặc ngoạixâm oanh liệt của nhân dân ta

Mông-4- Đồ dùng trực quan :

Về mặt t duy, đa số các học sinh mới chỉ là t duy cảm tính nên việcchuẩn bị, sử dụng đồ dùng trực quan phù hợp sẽ góp phần quan trọng giúptiết học thành công.

Trong môn lịch sử giáo cụ trực quan ít, đơn giản nhng lại rất cần thiết

để các em thấy đợc sự kiện, nhân vật lịch sử từ đó gây hứng thú trong giờ học

Từ kinh nghiệm rút ra trong việc tự làm và sử dụng các dụng cụ trựcquan theo chương trình trong thời gian qua, tôi cho rằng để có thể nâng caohiệu quả dạy và học của môn Lịch sử mỗi giáo viên cần phải thực hiện tốtmột số nội dung liên quan đến đồ dùng trực quan nh sau:

- Sử dụng, khai thác triệt để tác dụng các tranh, ảnh có trong bộ đồdùng của Bộ Giáo dục- Đào tạo phát hành; đồng thời vẽ và làm thêm một sốtranh, lược đồ

- Chủ động, tích cực sử dụng phềm mềm Microsoft Power Point đểsoạn giáo án; tăng cường giảng dạy bằng máy tính, projecter

- Phóng to lược đồ các cuộc kháng chiến chống quân Tống, chiếnthắng Chi Lăng (Tôi đã vẽ 01 Lược đồ hoàn chỉnh dùng để giảng bài; 02Lược đồ còn lại không vẽ mũi tên để học sinh thi vẽ, dán mũi tên chỉ hớngtiến công của quân ta và địch.)

Với các bài học cần tả lại diễn biến trận đánh, những lược đồ giúp các

em nhớ bài học lâu hơn Cuối tiết học, giáo viên có thể đa lược đồ cha cómũi tên và yêu cầu học sinh dán mũi tên và trình bày diễn biến trận chiến

Nh vậy, tiết học sẽ thêm phần sinh động, học sinh sẽ nhớ nội dung bài hơn

5 Giảng dạy trên lớp:

Kinh nghiệm trong giảng dạy cho thấy: Mặc dù với khoảng thời gianrất ngắn (khoảng 1 đến 2 phút) song phần giới thiệu bài lại rất quan trọng, nógóp phần đáng kể vào sự thành công của tiết học Với suy nghĩ đó, để thuhút sự chú ý nghe giảng của học sinh ngay từ phút đầu của tiết học, mỗi giáoviên cần quan tâm chuẩn bị phần giới thiệu bài (lựa chọn câu, từ và các hìnhảnh) sao cho thực sự gây đợc sự tập trung và hứng thú của học sinh

Trong quá trình giảng, phải luôn lấy học sinh làm trung tâm; bám sáttrọng tâm bài và vận dụng linh hoạt các phương pháp và hình thức dạy học

để cuốn hút các em vào bài giảng Sau đây là một vài kinh nghiệm rút ra từthực tế giảng dạy, mỗi giáo viên có thể áp dụng một cách sáng tạo để gópphần nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử lớp 4.

5.1 Viết bảng:

Giáo viên cần viết lên bảng những ý chính các em cần nắm vững Nhvậy, qua việc trình bày bảng, học sinh có thể dựa vào đó nhớ nội dung bàingay tại lớp

Bài 8: “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất”(SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 27), chúng ta có thể trình bày trên bảng nh sau:

1/ Hoàn cảnh nước ta trước khi quân Tống xâm lược

- Vua còn nhỏ

- Thái hậu Dơng Vân Nga đã nhờng ngôi cho Lê Hoàn

2/ Cuộc kháng chiến chống quân Tống lần thứ nhất

Hai trận thắng lớn: sông Bạch Đằng, ải Chi Lăng

3/ ý nghĩa của cuộc kháng chiến:

- Độc lập đợc giữ vững

- Nhân dân tin vào tiền đồ củ dân tộc

5.2 Giải nghĩa từ:

Khi giảng bài, giáo viên cần lu ý học sinh phần chú thích, giải nghĩa

từ trong sách giáo khoa, đồng thời giải thích thêm một số từ các em cha rõ

Bài 11 “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai”(SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 34)

Từ “Phục quốc Thái uý” nghĩa là ngời nắm tất cả binh quyền trongtriều đình

Chúng ta có thể chia học sinh thành nhóm (4học sinh/ 1nhóm) thảoluận một số nội dung:

1/ Khi giặc Mông- Nguyên vào Thăng Long, vua tôi nhà Trần đã dùng

đ-em sẽ dễ nhớ, nhớ lâu hơn các nhân vật, sự kiện lịch sử, đồng thời thấy đợc

sự ghi nhớ công ơn của cha ông mình của các thế hệ sau và việc cần thiếtphải bảo tồn các di tích lịch sử

Ví dụ: phố Quang Trung, phố Lý Thái Tổ, phố Trần Hng Đạo…

5.6 Sơ đồ, tóm tắt:

Đối với các bài có tính chất tổng kết, giáo viên sử dụng những sơ đồ,bảng tóm tắt sao cho các em học sinh dễ hiểu, dễ nhớ, các sự kiện lịch sửmột cách hệ thống

+ Bài 3: Nước ta dới ách đô hộ của các triều đại phong kiến phươngBắc (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 17), chúng ta cho học sinh lập sơ đồ về cáccuộc khởi nghĩa nh sau:

1. 40 Hai Bà Trng

Nguyễn Trãi Bình Ngô Đại Cáo;

ức Trai Thi tập

Phản ánh khí phách anhhùng, niềm tự hào chânchính của dân tộc

+ Bài 20: Ôn tập (SGK Lịch sử- Địa lí 4, tr 53)

Các triều đại Việt Nam từ năm 938 đến thế kỉ thứ XV:

Thời gian Triều đại Tên nước Kinh đô

Nhà Hậu Lê … …

Các sự kiện lịch sử tiêu biểu từ buổi độc lập đến thời Hậu Lê:

1. … Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn mời hai sứ quân.

2. … Kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất.

3. … Nhà Lý dời Đô ra Thăng Long.

4. … Kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai.

5. … Nhà Trần thành lập.

6. … Kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên

7. … Chiến thắng Chi Lăng.

5.7 Tổ chức các hoạt động " Chơi mà học" :

Trong tiết học, giáo viên có thể tổ chức một số hoạt động dới dạng cáccuộc thi nh: thi nói nhanh tên vị vua trong thời điểm lịch sử cụ thể, lựa chọncâu hỏi, đặt câu hỏi cho dữ kiện, nhằm làm cho không khí tiết học sinh độnghơn, đồng thời giúp học sinh củng cố kiến thức nắm bài chắc hơn và pháttriển năng lực t duy cho các em

+ Bài 7: Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân (SGK Lịch sử-Địa lí 4, tr25) chúng ta tổ chức cho học sinh tham gia trò chơi “Lựa chọn câu hỏi”