TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở MỸ NHẬT BẢN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ---ĐINH THẾ THUẬN PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở MỸ, NHẬT BẢN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế chính tr

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-ĐINH THẾ THUẬN

PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

Ở MỸ, NHẬT BẢN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM

CHO VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế chính trị

Mã số : 60 31 01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS ĐINH VĂN PHƯỢNG

Hà Nội – Năm 2012

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế, sự nghiệp giáo dục vàđào tạo nước ta phải đổi mới căn bản, toàn diện, mạnh mẽ Chuyểnđổi mô hình quản lý giáo dục đào tạo ở Việt Nam, mà trước hết làgiáo dục đại học, cần được tiến hành một cách thận trọng trên cơ sởtổng kết lý luận và thực tiễn phát triển thị trường giáo dục đại học ởcác quốc gia đi trước, đồng thời so sánh với điều kiện thực tiễn vàmục tiêu phát triển của Việt Nam để có sự vận dụng linh hoạt, sángtạo, phù hợp

Mặc dù có điều kiện rất khác biệt về văn hóa, kinh tế, chínhtrị, xã hội, song Mỹ và Nhật Bản đều phát triển rất thành công thịtrường giáo dục đại học, và hơn thế, hai quốc gia này đã biến thànhtựu giáo dục của mình thành động lực quan trọng tạo ra sự phát triểnđột phá về kinh tế Kinh nghiệm phát triển thị trường giáo dục đạihọc của Mỹ và Nhật Bản là những bài học quý, có giá trị tham khảotrong quá trình phát triển nền giáo dục đại học nước ta Với ý nghĩa

đó, tác giả lựa chọn đề tài: “Phát triển thị trường giáo dục đại học ở

Mỹ, Nhật Bản và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” làm đề tài luận

văn thạc sỹ Kinh tế chính trị của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trong quá trình tìm tòi, khảo nghiệm để có một mô hìnhphát triển giáo dục đại học theo hướng thị trường, phù hợp với ViệtNam, các nhà khoa học nước ta đã thực hiện thành công một số côngtrình như:

- “Hoàn thiện chính sách tài chính cho giáo dục đại học ViệtNam”, Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Lê Phước Minh

- “Phát triển giáo dục Việt Nam trong nền kinh tế thị trường

và trước nhu cầu hội nhập kinh tế quốc tế”, đề tài cấp Nhà nước doPGS, TS Trần Quốc Toản chủ nhiệm đề tài

- “Đổi mới giáo dục đại học Việt Nam, hai thời khắc đầu thếkỷ”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học tổ chức tại Đại học Hoa Sen, ThànhPhố HCM, tháng 12/2008

- “Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý giáo dục đại học vàcao đẳng Việt Nam”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học do Ban liên lạc cáctrường đại học và cao đẳng Việt Nam tổ chức tháng 2/2011

Ngoài những công trình lớn kể trên, có rất nhiều bài nghiêncứu độc lập của các nhà khoa học trong và ngoài nước đề cập tới việcphát triển thị trường giáo dục đại học ở Việt Nam dưới nhiều góc độkhác nhau, trong đó có ý kiến ủng hộ và có cả những ý kiến phản đốiviệc phát triển thị trường giáo dục đại học

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu, nhưng chưa côngtrình nào khai thác một cách có hệ thống kinh nghiệm phát triển thịtrường giáo dục đại học ở Mỹ và Nhật Bản, đối chiếu với điều kiệnthực tiễn và mục tiêu phát triển của Việt Nam để rút ra các bài họckinh nghiệm có giá trị tham khảo

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Thông qua khảo sát thực tiễn phát

triển thị trường giáo dục đại học ở Mỹ, Nhật Bản, đối chiếu với điềukiện thực tiễn và mục tiêu phát triển của Việt Nam, rút ra những bàihọc kinh nghiệm có giá trị tham khảo và đề xuất một số gợi ý chínhsách nhằm góp phần phát triển thành công thị trường giáo dục đạihọc ở Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Khái quát những vấn đề lý luận về phát triển thị trườnggiáo dục đại học

- Chỉ ra những bài học kinh nghiệm trong phát triển thịtrường giáo dục đại học ở Mỹ và Nhật Bản

- Khái quát bối cảnh phát triển thị trường giáo dục đại học ởViệt Nam hiện nay, chỉ rõ những điểm tương đồng và sự khác biệt sovới điều kiện phát triển thị trường giáo dục ở Mỹ, Nhật Bản

- Đưa ra những gợi ý về chính sách phát triển thị trường giáodục đại học ở Việt Nam trên cơ sở các bài học kinh Nghiệm của Mỹ

và Nhật Bản

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: thị trường giáo dục đại học đặt trong

mối quan hệ với các nhân tố tác động tới sự vận động, phát triển củanó

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài khảo sát sự phát triển thị trường

giáo dục đại học ở Mỹ, Nhật Bản và những điều kiện tiền đề tácđộng trực tiếp tới sự phát triển thị trường này ở Việt Nam trong giaiđoạn hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận biệnchứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lênin Do phạm vi nghiên cứurộng và phức tạp, tác giả sử dụng phổ biến phương pháp trừu tượnghóa khoa học nhằm gạt bỏ những vấn đề ít liên quan, tập trung làm

rõ đối tượng nghiên cứu là thị trường giáo dục đại học

Bên cạnh đó, tác giả cũng sử dụng những phương phápnghiên cứu thường dùng trong lĩnh vực khoa học xã hội như: kết hợplôgic với lịch sử, thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp, …

6 Đóng góp mới của luận văn

- Hệ thống những vấn đề lý luận về phát triển thị trường giáodục đại học

- Rút ra những bài học kinh nghiệm phát triển thị trường giáodục đại học ở Mỹ, Nhật Bản

- Đưa ra một số gợi ý về chính sách phát triển thị trường giáodục đại học ở Việt Nam hiện nay

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu thamkhảo, Luận văn được kết cấu thành 3 chương (8 tiết)

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phát triển thị trườnggiáo dục đại học

Chương 2: Thực trạng phát triển thị trường giáo dục đại học

ở Mỹ và Nhật Bản

Chương 3: Những bài học kinh nghiệm từ phát triển thịtrường giáo dục đại học ở Mỹ, Nhật Bản và một số gợi ý chính sáchcho Việt Nam

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT

TRIỂN THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

1.1 Khái niệm, đặc trưng của thị trường giáo dục đại học

1.1.1 Khái niệm thị trường giáo dục đại học

Thị trường giáo dục đại học là tổng thể các quan hệ giữa nhàtrường, sinh viên, gia đình sinh viên, các doanh nghiệp và nhà nướctrong việc cung ứng và sử dụng dịch vụ giáo dục đại học đặt trong sựchi phối bởi các quy luật kinh tế khách quan

1.1.2 Những đặc trưng của thị trường giáo dục đại học

Thứ nhất, Thị trường giáo dục đại học có mối quan hệ gắn

bó mật thiết và trực tiếp giữa người cung cấp và người tiêu dùng dịch

1.2.1.2 Do tác động của xu thế toàn cầu hóa và hội nhậpkinh tế quốc tế

1.2.1.3 Do yêu cầu huy động và sử dụng hiệu quả các nguồnlực cho phát triển giáo dục đại học

1.2.2 Nội dung phát triển thị trường giáo dục đại học

1.2.2.1 Tạo lập môi trường phát triển

Muốn phát triển thị trường giáo dục đại học, trước hết cầntạo lập các môi trường cần thiết như môi trường pháp lý, môi trườngkinh tế, môi trường văn hóa xã hội Các môi trường này tồn tại đanxen và có tác động tổng hợp chi phối sự ra đời, phát triển của thịtrường giáo dục đại học Những tác động này bao hàm cả mặt tíchcực và tiêu cực, nếu chúng được tạo lập một cách đồng bộ sẽ pháthuy tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của nhau

1.2.2.2 Phát triển các yếu tố cấu thành thị trường giáo dụcđại học

Thứ nhất, phát triển hệ thống các trường đại học, cao đẳngvới tư cách là chủ thể trực tiếp cung cấp dịch vụ giáo dục đại học

Thứ hai, phát triển đội ngũ sinh viên, với tư cách là chủ thểtiêu dùng dịch vụ giáo dục đại học

Thứ ba, phát triển các dịch vụ giáo dục đại học với tư cách làđối tượng của thị trường giáo dục đại học

1.2.2.3 Định hướng, điều tiết sự phát triển thị trường giáodục đại học

Định hướng phát triển thị trường giáo dục đại học là xácđịnh mục tiêu chiến lược và sử dụng tổng hợp các nguồn lực của nhànước để tác động theo hướng dẫn dắt các lực lượng tham gia thịtrường giáo dục đại học hành động nhằm đạt tới mục tiêu chiến lược

đã xác định

Điều tiết sự phát triển của thị trường giáo dục đại học là sựcan thiệp của nhà nước vào thị trường này nhằm phát huy những tácđộng tích cực và hạn chế, khắc phục hậu quả của những tác động tiêucực nảy sinh tự phát trên thị trường

1.3 Các điều kiện chi phối sự phát triển thị trường giáo dục đại học

1.3.1 Mô hình và trình độ phát triển kinh tế

Thị trường giáo dục đại học tất nhiên chỉ nảy sinh trong nềnkinh tế thị trường, tuy nhiên tùy vào đặc điểm kinh tế, chính trị, xã hộikhác nhau mà các quốc gia đã phát triển kinh tế thị trường theo những

mô hình khác nhau, mỗi mô hình kinh tế này chi phối khác nhau tới sựphát triển của thị trường giáo dục đại học

Trình độ phát triển kinh tế tác động trực tiếp tới thị trườnggiáo dục đại học, không có thị trường giáo dục đại học hoạt độnghiệu quả trong một nền kinh tế kém phát triển Bên cạnh đó, trình độphát triển kinh tế luôn song hành với trình độ phát triển khoa họccông nghệ, mà sự phát triển khoa học công nghệ lại chi phối trực tiếptới chất lượng các dịch vụ giáo dục đại học

1.3.2 Truyền thống văn hóa

Truyền thống văn hóa chi phối mạnh mẽ tới sự phát triển thịtrường giáo dục đại học, mà rõ nhất là sự ảnh hưởng của văn hóa tớinhu cầu học đại học của người dân Truyền thống văn hóa cũng chiphối trực tiếp việc thừa nhận hay không sự tồn tại của thị trường giáodục đại học Việc thừa nhận hay không sự tồn tại của thị trường giáodục đại học ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của thị trường này.

1.3.3 Chính sách quốc gia về giáo dục đào tạo

Tùy vào đặc điểm tình hình, mỗi quốc gia có chính sách pháttriển giáo dục đào tạo riêng của mình Có quốc gia bao cấp và thựchiện độc quyền nhà nước đối với lĩnh vực này, một số quốc gia kháclại coi đây như một loại hình dịch vụ và hoàn toàn để thị trường tựđiều tiết, phần đông các quốc gia còn lại coi giáo dục đại học là lĩnhvực dịch vụ cần được xã hội hóa, nhưng vẫn đảm bảo vai trò điềutiết, chi phối của nhà nước nhằm định hướng mục tiêu phát triểnnguồn nhân lực Tùy vào các chính sách khác nhau đó mà thị trườnggiáo dục đại học có thể hình thành hoặc không, có thể phát triểnnhanh hoặc chậm

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG

GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở MỸ VÀ NHẬT BẢN

2.1 Tạo lập môi trường phát triển thị trường giáo dục đại học

2.1.1 Tạo lập môi trường kinh tế

Nước Mỹ có điều kiện kinh tế hết sức thuận lợi khi phát triểnthị trường giáo dục đại học trên cơ sở kế thừa mô hình kinh tế thịtrường tự do của nước Anh Khác với mỹ, tiền đề kinh tế cho sự xuấthiện thị trường giáo dục đại học Nhật Bản được đánh dấu bằng cảicách Minh Trị 1866-1869, và được tạo lập tương đối đồng bộ sau thếchiến thứ hai Sự thịnh vượng của nền kinh tế đã tạo ra một giai đoạnvàng son cho nền đại học Nhật Bản

2.1.2 Tạo lập môi trường chính trị, pháp lý

Ở giai đoạn đầu thành lập, một thể chế chính trị với quyềnlực nhà nước liên bang yếu đã tạo ra điều kiện thuận lợi cho nền giáodục đại học Mỹ phát triển tự do Tuy không thành lập được một hệthống giáo dục đại học mạnh, nhưng chính quyền liên bang đã dầnhoàn thiện một hệ thống quy phạm pháp luật cần thiết cho sự pháttriển thị trường giáo dục đại học Hiến pháp quy định quyền tự chủcao của các chủ thể kinh tế, trong đó có các trường đại học

Tiền đề chính trị cho sự ra đời và phát triển thị trường giáodục đại học Nhật Bản cũng được đánh dấu bằng cải cách Minh Trị.Cùng với việc cải cách thể chế chính trị, hệ thống pháp luật của NhậtBản cũng dần được thiết lập tạo điều kiện pháp lý cần thiết cho sự

phát triển thị trường giáo dục đại học Ngoài các điều khoản cơ bảnliên quan đến giáo dục đã được ghi trong Hiến pháp, hàng loạt cácđạo luật chi tiết cũng đã được ban hành để tổ chức và quản lý cáchoạt động giáo dục và hệ thống giáo dục đại học

2.1.3 Tạo lập môi trường văn hóa, xã hội

Mỹ là quốc gia của những người nhập cư, điều này quy địnhtính cởi mở của văn hóa Mỹ Người Mỹ ít bị gò bó bởi những truyềnthống cũ, trái lại sự sáng tạo và tự do cá nhân được đề cao Đặc điểmvăn hóa, xã hội này ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của thị trườnggiáo dục đại học theo cả hai chiều hướng, một mặt nó tạo ra sự tự dolàm cho thị trường giáo dục đại học phát triển phong phú về loại hìnhdịch vụ, đa dạng về hình thức tổ chức dạy học, mặt khác nó hạn chếviệc quy định những chuẩn mực đạo đức, văn hóa trong các chươngtrình giáo dục đại học

Nhật Bản có đặc trưng văn hóa xã hội khác với Mỹ khi pháttriển thị trường giáo dục đại học Trước cải cách Minh Trị, giáo dụcđại học Nhật Bản chịu ảnh hưởng lớn của văn hóa Trung Hoa Ýthức hệ Nho giáo cùng với tinh thần võ sĩ đạo Samurai chi phối đờisống tinh thần xã hội, xã hội phân hóa đẳng cấp rõ rệt Với mongmuốn đuổi kịp phương Tây, Nhật Bản đã tiến hành những cải cáchmạnh mẽ và toàn diện, bao hàm cả lĩnh vực văn hóa, xã hội Hệ tưtưởng Nho giáo dần mất vị trí thống trị, và thay vào đó là các giá trịvăn hóa phương Tây mang tính tự do, không phân biệt đẳng cấp và

đề cao vai trò của cá nhân

2.2 Xây dựng và phát triển các yếu tố cấu thành thị trường giáo dục đại học

2.2.1 Xây dựng và phát triển hệ thống trường đại học

Tính thị trường chi phối mạnh mẽ quá trình hình thành cáctrường đại học ở Mỹ Giai đoạn 1969-1975 đã có khoảng 800 trườngđại học được thành lập mới và cũng có khoảng 300 trong số đó phảiđóng cửa hoặc sát nhập [22] Cơ chế cạnh tranh của thị trường đãsàng lọc, loại bỏ bớt các trường yếu kém và thúc đẩy các trường khácmạnh lên Đến đầu thế kỷ XXI, Mỹ có khoảng 4000 trường đại học,trong đó khoảng 1700 trường công và 2300 trường tư [23]

Khác với Mỹ, hệ thống các trường đại học Nhật Bản khônghình thành một cách tự phát mà hình thành gắn liền với vai trò củanhà nước Đầu thế kỷ XIX, một số trường đại học quốc lập theo môhình châu Âu xuất hiện như Đại học Tokyo , Kyoto, Tohoku,Osaca… Tiếp đó, nhiều cơ sở giáo dục đại học của nhà nước,trường công của các địa phương (public local) và nhiều trường

tư (private) cũng được tiếp tục thành lập Cho đến nay, Nhật Bản

đã có hơn một nghìn trường đại học và cao đẳng, với hơn200.000 giảng viên, trong đó phần lớn là ở loại hình trường tư

2.2.2 Xây dựng và phát triển các dịch vụ giáo dục đại học

Đối với giáo dục đại học Mỹ, tính thị trường ngay từ đầu đãtạo ra một cơ cấu dịch vụ giáo dục đại học phong phú, đa ngành, sátthực tế Cuộc sống thực tế, sự phát triển kinh tế xã hội của vùng đấtmới này rất nhanh chóng được phản ánh vào nền giáo dục đại học

của nó Sự đòi hỏi khắt khe của thị trường cũng buộc các trường phảitạo dựng thương hiệu cho mình bằng chính chất lượng đào tạo

Khác với Mỹ, ở giai đoạn đầu, giáo dục đại học Nhật Bảnđược đặc trưng bởi hệ thống quản lý hành chính tập trung, điều nàyquy định sự đơn điệu, xa rời thực tiễn của các chương trình đào tạođại học Sau thế chiến II, cùng với sự gia tăng nhanh chóng cáctrường đại học tư và việc mở rộng quyền tự chủ cho các trường cônglập, các dịch vụ giáo dục đại học Nhật Bản phát triển phong phú, đadạng và ngày càng sát thực tế

2.2.3 Phát triển đội ngũ sinh viên

Trước thế chiến II, quy mô sinh viên toàn nước Mỹ duy trì

ổn định ở con số trên dưới 1,5 triệu, nhưng chỉ sau nửa thế kỷ, con sốnày đã tăng lên 10 lần Vào thập niên cuối thế kỷ XX, số sinh viênchiếm 62% tổng số học sinh tốt nghiệp trung học; 60% thanh niêntrong độ tuổi 18-19, 31% thanh niên trong độ tuổi 22-24 đang theohọc đại học và 22% số người trên 25 tuổi đã tốt nghiệp đại học [23]

Sự phát triển nhanh chóng số lượng sinh viên Mỹ nhờ cơ chế nhậphọc dễ dàng, số lượng trường tư đông đảo và vai trò hỗ trợ tài chínhcủa chính phủ cũng như khả năng tự tạo quỹ tài chính bằng việc làmthêm của sinh viên

Với Nhật Bản, ở giai đoạn đầu phát triển thị trường giáo dụcđại học, số lượng người có nhu cầu học đại học cao hơn nhiều lần sovới khả năng thu nhận của các trường đại học Do đó, cái mà chínhphủ Nhật Bản quan tâm trong chính sách phát triển giáo dục đại họckhông phải là gia tăng số lượng sinh viên, mà là tìm cách gia tăng số