SKKN Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh giải bài tập Hóa học tính theo phương trình hóa học ở lớp 10

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMĐỀ TÀI: “MỘT SỐ KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC TÍNH THEO PHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC Ở LỚP 10”... Nhận thấyđược vấn đề này trong quá trình giảng dạy, t

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

“MỘT SỐ KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC TÍNH THEO PHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC Ở LỚP

10”

A PHẦN MỞ ĐẦU:

I LÝ CHỌN ĐỀ TÀI:

Hoá học là môn học có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục ởbậc THPT Chương trình hoá học THPT hiện nay nhằm mục tiêu hình thành một số kĩnăng cơ bản và thói quen học tập, làm việc khoa học, phát triển khả năng nhận thức,năng lực chủ động cho học sinh, đồng thời trang bị cho học sinh một vốn kiến thức cơbản đầy đủ để tiếp tục học cao hơn nũa và đi vào cuộc sống lao động trong tương lai mộtcách vững vàng hơn

Trong thực tiễn dạy học có rất nhiều học sinh không nắm được bài từ các thaotác giải những bài tập mẫu đơn giản Trong khi đó giải bài tập hoá học học sinh khôngchỉ đơn thuần là vận dụng kiến thức cũ mà cả tìm kiến thức mới và vận dụng kiến thức cũtrong những tình huống mới Vì vậy một trong những trọng tâm của cải cách giáo dụcnhằm phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo trong học tập của học sinh Nhận thấyđược vấn đề này trong quá trình giảng dạy, tôi đã nghiên cứu để đưa ra phương phápgiảng dạy phù hợp với học sinh THPT đặc biệt với học sinh THBT, giúp học sinh xâydựng các dạng bài toán hoá học cơ bản thường gặp để các em có một tư liệu học tập vàkhông lúng túng trước các bài tập hoá học Tôi mong muốn có thể góp phần vào việc giáodục học sinh giúp các em có phương pháp học tốt nhất, kích thích lòng say mê học hỏi,

tìm tòi và nghiên cứu của các em Từ những lý do đó tôi viết đề tài: “Một số kinh

nghiệm hướng dẫn học sinh giải bài tập hoá học tính theo phương trình hoá học ở lớp

10 BTTH”

II NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI:

Chương trình hoá học THPT ngoài nhiệm vụ hình thành một số kĩ năng cơ bản,thói quen học tập, làm việc khoa học thì việc phát triển năng lực nhận thức, năng lựchành động và tư duy cho học sinh cũng là nhiệm vụ không kém phần quan trọng Quaquá trình trực tiếp giảng dạy bộ môn hoá học ở TTGDTX- DN Bá Thước, tôi thiết nghĩviệc giải bài tập hoá học thực sự là khó đối với học sinh THBT, đặc biệt là học sinh trungtâm GDTX-DN Bá Thước (do học sinh trung tâm đầu vào rất thấp) Đa số học sinh chưabiết cách vận dụng kiến thức đã học vào làm bài tập Từ không biết, không hiểu, học sinhthường chán nản, không có hứng thú trong học tâp.Vì vậy, với mục đích trên, đề tài nhằmhướng dẫn hình thành kĩ năng giải bài tập (vô cùng cần thiết) cho các em Từ đó gâyđược hứng thú lòng say mê học tập và yêu thích môn học của tất cả học sinh

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:

“ Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh giải bài tập hoá học tính theo phương trình

hoá học ở lớp 10 trường Trung Tâm GDTX-DN Bá Thước ”

IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

Chương trình hóa học lớp 10, phần hướng dẫn giải bài tập

V.PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

2 Phương pháp thực nghiệm

3 Phương pháp điều tra cơ bản

VI CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

Hoá học là môn khoa học tự nhiên, khoa học thực nghiệm Đây là một trong những

bộ môn khó đối với học sinh lớp 10 mặc dù các em đã được học ở chương trình THCS,nhưng mãi tới lớp 8,9 mới bắt đầu học Đây cũng là thời gian một số học sinh lơ là trongviệc học tập Vì vậy việc tiếp thu kiến thức của học sinh gặp không ít khó khăn Chươngtrình hoá học lớp 10 ngoài mục tiêu truyền đạt cho học sinh kiến thức theo mục tiêu giáodục của Bộ giáo dục và Đào tạo, còn nhằm hình thành cho học sinh những kĩ năng giảibài tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh phải tích cực tư duy và suy nghĩ để giảimột số bài tập hoá học cơ bản, từ đó học sinh mới có thể rút ra phương pháp để tiến hànhgiải một dạng bài tập hoá học nào đó Việc giải bài tập hoá học là một trong những hìnhthức luyện tập và trao đổi kiến thức chủ yếu cho học sinh và được tiến hành nhiều nhấttrong việc tiếp thu kiến thức và kĩ năng vận dụng kiến thức vào giải bài tập Do đó cácbài tập hoá học có một vai trò quan trọng trong việc hình thành kĩ năng và vận dụng kiến

thức vào giải bài tập đúng như Đanilôp đã nói:“ Kiến thức sẽ được nắm vững thật sự

nếu học sinh có thể vận dụng thành thạo chúng vào việc hình thành những bài tập lý thuyết và thực hành”.

Chính vì vậy, trong quá trình giải bài tập hoá học, học sinh bắt buộc phải thực hiệncác thao tác tư duy để tái hiện kiến thức cũ đã được học , tìm ra mối liên hệ bản chất giữacác sự vật và hiện tượng Học sinh phải phân tích tổng hợp, biết phán đoán suy luận đểtìm ra lời giải cho bài toán Nhờ vậy tư duy của học sinh được phát triển và khả năng làmviệc độc lập của học sinh được nâng cao Bài tập hoá học là một phương tiện hữu hiệutích cực hoá hoạt động tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học hoá học Dạyhọc để giải bài tập hoá học song song với việc dạy học bằng giải bài tập hóa học, đã giúp

học sinh tích cực chủ động sáng tạo trong việc giải bài tập hóa học, để từ đó tìm kiếmkiến thức và kĩ năng mới cho học sinh Những kiến thức kĩ năng không phải do giáo viênrót vào học sinh, nhồi cho học sinh mà thông qua hoạt động tích cực tư duy, chủđộng ,sáng tạo của học sinh mà các em đã tìm kiếm được và đạt được nó Việc học củahọc sinh là một quá trình hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo chính nhờ các bài tậphoá học được đưa ra đúng lúc, vừa trình độ để học sinh có thể tự giải quyết được Ngoài

ra bài tập hoá học còn là công cụ hữu hiệu để kiểm tra kiến thức, kĩ năng nắm bắt kiếnthức cơ bản của học sinh Nó giúp giáo viên phát hiện được trình độ của học sinh, làmbộc lộ những kiến thức còn thiếu của học sinh trong học tập hoá học, đồng thời có biệnpháp giúp học sinh vượt qua khắc phục những kiến thức còn thiếu, còn hổng của họcsinh Bài tập hoá học còn giúp học sinh mở mang hiểu biết thực tiễn của mình, giúp giáodục tư tưởng đạo đức và rèn luyện phong cách làm việc của người lao động mới, làm việc

có kế hoạch, có phân tích tìm phương hướng trước khi làm việc cụ thể Rèn cho học sinhtác phong làm việc tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo trong công việc

Thông qua các vấn đề nêu trên tôi thấy rất rõ vai trò, tác dụng của bài tập hoá họcđối với học sinh Chính vì vậy tôi luôn luôn trăn trở, suy nghĩ, nhằm tìm tòi, lựa chọnphương pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh có phương pháp giải bài tập hoá học ởchương trình hoá học THPT nói chung và chương trình hóa học lớp 10 trường TrungTâm GDTX- DN Bá Thước nói riêng

hợp với đối tượng học sinh, và quan trọng hơn phải có sự chuẩn bị tốt về kiến thức giảicác bài tập để truyền đạt một cách hiệu quả nhất.

B NỘI DUNG

1 Thực trạng dạy và học môn hóa học ở trung tâm GDTX-DN Bá Thước:

Trung Tâm GDTX- DN Bá Thước là một trường miền núi đang còn nhiều khókhăn về mọi mặt, đặc biệt là vấn đề đầu vào của học sinh còn quá thấp và sĩ số học sinhkhông đảm bảo lớp chỉ có 11 học sinh đây cũng là yếu tố ảnh hưởng đến tinh thần họctập của học sinh

Đối với giáo dục học sinh nói chung và truyền đạt kiến thức nói riêng trong cácnhà trường hiện nay, việc lựa chọn phương pháp phù hợp là ưu tiên hàng đầu Qua quátrình trực tiếp giảng dạy, điều tra tìm hiểu, thu thập thông tin tôi nhận thấy học sinh cònmắc nhiều thiếu sót trong khi giải bài tập hoá học và ngay cả giáo viên dù luôn luônkhông ngừng học hỏi và phấn đấu để có những giờ dạy tốt nhất thì vẫn còn một số hạnchế trong khi dạy Ở mức độ của đề tài này tôi chỉ xin nêu lên thực trạng trong giải bàitập hoá học tính theo phương trình hoá học ở lớp 10 trường Trung Tâm GDTX-DN BáThước

- Về phía học sinh: Do chất lượng không đồng đều, còn rất yếu về kiến thức tự nhiên

nói chung, kiến thức về môn hóa nói riêng Phương pháp học mới là tự tìm hiểu, tựnghiên cứu dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh tự làm thí nghiệm,tự nhận xét đểrút ra kết luận là điều hết sức khó khăn đối với học sinh Trung Tâm GDTX- DN BáThước Đa số học sinh học kém, lười học, không nắm vững kiến thức cơ bản nên rất khókhăn trong việc vận dụng kiến thức đã học để giải bài tập lý thuyết và thực hành Họcsinh thường vận dụng và sử dụng chưa thành thạo các phương pháp suy luận hoặc áp

dụng các phương pháp một cách máy móc thiếu linh hoạt Do đó bị hạn chế trong việcrèn luyện năng lực chủ động, sáng tạo trong giải bài tập hoá học cụ thể

- Về phía giáo viên: Với phương pháp giảng dạy hiện nay cũng còn gặp nhiều khó khăn

cần phải khắc phục : phòng học thì xuống cấp, số lượng học sinh trong lớp lại ít gây bấtlợi cho việc phân nhóm thảo luận nên kết quả thảo luận chưa cao

Mặc dù gặp nhiều khó khăn song thầy trò trường Trung Tâm GDTX- DN BáThước Vẫn ra sức rèn luyện quyết tâm thực hiện tất cả mục tiêu giáo dục của bộ mônhoá học đề ra, tìm ra các biện pháp phù hợp với tình hình của nhà trường để đạt kết quảmong muốn Giúp học sinh nắm vững được kiến thức và hình thành những kĩ năng mớigiải quyết các dạng bài tập hoá học tính theo phương trình hoá học ở lớp 10 một cáchthành thạo

2 Chuẩn bị thực hiện:

Để hình thành và rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học nhằm nâng cao chất lượng, nắmvững kiến thức hoá học, một trong những biện pháp là dạy học sinh tìm kiếm lời giải.Muốn vậy cần phải hướng dẫn học sinh để các em nắm được phương pháp chung giảitừng dạng bài tập, qua việc hướng dẫn các em giải bài tập theo các dạng bài tập từ đơngiản đến bài tập khó và nâng cao Qua quá trình giảng dạy tôi nhận thấy luyện tập giải bàitập hoá học nói chung và bài tập tính theo phương trình hoá học nói riêng cần được thựchiện theo quy trình sau:

- Luyện tập theo mẫu:

Trước khi cho học sinh giải bài tập một cách độc lập, chủ động thì trước hết các

em phải có kĩ năng giải một số dạng bài tập đơn giản, cơ bản Quá trình luyện tập theo

mẫu giúp các em rèn luyện một số kĩ năng cơ bản và có một định hướng chung để giảicác bài tập hoá học Việc luyện tập có thể rải rác ở một số bài học riêng đây là giai đoạnquan trọng trong việc phát triển kĩ năng hoạt động sáng tạo của học sinh sau này.

- Luyện tập không theo mẫu:

Trước khi học sinh nắm được phương pháp chung để giải bài tập tính theo phươngtrình hoá học, theo tôi cần phải cho các em luyện tập trong những tình huống có biến đổi,những điều kiện và yêu cầu của bài tập đề ra, có thể biến đổi từ dạng bài tập đơn giản đếndạng bài tập phức tạp cùng với sự phát triển của kiến thức hoá học Đây chính là giaiđoạn học sinh tự tập giải các bài tập ở mức độ khó hơn, để các em phát triển kĩ năng tưduy cao hơn , qua đó tôi đã lựa chọn và sắp xếp các bài tập từ mức độ dễ đến mức độkhó

- Luyện tập thường xuyên :

Để củng cố và phát triển kĩ năng giải bài tập một cách nhuần nhuyễn, mềm dẻo,linh hoạt và sáng tạo giáo viên cần giúp cho các em học sinh vận dụng các kĩ năng giảibài tập với yêu cầu của bài tập với mức độ khó dần Mặc dù kĩ năng đã thành thạo nếukhông được thường xuyên luyện tập thì kĩ năng đó sẽ không được củng cố và phát triển

- Luyện tập theo nhiều hình thức giải bài tập khác nhau:

Sau khi học sinh đã có kỹ năng giải các bài tập cơ bản thì cần cho các em làm đadạng các bài tập,cần phối hợp nhiều hình thức giải bài tập, học sinh không những giải bàitập ở giờ chính khoá mà còn giải bài tập ở giờ ngoại khoá, tự học ở nhà

Với những yêu cầu đặt ra như vậy trong quá trình dạy học tôi đã tiến hành thựchiện hướng dẫn học sinh lớp 10 giải bài tập hoá học tính theo phương trình hoá học gồmcác dạng như sau:

a- Tính khối lượng hoặc thể tích hoặc số mol của một chất khi biết khối lượng hoặc số

mol hoặc thể tích của một chất khác trong PTHH mà các em đó được làm quen ở chươngtrình hóa học THCS:

- Hướng dẫn HS giải bài tập tính theo PTHH,tìm số mol của chất A theo số mol xácđịnh của chất bất kỳ trong PTHH

Ở dạng bài tập này trước tiên đưa ra các bài tập mẫu hướng dẫn các em giải bài tập

một cách chi tiết.

3 Ví dụ thử nghiệm giải một số bài tập trong chương trình lớp 10

Ví dụ:Tính số mol của kalioxit(K2O) tạo thành nếu có 0,4 mol kali bị đốt cháy hoàn toàn

Giáo viên yêu cầu học sinh

nghiên cứu đề bài

Giáo viên hướng dẫn học

sinh xác định hướng giải

Bước 1: Viết PTHH xảy ra.

Bước 3: thiết lập quan hệ

bằng cách theo điều kiện đầu

bài

Bước 4: Trả lời

2molTheo đề: 0,4molxmol

 x= 

4

2 4 , 0

0,2 (mol)

Có 0,2 mol K2O tạo thành

- Hướng dẫn học sinh giải bài tập tính khối lượng chất A theo số mol chất khác trong

PTHH

Ví dụ :Tính khối lượng của Kali tác dụng vừa đủ với 0,2 mol khí oxi để tạo thành Kalioxit

Giáo viên yêu cầu học sinh nghiên

cứu đầu bài

Giáo viên hướng dẫn học sinh xác

định hướng giải

Bước 1: Viết PTHH xảy ra.

Bước 2:Xác định tỷ lệ số mol giữa

chất cho(O2) và chất cần tìm(K)

Bước 3: Thiết lập quan hệ bằng

cách theo điều kiện đầu bài

Học sinh nghiên cứu đề bài xác địnhđược:

Tính số mol K dựa vào tỷ lệ số molgiữa K và O2 trong PTHH

Học sinh trình bày lời giải :PTHH : 4K + O2  2K2OTheo PTHH: 4mol 1mol

Theođề: xmol 0,2mol

Tính số mol chất cần tìm

Bước 4:Đổi mol ra đơn vị mà đầu

bài yêu cầu

Bước 5: Trả lời

 x= 0, 2.41 = 0,8molBiết MK=39g

Vậy khối lượng của kali là:

mK = n.M = 0,8.39 = 31,2gVậy cần 31,2g K

- Hướng dẫn học sinh giải bài tập tính thể tích khí tham gia hoặc tạo thành sau phản ứng:

Ví dụ: Tính thể tích khí H2 tạo thành ở( đktc), khi cho 2,7g Al tác dụng với dung dịchHCl dư

Giáo viên yêu cầu học

sinh nghiên cứu đầu

bài

Giáo viên hướng dẫn

học sinh xác định

hướng giải theo 2 cách

Bước 1: Đổi ra số mol

Al

Bước 2:Tính chất mol

Học sinh nghiên cứu đề bài xác định được:

Tính số mol H2 ,suy ra thể tích H2 ở điềukiện tiêu chuẩn

- Cách 1:

Học sinh trình bày lời giải

MAl= 27g

Số mol của Al là:

Bước 3: Đổi ra đơn vị

đầu bài yêu cầu

=0,1 mol

PTHH 2Al + 6H Cl  2 AlCl3 +3H2

3molTheođề: 0,1mol  x mol

 x = 0,12.3= 0.15 (mol)

Vậy thể tích khí của H2 ở(đktc) là :V= n 22,4= 0,15.22,4 =3,36 (lít) Thể tích khí hiđrô tạo thành là 3,36 (lít) ởđktc

=0,1 (mol)

Theo PTHH ta có: nH = 23nAl =23  0  , 1 0 , 15

(mol) Vậy thể tích khí của H2 ở(đktc) :V= n 22,4= 0,15.22,4 =3,36 (lít) Thể tích khí hiđrô tạo thành là 3,36 (lít) ởđktc

Sau khi giáo viên hướng dẫn các bài tập trên, giáo viên yêu cầu học sinh rút ra phươngpháp chung để giải các bài tập đó

Bước 1: Đổi ra số mol (nếu đề tài cho khối lượng hoặc thể tích của chất khí)

Bước 2: Viết và cân bằng PTHH.

Tìm tỉ lệ số mol giữa chất cho và chất tìm

Bước 3: Lập quan hệ tỉ lệ giữa chất cho và chất tìm Tính số mol chất tìm

Bước 4: Tính ra đơn vị mà đầu bài yêu cầu.

Bước 5: Trả lời

Vậy quá trình giải bài tập học sinh đã xác định được phương pháp giải chung, cótác dụng giúp học sinh nắm vững kỹ năng giải bài tập tính theo PTHH.Khi học sinh đã

nắm vững phương pháp giải chung giáo viên còn cung cấp một số bài tập tương tự đểhọc sinh tự giải ngay tại lớp và sau đó giáo viên ra bài tập về nhà để học sinh tự rèn luyệncác dạng bài tập đó.

Ví dụ: Tính thể tích khí H2và khí Cl2 tham gia phản ứng biết rằng người ta thu được5,6(l) khí hiđroclorua Các khí đo ở (đktc) và tác dụng với nhau vừa đủ

Giáo viên yêu cầu học sinh

tự giải bài tập theo2 cách

mà giáo viên đã hướng dẫn

ở phần trước

Giáo viên theo dõi học

sinh giải bài tập để uốn

 Số mol H2 : x=

) ( 125 , 0 2

1 25 , 0

mol

