SKKN Một số biện pháp dạy học văn bản nghị luận, văn học trung đại ở trường THPT

Lí do chọn đề tài Văn nghị luận là thể loại văn: “Viết về những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vựcđời sống khác nhau: chính trị, triết học, kinh tế, văn hoá…Mục đích của văn nghị luậ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC VĂN BẢN NGHỊ LUẬN, VĂN

HỌC TRUNG ĐẠI Ở TRƯỜNG THPT"

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài

Văn nghị luận là thể loại văn: “Viết về những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vựcđời sống khác nhau: chính trị, triết học, kinh tế, văn hoá…Mục đích của văn nghị luận làbàn bạc, thảo luận, phê phán hay truyền bá tức thời một tư tưởng, một quan điểm nào đónhằm phục vụ trực tiếp cho lợi ích của một tầng lớp, một giai cấp nhất định…Đặc trưng

cơ bản của văn nghị luận là tính chất luận thuyết - khác với văn học nghệ thuật, vănchương nghị luận trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lập luận, lýlẽ…” (Từ điển thuật ngữ Văn học - NXB Đại học Quốc Gia, 4/1999)

Trên thế giới và Việt Nam văn chương nghị luận có lịch sử từ rất lâu đời, nó không chỉ

có ý nghĩa đối với những vấn đề lớn lao của đất nước, thời đại như công cuộc giữ nước,dựng nước, canh tân đất nước mà cũng rất gần gũi và có ý nghĩa trong đời sống conngười Đã có rất nhiều áng văn trở thành mẫu mực, bất hủ của từng dân tộc và trên toànthế giới

Trước đây do quan niệm phiến diện về văn học nên nhiều người cho rằng văn chươngchỉ bao gồm những sáng tác bằng tưởng tượng, hư cấu mà ít nghĩ đến văn nghị luận.Hoặc có nghĩ đến thì lại cho rằng đây là thể loại thường đề cập đến những tư tưởng caosiêu, trừu tượng, lập luận khô, diễn đạt khó nên không hấp dẫn Do vậy văn nghị luận rất

ít được đưa vào chương trình phổ thông, có chăng chỉ một vài tác phẩm nghị luận trung

đại (Sông núi nước Nam, Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo) và hiện đại (Tuyên ngôn độc

lập) ở cả hai cấp học (theo quan điểm đồng tâm mở rộng).

Hiện nay do thấy được vai trò quan trọng của văn nghị luận Nên các nhà nghiên cứu

và biên soạn sách đã tuyển chọn một số văn bản nghị luận hay, có giá trị vào dạy trongchương trình phổ thông với nhiều thể loại và đa dạng về đề tài… đặc biệt là trongchương trình Ngữ văn bậc THPT

Đối với bản thân, do thấy được những giá trị to lớn của văn nghị luận, đặc biệt là vănnghị luận trung đại trong thực tế đời sống cũng như trong quá trình giảng dạy Chính vìvậy tôi quyết định chọ vấn đề này để nghiên cứu và áp dụng

2 Mục đích nghiên cứu

- Khi thực hiện đề tài này, mục đích tôi đặt ra là để tìm một hướng tiếp cận đơn giản, dễ

hiểu nhưng sâu sắc, cuốn hút đối với giáo viên trong giảng dạy và với học sinh trong quátrình các em lĩnh hội, tiếp thu kiến thức Biến giờ dạy những tác phẩm nghị luận trung đạikhô khan thành những giờ dạy văn hấp dẫn nhưng rất thực tế, sinh động

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Các tác phẩm văn nghị luận trung đại trong chương trình THPT

- Các loại tài liệu tham khảo có liên quan tới phần văn nghị luận trung đại

- Đối tượng sử dụng đề tài: Các em học sinh lớp 11A6 và 11A9 năn học 2010 - 2011; lớp10A9, 11A1, 11A2, 11A3 trường THPT Bá Thước năm học 2011 - 2012

4 Phương pháp nghiên cứu

- Kiểm tra sự tiếp thu của học sinh bằng bài tập về nhà và các đề ôn tập.

- Đánh giá, đưa ra sự điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Phần 1: Cơ sở lí luận

Văn nghị luận là một trong những kiểu văn bản quan trọng trong đời sống xã hội củacon người, có vai trò rèn luyện tư duy lôgic, năng lực biểu đạt những quan niệm, tư tưởngsâu sắc trước đời sống

Văn chương trung đại là phần đã được đánh giá ổn định Đó là những tác phẩm tiêu

biểu có giá trị nhất trong lịch sử giữ nước, dựng nước thời phong kiến Nó là “tiếng của

cha ông thuở trước”, góp phần xứng đáng làm nên và hun đúc những truyền thống quý

báu của dân tộc Nó là quyền tự hào chính đáng của mỗi người Việt Nam chúng ta

Sách Ngữ văn 10 và Ngữ văn 11, phần văn học trung đại đã tăng một số lượng đáng kểnhững văn bản nghị luận Coi trọng đúng mức những tác phẩm văn học chính luận,những tác phẩm có màu sắc học thuật để tăng cường, tô đậm bản chất văn hoá của vănhọc

Đưa thêm văn nghị luận, tăng cường bản chất văn hoá của văn học là để giúp học sinhvận dụng văn học vào cuộc sống Văn nghị luận gắn với học sinh giúp các em về phươngpháp tư duy, cách lập luận đến cách viết bài văn nghị luận…

Phần 2: Thực trạng của vấn đề

2.1 Thực trạng chung:

Về cơ bản văn nghị luận là sản phẩm của tư duy lôgíc Nhưng vẻ đẹp của một ángvăn nghị luận không chỉ thể hiện ở những tư tưởng đúng đắn, sâu sắc mà còn ở hình thứclập luận phong phú, lý lẽ đanh thép, giọng điệu thuyết phục Hiện nay mặc dùnhững tác phẩm văn nghị luận trung đại đưa vào chương trình học đều là những tác phẩm

có giá trị cao về nội dung và nghệ thuật, nhưng thực tế trong quá trình giảng dạy cả giáoviên và học sinh mới chỉ đi đúng, hiểu đúng những quan điểm tư tưởng của tác giả (chú ýkhai thác nội dung) mà chưa chú ý đến vẻ đẹp về hình thức nghệ thuật của các tác phẩm

Vì thế việc dạy các tác phẩm nghị luận, đặc biệt là nghị luận xã hội thường khó, khôngmấy hấp dẫn đối với cả giáo viên và học sinh.

2.2 Thực trạng đối với giáo viên:

- Thực tế cho thấy, không ít giáo viên có tâm lí không mặn mà, ít hứng thú khi dạy vănbản nghị luận Nhiều giáo viên cho rằng văn bản nghị luận khô khan, khó cảm nhận, khótruyền được hứng thú cho học sinh Do đó, dẫn đến việc dạy sơ sài, thiếu tìm hiểu sâu,thiếu đầu tư cho tiết dạy này Với thực tế đó, hiệu quả giờ dạy văn bản nghị luận khó đạtđược như yêu cầu đặt ra

- Khi thực hiện chương trình sách giáo khoa Ngữ văn mới, nhiều đồng chí giáo viên còncảm thấy lúng túng về phương pháp dạy đọc - hiểu một số văn bản nghị luận trung đại vì

có nhiều bỡ ngỡ khi gặp một số thể loại mới như : chiếu, văn bia, tựa, thư, cáo…vớinhiều tác phẩm khác nhau về thời điểm ra đời, khác nhau về loại hình văn hoá Nhưngnhững tác phẩm ấy đều có sức hấp dẫn đặc biệt bởi tính trí tuệ uyên bác và tình cảm sâusắc của người cầm bút Để vừa dạy đúng, lại vừa hay, biến những tác phẩm nghị luậnthiên về lý lẽ, lập luận trở thành một văn bản văn học lôi cuốn, hấp dẫn học sinh là mộtđiều không phải dễ đối với nhiều giáo viên Vì vậy, việc tìm ra những biện pháp tích cựcphục vụ cho quá trình giảng dạy các tác phẩm nghị luận trung đại là điều vô cùng cầnthiết

2.3 Thực trạng đối với học sinh:

Về phía học sinh, do chưa có thói quen chủ động tìm hiểu, khám phá các tác phẩm;bởi việc đọc - hiểu văn bản văn học trung đại đã khó thì việc đọc - hiểu một văn bản nghịluận trung đại càng khó hơn Vì trong văn bản nghị luận trung đại, tư tưởng của tác giảkhó nắm bắt bởi cách viết hàn lâm, với hệ thống điển tích, điển cố dày đặc Điều đó,càng đọc học sinh càng không hiểu bởi vốn kiến thức hạn chế, từ ngữ “xa lạ”

Đặc biệt là khả năng lập luận trong văn nghị luận của học sinh hiện nay rất yếu, nhiều

em khi viết bài văn tỏ ra rất lúng túng, thậm chí chưa xác lập được một hệ thống luận

điểm, luận cứ một cách rõ ràng và xác đáng, biến bài văn của mình thành một “rừng

văn”, “bè văn” Trong khi những bài văn nghị luận trung đại trong sách giáo khoa Ngữ

văn có thể coi là những bài văn nghị luận mẫu mực trong cách lập luận Việc dạy đọc hiểu tốt các văn bản nghị luận trung đại sẽ góp phần rất lớn vào việc rèn luyện và nângcao kĩ năng lập luận trong văn nghị luận của học sinh, giúp học sinh có hứng thú học tập

-và tác phẩm sẽ không còn bị đóng băng trong lớp sương nghệ thuật trung đại

Phần 3: Giải pháp và tổ chức thực hiện:

3.1 Giải pháp:

- Văn nghị luận trung đại ra đời trong bối cảnh văn hoá - xã hội phong kiến chịu sự chiphối bởi hệ tư tưởng chính thống cũng như quan niệm văn chương của thời đại Trongquá trình dạy học, giáo viên một mặt phải tôn trọng tính chỉnh thể của văn bản, bám sátvăn bản để hướng dẫn học sinh đọc – hiểu, mặt khác để hiểu thấu đáo các luận điểm và

cách thức lập luận của tác giả trung đại, giáo viên phải trau dồi tri thức văn hoá đọc cho

bản thân và hướng dẫn cho học sinh cách đọc tác phẩm của tiền nhân đúng với thi phápcủa một thời đại, phù hợp với ngữ cảnh sản sinh văn bản Do đó, phương pháp dạy tíchhợp trở thành nguyên tắc quan trọng không thể thiếu

Để dạy - đọc hiểu các văn bản nghị luận trung đại theo hướng tích hợp, tôi đã làm nhưsau :

a Xác định trọng tâm kiến thức cần đạt trong bài dạy

b Xác định đặc điểm nổi bật của thể loại

c Xác định nội dung kiến thức cần tích hợp (Xác định kiến thức của bài có liên quan đếnbài nào học sinh đó học và sắp học).

d Xây dựng hệ thống câu hỏi tích hợp

- Đặc điểm nghệ thuật nổi bật của các văn bản nghị luận là hệ thống luận điểm, luận cứhết sức rõ ràng, mạch lạc, lập luận rất chặt chẽ thế nhưng khi đọc xong văn bản, học rất

mơ hồ về điều này Vậy khi dạy, chúng ta phải làm thế nào để khắc phục được hiện tượngtrên? Theo tôi giải pháp là sử dụng sơ đồ hoá nội dung bài học theo cấu trúc tầng bậc.Làm như vậy, vừa khái quát hoá nội dung bài học một cách ngắn gọn, khoa học vừakhiến cho học sinh dễ nhớ, khắc sâu được kiến thức

- Các văn bản nghị luận trung đại thường mang đặc điểm của văn học trung đại: sử dụngđiển tích, điển cố, ngôn từ mang tính ước lệ, tượng trưng, hệ thống từ Hán Việt xuất hiệndày đặc Học sinh sẽ rất khó khăn khi đọc hiểu văn bản nếu không hiểu được các điểntích, điển cố và những từ khó mà tác giả đó sử dụng Do vậy khi dạy đọc - hiểu các vănbản nghị luận trung đại, cần yêu cầu và hướng dẫn học sinh đọc và tìm hiểu phần chúthích ở cuối mỗi trang của văn bản

3.2 Tổ chức thực hiện:

3.2.1 Dạy đọc - hiểu văn bản nghị luận trung đại theo hướng tích hợp

3.2.1.1 Thế nào là dạy đọc - hiểu theo hướng tích hợp?

3.2.1.2 Vận dụng nguyên tắc dạy đọc – hiểu tích hợp vào một số văn bản nghị luận trung đại.

*/ Vì nghệ thuật đặc sắc nhất của các văn bản nghị luận chính là hệ thống luận điểm,luận cứ rõ ràng, mạch lạc và cách lập luận chặt chẽ nên khi dạy đọc - hiểu các văn bảnnghị luận trung đại, tôi đặc biệt chú trọng tới việc tích hợp với phân môn Làm văn Từ đó

nhằm củng cố, rèn luyện và nâng cao khả năng lập luận trong văn nghị luận của học sinh

- Điều này trước hết được thể hiện ở việc hướng dẫn học sinh tìm hiểu bố cục của vănbản nghị luận trung đại

Nếu trong các loại văn bản khác ta thường hỏi: “Sau khi tìm hiểu văn bản, em thấy văn

bản có thể chia làm mấy phần? Nội dung của từng phần?” thì đối với các văn bản nghị

luận không nên hỏi như vậy vì không khai thác được đặc điểm nổi bật của thể loại nghịluận Vậy giáo viên phải đặt câu hỏi như thế nào đây?

Khi dạy văn bản: “Trích diễm thi tập” của tác giả Hoàng Đức Lương, tôi đặt câu hỏi như sau: Theo em, văn bản “Trích diễm thi tập” gồm mấy luận điểm? Đó là những luận

điểm nào?

Có thể lúc đầu học sinh còn bỡ ngỡ trước cách hỏi như vậy nhưng nếu giáo viên có sự gợidẫn tốt và thường xuyên sử dụng kiểu câu hỏi như vậy khi dạy đọc hiểu các văn bản nghịluận thì các em sẽ trả lời được

- Việc tích hợp với phân môn Làm văn còn thể hiện ở bước hướng dẫn học sinh đọc hiểuchi tiết văn bản

+ Để làm được điều này khi dạy văn bản “Trích diễm thi tập”, tôi sử dụng một hệ thống

câu hỏi sau:

• Câu hỏi 1: Theo em, vấn đề nêu ra ở luận điểm một là gì?

Sau khi học trả lời : “Vấn đề mà tác giả Hoàng Đức Lương nêu ra ở luận điểm một là:Những nguyên nhân làm cho thơ văn không lưu truyền hết ở đời”, ta sẽ đưa ra tiếp cáccâu hỏi sau:

• Câu hỏi 2: Ở luận điểm một, tác giả Hoàng Đức Lương đã đưa ra những lí do nào

khiến thơ văn không lưu truyền hết ở đời ?

(Với câu hỏi này, giáo viên đã giúp học sinh phát hiện được: ở luận điểm một tác giả đãnêu ra sáu lí do làm cho thơ văn không lưu truyền hết ở đời

* Bốn lí do chủ quan:

+ Chỉ có thi nhân mới thấy được cái hay, cái đẹp của thơ ca

+ Người có học thì ít để ý đến thơ ca

+ Người quan tâm đến thơ ca thì không đủ năng lực và kiên trì

+ Chính sách in ấn của nhà nước còn hạn chế

* Hai lí do khách quan:

+ Thời gian làm huỷ hoại sách vở

+ Chiến tranh, hoả hoạn làm sách vở rách nát, mai một.)

• Câu hỏi 3: Từ việc tìm hiểu các lí do trên, em thấy tác giả chọn cách lập luận nào

để luận chứng?

(Tác giả phân tích những luận cứ cụ thể về các mặt khác nhau để lí giải bản chất của hiệntượng, vấn đề.)

• Câu hỏi 4: Tại sao tác giả không bắt đầu bài tựa bằng cách trình bày những công

việc sưu tầm của mình mà lại giải quyết trước luận điểm: Nguyên nhân làm cho thơ văn không lưu truyền hết ở đời?

(Câu hỏi này giúp học sinh nhận ra rằng: Sở dĩ tác giả mở đầu bằng luận điểm trên vì hai

lí do:

- Đó chính là luận điểm quan trọng nhất của bài tựa

- Bởi ông muốn nhấn mạnh việc làm sưu tầm, biên soạn cuốn sách là xuất phát từyêu cầu cấp thiết của thực tế chứ không chỉ từ sở thích cá nhân và đó là công việc khókhăn vất vả nhưng nhất định phải làm.)

• Câu hỏi 5: Trước những nguyên nhân làm cho thơ văn không lưu truyền hết ở đời,

tâm trạng của tác giả ra sao? Những từ ngữ, hình ảnh nào thể hiện tâm trạng đó?

• Câu hỏi 6: Tìm những từ ngữ thể hiện thái độ của tác giả khi sưu tầm biên soạn

+ Đặt câu hỏi tích hợp ở hai câu: 5, 6, đã tích hợp được với bài: “Yếu tố biểu cảm, tự

sự trong văn nghị luận” mà các em đã được học ở THCS Việc tích hợp như vậy sẽ giúpcác em hiểu được: Kết hợp nghị luận với biểu cảm, tự sự, làm bài tựa có tính thuyết phụccao, tác động sâu sắc đến người đọc

- Khi hướng dẫn học sinh phân tích văn bản nghị luận giáo viên thường đưa ra câu hỏi:

Em hãy nhận xét về cách lập luận của tác giả?

Câu hỏi này sẽ giúp học sinh củng cố lại kiến thức của các bài học về lập luận trong vănnghị luận, các thao tác lập luận trong văn nghị luận

- Cuối cùng việc tích hợp với phân môn Làm văn còn được thể hiện ở phần củng cố bài

học

VD: Sau khi dạy xong các bài văn nghị luận trung đại, tôi thường sử dụng câu hỏi: Em

hãy viết lại dàn ý của bài Tựa (Chiếu, Văn bia)?

*/ Tích hợp với phân môn Tiếng Việt

- Một trong những đặc điểm của văn học trung đại nói chung và văn nghị luận trung đạinói riêng là dùng cách nói uyển ngữ, cách nói hình ảnh với nhiều điển tích, điển cố Vìvậy khi dạy đọc hiểu văn bản nghị luận trung đại, giáo viên cần phải giúp học sinh thấy

rõ được điều này

Dạy bài “Chiếu cầu hiền” hoặc bài “Xin lập khoa luật”, ta có thể tích hợp với bài Tiếng Việt học trước đó: “Thực hành về thành ngữ, điển cố.”

VD: Trong đoạn đầu của văn bản “Chiếu cầu hiền” tác giả Ngô Thì Nhậm đã sử dụng

mấy điển tích, điển cố? Đó là những điển tích, điển cố nào? ý nghĩa của việc sử dụng đó?

Hỏi như vậy chắc chắn học sinh sẽ phát hiện và cảm nhận được: Chỉ trong một đoạnvăn ngắn, tác giả đó sử dụng 9 điển tích, điển cố được rút ra từ sách vở cổ xưa, hàm ý chỉnhững người ẩn dật uổng phí tài năng, hoặc những người làm quan nhưng còn nghi ngại,kiêng dè, giữ mình mà không dám nói thẳng

- Tích hợp với Tiếng Việt để giúp học sinh thấy được việc sử dụng từ ngữ chính xác,giàu giá trị biểu đạt, biểu cảm của văn bản nghị luận trung đại

VD: Phân tích ý nghĩa nhan đề “Chiếu cầu hiền”, cần làm nổi bật tác dụng biểu đạt, biểu cảm của từ “cầu”: Tại sao tác giả lại sử dụng từ “cầu” chứ không phải là từ “mời” hoặc

“gọi”?

Câu hỏi này giúp học sinh thấy được giá trị biểu đạt của từ ngữ: “Cầu” thể hiện sự mongmỏi đồng thời là thái độ trân trọng và đề cao đối tượng mà vua Quang Trung muốnhướng tới, còn “mời” hay “gọi” mang sắc thái tình cảm bình thường

- Trong văn nghị luận trung đại cũng sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật phong phú để thểhiện cảm hứng của chủ thể sáng tạo và tạo nên tính hình tượng cùng sắc thái trữ tình củatác phẩm Tính hình tượng của văn nghị luận trung đại thường thể hiện ở cấp độ ngôn từ,

ở cách diễn đạt tu từ

Ví dụ: Nguyễn Trãi trong “Bình Ngô đại cáo” đã sử dụng thành công nghệ thuật so sánh,

cường điệu để diễn tả sức mạnh của nghĩa quân: “Gươm mài đá, đá núi cũng mòn Voiuống nước, nước sông phải cạn” và sự thảm bại nhanh chóng của kẻ thù: “Cơn gió toquét sạch lá khô, tổ kiến hổng sụt toang đê vỡ”

Khi phân tích văn bản giáo viên chỉ ra được điều này thì đồng nghĩa với việc giúp họcsinh củng cố lại kiến thức về các biện pháp nghệ thuật tu từ mà các em đã được học ở lớpdưới

*/ Tích hợp theo cụm thể loại

- Việc tích hợp theo cụm thể loại giúp học sinh hình thành được tri thức về thể loại vàvận dụng được những tri thức đọc hiểu về thể loại đó

- Một số ví dụ

+ VD1: Dạy bài “Chiếu cầu hiền” của Ngô Thì Nhậm, nên yêu cầu học sinh về nhà xem trước lại bài : “Chiếu dời đô” của Lý Công Uẩn đã được học ở Lớp 8.

Khi dạy ở trên lớp, ta có thể đặt câu hỏi: “Qua bài “Chiếu dời đô” đã được học ở Lớp

8, em hiểu như thế nào là thể chiếu?”

+ VD2: Sau khi dạy xong các văn bản nghị luận trung đại, giáo viên sẽ yêu cầu học sinhrút ra những kết luận khái quát nhất về đặc trưng văn nghị luận trung đại sau đó yêu cầu:

Từ những đặc trưng cơ bản của văn nghị luận trung đại đã học, em hãy so sánh với cácvăn bản nghị luận hiện đại đã học ở chương trình THCS Từ đó rút ra một số kết luận cần

thiết khi viết một văn bản nghị luận?

3.2.2 Sử dụng sơ đồ

- Người xưa đã nói: “Trăm nghe không bằng một thấy” Lí luận dạy học hiện đại cũng

khẳng định vai trò quan trọng của những ví dụ trực quan sinh động

Sử dụng sơ đồ hệ thống luận điểm, luận cứ của văn bản nghị luận chính là làm cho họcsinh không chỉ “nghe” mà còn “thấy”

VD: Khi dạy bài “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” ta cho học sinh quan sát sơ đồ kết

cấu của bài văn bia

Sơ đồ kết cấu của bài văn bia “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”