Du nhập vàoViệt Nam từ rất sớm đầu Công nguyên, Phật giáo đã nhanh chóng hòa mình cùngdòng chảy của văn hóa dân tộc Việt Nam, gần gũi và thấm sâu trong tâm thức củangười dân Việt, dung h
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Hà Nội – 2013
Công trình được hoàn thành tại:
Trang 2Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trần Thị Kim Oanh
Phản biện 1: TS Nguyễn Quốc Tuấn
Phản biện 2: TS Lê Tâm Đắc
Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn – Đại học Quốc gia
Hà Nội vào hồi 9 giờ 00 ngày 30 tháng 12 năm 2013
Có thể tìm hiểu luận văn tại:
- Trung tâm thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội
- Trung tâm thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Phật giáo là một trong ba tôn giáo lớn trên thế giới (cùng với đạo Kitô và đạoHồi), ra đời ở Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ VI trước Công nguyên Du nhập vàoViệt Nam từ rất sớm (đầu Công nguyên), Phật giáo đã nhanh chóng hòa mình cùngdòng chảy của văn hóa dân tộc Việt Nam, gần gũi và thấm sâu trong tâm thức củangười dân Việt, dung hợp với tín ngưỡng bản địa, tham gia vào công cuộc xây dựng
và bảo vệ đất nước, thổi vào văn hóa Việt Nam một làn gió văn hóa mới, đó chính làvăn hóa Phật giáo Trải qua hơn 2.000 năm du nhập và phát triển ở Việt Nam, Phậtgiáo đã chứng tỏ được vị thế của mình, gắn bó cùng dân tộc, hòa quyện với văn hóadân tộc, những thành tố văn hóa dân tộc Việt Nam như: ngôn ngữ, niềm tin, tập quán,văn học, nghệ thuật… không đâu là không có dấu ấn của văn hóa Phật giáo Giáo lý,đạo đức Phật giáo với sự đề cao tính nhân ái, vị tha, khuyên răn con người tránh điều
ác, làm điều thiện, tất cả đều gần gũi với tư duy, lối sống và văn hóa của con ngườiViệt Nam Phật giáo đã đóng góp những giá trị văn hóa của mình để làm giàu vàphong phú hơn cho kho tàng văn hóa Việt Nam Chính bởi vậy, văn hóa Phật giáođược xem như một thành tố không thể thiếu của nền văn hóa dân tộc Việt Nam
Phật giáo với tư cách là một tôn giáo luôn đồng hành cùng dân tộc, vì vậy,trong giai đoạn hiện nay khi vấn đề toàn cầu hóa đang ngày càng mở rộng, đặt ranhững thách thức đối với sự đổi mới và phát triển văn hóa, con người Việt Nam thìvăn hóa Phật giáo với những giá trị của mình sẽ ảnh hưởng trực tiếp và đóng vai trò
là một chủ thể quan trọng để trở thành cầu nối cho văn hóa Việt Nam sánh bướcphát triển cùng với nhiều nền văn hóa khác trên thế giới Hơn nữa, trong bối cảnhhiện nay, khi hiện tượng xâm lăng văn hóa, những làn sóng văn hóa ngoại lai đangtrở thành rào cản, làm mất đi những giá trị văn hóa truyền thống quý báu của dântộc ta thì việc nghiên cứu về văn hóa Phật giáo và bảo tồn văn hóa Phật giáo ViệtNam với mục đích gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc lại càng trở nên ýnghĩa và thiết thực
Trên tinh thần của nghị quyết Hội nghị lần thứ Năm, Ban chấp hành Trung
Ương Đảng (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến
Trang 4đậm đà bản sắc dân tộc; đồng thời xuất phát từ những suy nghĩ như trên, chúng tôi
chọn đề tài nghiên cứu “Văn hóa Phật giáo và vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo Việt Nam hiện nay” làm luận văn của mình Với đề tài này, chúng tôi mong
muốn có thể góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu văn hóa Phật giáo, đồng thờinhận định rõ hơn vị thế của văn hóa Phật giáo trong xã hội Việt Nam hiện nay vàđưa ra một số giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy những tinh hoa của văn hóa Phậtgiáo trong nền văn hóa Việt Nam
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa hiện nay, vấn đề khai thác và phát huynhững giá trị văn hóa truyền thống được coi là nhiệm vụ chiến lược của Đảng và Nhànước ta Văn hóa Phật giáo với tư cách là một nhân tố cấu thành trong văn hóa ViệtNam nên không thể thiếu vào việc tham gia và đóng góp trong tiến trình xây dựngnền văn hóa dân tộc Do vậy, nghiên cứu văn hóa Phật giáo và vấn đề bảo tồn vănhóa Phật giáo Việt Nam ngày càng được quan tâm, chú trọng hơn
Tuy nhiên, những nghiên cứu về văn hóa Phật giáo và bảo tồn văn hóa Phậtgiáo Việt Nam vẫn chưa có nhiều công trình khai thác chuyên sâu Trong phạm viliên quan đến đề tài này, chúng tôi tạm chia ra các mảng như sau:
Các công trình trình sách nghiên cứu về Phật giáo và văn hóa Phật giáo gồm có:
- Về Phật giáo: Tư tưởng Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Duy Hinh, 1999; Việt Nam Phật giáo sử luận I - II - III của Nguyễn Lang, 2000; Lịch sử Phật giáo Việt Nam của Lê Mạnh Thát (gồm tập I, II, III xuất bản năm 1999, 2001 và 2002); Khái lược Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Cao Thanh, 2008; Mấy vấn đề về Phật giáo trong lịch sử Việt Nam của Nguyễn Đức Sự và Lê Tâm Đắc, 2010… Đây là
một số công trình nghiên cứu khái quát về quá trình du nhập và phát triển của Phậtgiáo vào Việt Nam, qua đó giúp người đọc hiểu rõ hơn về tiến trình hình thành vàphát triển của Phật giáo Việt Nam qua hơn 2.000 năm lịch sử, Phật giáo đã gắn bó
và bám rễ, thấm sâu trong đời sống tinh thần, sinh hoạt văn hóa, tập quán, tínngưỡng của người dân Việt Nam
- Về văn hóa Phật giáo có những công trình kể đến như: Văn hóa Phật giáo và lối sống của người Việt ở Hà Nội và châu thổ Bắc Bộ của Nguyễn Thị Bảy, 1997; Phật Giáo với văn hóa Việt Nam của Nguyễn Đăng Duy, 1999; Truyền thống văn
Trang 5hóa và Phật giáo Việt Nam của Minh Chi, 2003… Nhìn chung, các công trình nghiên
cứu đều chỉ ra vai trò cũng như những đóng góp của Phật giáo và văn hóa Phật giáođối với nền văn hóa Việt Nam, qua đó khẳng định Phật giáo và văn hóa Phật giáo cóảnh hưởng nhất định trong đời sống xã hội, đặc biệt là đời sống văn hóa tinh thần
Ngoài ra, văn hóa Phật giáo cũng thể hiện được sức hút của mình khi một sốhọc giả đã lấy đề tài này để nghiên cứu chuyên sâu trong các luận văn Thạc sĩ và luận
án Tiến sĩ của họ Trong số đó, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như:
Luận án Tiến sĩ Triết học của tác giả Lê Hữu Tuấn (1998) với đề tài “Ảnh hưởng của tư tưởng triết học Phật giáo trong đời sống văn hóa tinh thần ở Việt Nam” Trong luận án, tác giả đã chỉ ra quá trình Phật giáo phát triển, truyền bá ở Việt
Nam gắn liền với quá trình hình thành, phát triển tư tưởng, đạo đức của con người vàđịnh hướng cho sự phát triển nhân cách, tư duy con người Việt Nam trong tương lai
Tiếp đến, công trình luận văn Thạc sĩ Triết học của tác giả Phan Nhật Huân
(2008) với đề tài “Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam (thời Lý - Trần)” Trong luận văn của mình, tác giả đã làm sáng tỏ ảnh hưởng của
văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam thời kỳ Lý - Trần (từ thế kỷ XI đếnthế kỷ XIV) trên một số lĩnh vực cụ thể của văn hóa như văn học, kiến trúc… Qua
đó đề ra một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa Phậtgiáo Việt Nam thời Lý - Trần trong bối cảnh hiện nay
Công trình luận văn Thạc sĩ Triết học của Phan Thị Lan (2010) “Đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đức xã hội Việt Nam hiện nay”, với đề tài này, tác
giả đã đưa ra quan niệm, phạm trù đạo đức Phật giáo, phân tích ảnh hưởng của đạođức Phật giáo đến nhân cách của người Việt Nam Đồng thời, kiến nghị một sốgiải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực củađạo đức Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay
Song song với những công trình về văn hóa Phật giáo thì đề tài về bảo tồn vănhóa Phật giáo cũng rất được chú trọng Trong đó phải kể đến những đề tài nghiên cứucấp nhà nước và hội thảo khoa học như:
- Đề tài cấp nhà nước của tác giả Đặng Văn Bài (2010) “Bảo tồn và phát huy
di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và
Trang 6hội nhập quốc tế” Nội dung chính mà tác giả muốn đề cập đến thông qua công
trình nghiên cứu của mình là đánh giá những tác động phức tạp của bối cảnh hộinhập quốc tế, toàn cầu hóa với việc bảo tồn và phát huy văn hóa Phật giáo Phân tíchthực trạng và hoạt động bảo tồn, phát huy di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam hiệnnay Qua đó giúp người đọc nhận thức được vai trò của việc phát huy di sản văn hóaPhật giáo đối với quá trình phát triển kinh tế xã hội ở nước ta
- Hội thảo khoa học quốc tế “Một số vấn đề về văn hóa tôn giáo và bảo tồn di
sản văn hóa tôn giáo trong giai đoạn hiện nay”, hội thảo xoay quanh về sự tác động
của xu thế toàn cầu hóa đối với tôn giáo, đặc biệt là tác động với mối quan hệ giữavăn hóa và tôn giáo, đưa ra cái nhìn bao quát về sự chuyển biến các giá trị văn hóatôn giáo trong đó có văn hóa Phật giáo
Trên các báo, tạp chí chuyên ngành cũng có nhiều bài viết tập trung nghiên cứuvấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo như:
- Nguyễn Quế Hương và Nguyễn Ngọc Quỳnh (2005) “Về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích Phật giáo trong những năm gần đây”, tạp chí Khoa học xã hội
Việt Nam, số 1, tr 69 - 78
- Đặng Văn Bài (2008) “Nhận diện để phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam”, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 5, tr 16 - 22.
- Nguyễn Hữu Oanh (2009) “Bảo vệ, phát huy văn hóa Phật giáo một nhiệm
vụ quan trọng & cấp thiết”, tạp chí Di sản văn hóa, số 1.
Các bài viết trên đều thống nhất về quan điểm bảo tồn văn hóa Phật giáo mộtcách trực tiếp hoặc gián tiếp, ở các mức độ và khía cạnh khác nhau, từng bước nhậndiện và đánh giá sự cấp thiết trong việc gìn giữ, phát huy những giá trị của văn hóaPhật giáo Ngoài ra, trên các tạp chí nghiên cứu khác như: tạp chí nghiên cứu Phậthọc, tạp chí Văn hóa Nghệ thuật… cũng có nhiều bài viết liên quan đến vấn đề bảotồn văn hóa Phật giáo mà chúng tôi chưa có điều kiện thống kê hết trong tình hìnhnghiên cứu của luận văn
Do yêu cầu của quá trình hội nhập và phát triển xã hội nên việc nghiên cứu vềvăn hóa Phật giáo và vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo Việt Nam hiện nay vẫn luôn làmột trong những đề tài mang tính thiết thực và cần thiết Theo hướng nghiên cứu này,
Trang 7chúng tôi kế thừa kết quả nghiên cứu của các công trình đi trước, trên cơ sở đó thựchiện đề tài của mình Trong luận văn nghiên cứu về đề tài này, chúng tôi tiếp tục làm
rõ vị trí và vai trò của văn hóa Phật giáo trong văn hóa Việt Nam Đồng thời, đối vớivấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo, chúng tôi sẽ đưa ra một số quan điểm, chính sáchcủa Đảng, Nhà nước, Giáo hội Phật giáo Việt Nam để thấy được những vấn đề đặt rađối với các cấp quản lý trong hoạt động bảo tồn và phát huy những giá trị của vănhóa Phật giáo Việt Nam hiện nay
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
3.1 Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở khái quát về văn hóa Phật giáo và vị trí
của văn hóa Phật giáo trong văn hóa Việt Nam, luận văn tập trung phân tích, làmsáng tỏ vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo Việt Nam hiện nay Qua đó đưa ra một sốgiải pháp để bảo tồn văn hóa Phật giáo nhằm góp phần xây dựng và phát triển vănhóa Việt Nam
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận văn có ba nhiệm vụ
Thứ nhất, phân tích khái niệm và biểu hiện của văn hóa Phật giáo; làm rõ vị trí
của văn hóa Phật giáo trong văn hóa Việt Nam
Thứ hai, trình bày một số tư tưởng của Hồ Chí Minh; quan điểm, chính sách
của Đảng, Nhà nước và Giáo hội Phật giáo Việt Nam đối với vấn đề bảo tồn văn hóaPhật giáo Việt Nam hiện nay
Thứ ba, đưa ra một số giải pháp đối với vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo
Việt Nam
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu: Văn hóa Phật giáo và vấn đề bảo tồn văn hóa
Phật giáo
4.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu văn hóa Phật giáo
Việt Nam (khảo cứu một số chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ) và vấn đề bảo tồn vănhóa Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn từ sau đổi mới (1986) đến nay
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên những nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật
biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí
Trang 8Minh, đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước về tôn giáo nói chung và Phậtgiáo nói riêng.
5.2 Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tôn
giáo học, đồng thời kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể như: phântích và tổng hợp; sự thống nhất giữa lôgíc và lịch sử; các phương pháp khái quát hóa,trừu tượng hóa; xử lý tư liệu…
6 Đóng góp của luận văn
Trên cơ sở phân tích khái quát về văn hóa Phật giáo và những biểu hiện củavăn hóa Phật giáo; luận văn làm rõ vai trò và vị trí của văn hóa Phật giáo trong vănhóa Việt Nam Từ đó, luận văn đưa ra những quan điểm để bảo tồn văn hóa Phật giáoViệt Nam trong giai đoạn hiện nay Đồng thời, trình bày một số giải pháp đối với bảotồn văn hóa Phật giáo Việt Nam nhằm gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa Phậtgiáo trong bối cảnh hội nhập, toàn cầu hóa văn hóa
7 Ý nghĩa của luận văn
7.1 Về mặt lý luận: Luận văn góp phần vào việc tìm hiểu và làm sáng tỏ những
giá trị và vị trí của văn hóa Phật giáo trong nền văn hóa Việt Nam
7.2 Về mặt thực tiễn: Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công
tác giảng dạy, học tập, nghiên cứu về tôn giáo; cho việc hoạch định chính sách đốivới tôn giáo của Đảng và Nhà nước, nhất là với vấn đề bảo tồn văn hóa tôn giáo nóichung và văn hóa Phật giáo nói riêng
8 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văngồm có 2 chương và 5 tiết
Trang 9CHƯƠNG 1 VĂN HÓA PHẬT GIÁO VÀ VỊ TRÍ CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO TRONG
VĂN HÓA VIỆT NAM.
1.1 Văn hóa Phật giáo và biểu hiện của Văn hóa Phật giáo
1.1.1 Khái niệm “Văn hóa Phật giáo”
* Một số khái niệm về văn hóa
- Khái niệm văn hóa về mặt thuật ngữ khoa học
- Khái niệm văn hóa của các nhà khoa học phương Tây như: Edward Burnett.Tylor, F Boas, A.L Kroeber và C Kluckhohn…
- Khái niệm văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh
- Khái niệm văn hóa của UNESCO đưa ra năm 2002: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin”
Như vậy, văn hóa là một mẫu thức tập hợp kiến thức, tín ngưỡng và thái độứng xử của con người Hay tóm lại, văn hóa chính là tổng thể các giá trị đặc trưngđược hình thành, tồn tại và phát triển suốt quá trình lâu dài của đất nước, giá trị đặctrưng ấy mang tính bền vững, trường tồn Văn hóa bao gồm giá trị vật chất và tinhthần do lao động của con người làm ra và phục vụ lại cho chính con người
Trong dòng chảy của văn hóa, Phật giáo với tư cách là một trong những thành
tố của văn hóa Việt Nam đã trở thành mạch nguồn xuyên suốt và ngày càng khẳngđịnh vị trí của mình trong trong dòng chảy ấy
Với tư cách là một phương diện văn hóa, Phật giáo khẳng định được vị thế củamình trong nền văn hóa dân tộc Phật giáo có khả năng thâm nhập vào nhiều mặt củađời sống xã hội như: chính trị, văn học, kiến trúc, điêu khắc, hội họa, âm nhạc, phongtục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội…
Phật giáo đã cống hiến cho dân tộc Việt Nam những thành quả văn hóa vôcùng quý giá Phật giáo và văn hóa Phật giáo luôn giữ một vị thế quan trọng và khôngthể tách rời văn hoá dân tộc Có thể nói rằng, văn hóa Việt Nam một phần lớn là văn
Trang 10hóa Phật giáo và nếu như không xét văn hóa Phật giáo trong văn hóa Việt Nam thìchúng ta sẽ không thể có một nền văn hóa đa dạng và phong phú như hiện nay
Vậy văn hóa Phật giáo là gì?
Theo những quan niệm về văn hóa nêu trên và từ những giá trị Phật giáo mang
lại trong đời sống của con người, chúng tôi cho rằng: Văn hóa Phật giáo là một bộ phận của văn hóa nhân loại, là sự kết hợp giữa tinh hoa văn hóa vật chất và tinh thần của đạo Phật chứa đựng trong đời sống của con người, được con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn của mình Văn hóa Phật giáo chính là tổng thể các giá trị đặc trưng, là những thành tựu mà Phật giáo có được trong lịch sử tồn tại và phát triển.
Tóm lại, văn hóa Phật giáo không đứng ngoài, mà ở bên trong văn hóa nhânloại Nó là cái thống nhất trong chỉnh thể của văn hóa nhân loại, nhưng lại có nhữnggiá trị đặc thù và đơn nhất của mình
1.1.2 Biểu hiện của Văn hóa Phật giáo
Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, là một tôn giáo có hệ thống giáo lýkhá đồ sộ, sâu sắc và hoàn chỉnh, khi du nhập vào Việt Nam, Phật giáo đã đưa lại một
hệ thống các quan niệm về vũ trụ, nhân sinh cho cộng đồng người Việt Trong suốtchiều dài lịch sử, từ buổi đầu du nhập cho đến nay, Phật giáo đã thực sự thâm nhập,
ăn sâu vào trong tâm hồn, nếp nghĩ, lối sống của dân tộc Việt Nam và trở thành mộtphần bản sắc dân tộc Những đặc điểm của Phật giáo và văn hóa Phật giáo làm chonền văn hóa Việt Nam càng trở nên đa dạng Văn hóa Phật giáo đã để lại cho dân tộcnhiều di sản có giá trị đặc sắc Trong sự hình thành và phát triển của mình, văn hóaPhật giáo biểu hiện hết sức phong phú với nhiều hình thức, được thể hiện dưới haidạng cụ thể là: văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể
- Văn hóa vật thể trong văn hóa Phật giáo là những sản phẩm được tồn tại
dưới dạng vật chất, khắc họa tiêu biểu thông qua hệ thống kiến trúc: Chùa, Tháp nhưchùa Một Cột, chùa Thầy, chùa Dạm, chùa Phật Tích (Bắc Ninh), tháp Bình Sơn (PhúThọ) hay các tác phẩm điêu khắc về tượng thờ, đồ thờ cúng và những tác phẩm hộihọa về Phật giáo
Trang 11- Văn hóa phi vật thể trong văn hóa Phật giáo chính là hệ thống tư tưởng, các
chuẩn mực, giáo lý của đạo Phật; các nghi lễ; phong tục, tập quán; nghệ thuật… củaPhật giáo
1.2 Vị trí của Văn hóa Phật giáo trong văn hóa Việt Nam
Ra đời tại Ấn Độ từ thế kỷ VI trước Công nguyên, Phật giáo đã nhanh chónglan toả sang nhiều nước trên thế giới, mang đến những giá trị nhân văn cao cả, ảnhhưởng không nhỏ đến đời sống hàng ngày cho người dân, Việt Nam cũng khôngnằm ngoài sự ảnh hưởng đó Phật giáo đã cống hiến cho dân tộc Việt Nam nhữnggiá trị tinh thần, gắn bó với xã hội Việt Nam và dân tộc Việt Nam trong mọi bướcthăng trầm của lịch sử dựng nước và giữ nước Chính vì vậy, Phật giáo đã thực sựhội nhập vào nền văn hóa Việt Nam, như một thành tố không thể chia cắt của nềnvăn hóa Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại Điều đó được thể hiện rõ qua nhữngnét tương đồng giữa văn hóa Phật giáo với văn hóa truyền thống và văn hóa tínngưỡng Việt Nam
1.2.1 Văn hóa Phật giáo với văn hóa truyền thống Việt Nam
Trước hết, sự tương tác giữa văn hóa Phật giáo với văn hóa truyền thống thểhiện qua giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của Phật giáo được kết tinh trong khônggian văn hóa truyền thống của ngôi chùa Phật - một thiết kế văn hóa đặc thù
Văn hóa Phật giáo còn thể hiện sự hòa quyện với văn hóa truyền thống khingay từ buổi đầu du nhập, Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc trong công cuộcdựng nước, giữ nước Cùng với Nho giáo, Phật giáo đã có nhiều đóng góp để xâydựng đất nước, nhất là trên lĩnh vực tư tưởng và chính trị
Đồng hành cùng dân tộc Việt, Phật giáo có cơ hội phát huy tư tưởng đoàn kếtcủa mình Tư tưởng thương yêu, vị tha, bác ái của đạo Phật đã trở thành sức mạnh
và động lực liên kết các dân tộc, công dân Việt Nam trong quá trình đấu tranh bảo
vệ và xây dựng đất nước Khi đất nước hùng cường thì Phật giáo hưng thịnh; khi Tổquốc lâm nguy, Phật giáo sẵn sàng đứng lên tham gia chống giặc ngoại xâm, gópphần giành lại độc lập cho dân tộc Khi đất nước hòa bình, Phật giáo lại cùng toàndân tích cực tham gia xây dựng cuộc sống thông qua hoạt động thường xuyên răndạy tín đồ, Phật tử phát huy truyền thống yêu nước thương nòi, trau dồi đạo đức, giữ
Trang 12gìn bản sắc văn hóa dân tộc và làm tất cả vì cuộc sống an lành, ấm no và hạnh phúccủa mọi người
Hơn nữa, văn hóa Phật giáo với hệ thống giáo lý gần gũi và thân thiện vớingười dân Việt Nam, trong đó đạo đức Phật giáo đã ảnh hưởng không nhỏ tới giáodục đạo đức truyền thống, hình thành nhân cách con người Việt Nam nhằm xây dựnglối sống lành mạnh và phát triển Phật giáo đã thực sự đi vào đời sống đạo đức củangười Việt thông qua chức năng giáo dục, hướng con người đến Chân - Thiện - Mỹ
Tóm lại, sự tương quan giữa văn hóa Phật giáo với những nét văn hóa truyềnthống Việt Nam như: truyền thống yêu nước, dựng nước, giữ nước, truyền thốngđoàn kết, tương thân tương ái và truyền thống đạo đức đã khẳng định văn hóa Phậtgiáo có một vị trí nhất định, ảnh hưởng sâu sắc và góp phần làm tăng thêm những giátrị tốt đẹp của văn hóa truyền thống trong suốt quá trình hình thành và phát triển củaPhật giáo
Bên cạnh những giá trị mà văn hóa Phật giáo đã hình thành trong quá trìnhđồng hành cùng văn hóa dân tộc thì văn hóa Phật giáo cũng có một vị trí và ảnhhưởng không nhỏ đến văn hóa tín ngưỡng Việt Nam Điều đó thể hiện sự đan xen,dung hợp, hài hòa của văn hóa Phật giáo khi du nhập và phát triển trong dòng chảyvăn hóa Việt Nam
1.2.2 Văn hóa Phật giáo với văn hóa tín ngưỡng Việt Nam
Văn hóa Phật giáo kết hợp với văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, tạo nên sự độcđáo và đa dạng trong văn hóa Việt Nam Khi được truyền vào Việt Nam, Phật giáo đãtiếp xúc ngay với các tín ngưỡng bản địa, do vậy đã kết hợp chặt chẽ với các tínngưỡng này
Mối tương quan giữa văn hóa Phật giáo với văn hóa tín ngưỡng Việt Nam thìđiều đó được thể hiện rõ nhất thông qua tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng thờ cúng
tổ tiên
* Với tín ngưỡng thờ Mẫu
Tín ngưỡng Mẫu là một loại hình tín ngưỡng dân gian được tích hợp bởi cáclớp tín ngưỡng thờ Nữ Thần, thờ Mẫu thần và thờ Tam phủ - Tứ phủ với niềm tin
Trang 13thiêng liêng vào quyền năng của Mẫu - đấng sáng tạo, bảo trợ cho sự tồn tại, sinhthành của tự nhiên, xã hội và con người
Hầu hết các ngôi chùa hiện nay đều có điện thờ Mẫu Trong đó phổ biến nhất làdạng “tiền Phật hậu Thánh” Ngoài ra, với hệ thống tín ngưỡng Tứ Pháp Việt Nam,chúng ta có thể thấy sự dung hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng Thờ Mẫu và thờ thần
tự nhiên Trong mối quan hệ với tín ngưỡng thờ Mẫu, Phật giáo và đạo Mẫu dân gianluôn luôn gắn bó và có mối quan hệ tương giao với nhau, cùng nương tựa, dung hoà,
bổ sung cho nhau
Sự tương đồng của Phật giáo với tín ngưỡng thờ Mẫu còn được thấy qua cáctác phẩm điêu khắc khi các pho tượng của bốn vị thần đã được "Phật hóa" này trênthực tế là các tượng hoàn toàn được điêu khắc theo tiêu chuẩn của một pho tượngPhật Nghĩa là đầy đủ 32 tướng tốt cùng 80 vẻ đẹp, mà một trong những nét tiêu biểuchính là tướng nhục kế, những khế ấn, và khuôn mặt đầy lòng từ mẫn
Sự thâm nhập và ảnh hưởng lẫn nhau giữa đạo Phật và tín ngưỡng thờ Mẫutheo khuynh hướng dân gian hóa là điều dễ hiểu bởi lẽ nó hoàn toàn phù hợp vớitâm lý của người dân Việt Nam, mong muốn hướng về cái từ bi, bác ái, tinh thầncộng đồng, khuyến thiện trừ ác vốn là nền tảng trong nguyên tắc ứng xử của xã hội
cổ truyền
* Với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên:
Ngay từ buổi đầu du nhập vào Việt Nam, Phật giáo đã nhanh chóng kết hợpvới các tín ngưỡng bản địa Không chỉ với tín ngưỡng thờ Mẫu, Phật giáo còn dunghợp với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Nếu như ở thờ cúng tổ tiên, khái niệm tổ tiên làdùng để chỉ những người có cùng huyết thống nhưng đã mất như cụ, kỵ, ông, bà, cha,mẹ - những người đã có công sinh thành và nuôi dưỡng, có ảnh hưởng lớn đến đờisống vật chất và tinh thần của thế hệ những người đang sống Thì đối với đạo Phật,thờ cúng tổ tiên trong Phật giáo cũng được hiểu chính là thờ Phật (người sáng lập raPhật giáo); các vị Bồ Tát, La Hán… những người hộ trì Pháp và các vị Tổ sư lànhững người sáng lập ra các tông phái, các thiền tự… Chính vì vậy, giữa đạo Phật vàtín ngưỡng thờ cúng tổ tiên có những điểm tương đồng trong ý nghĩa văn hóa, giáodục Đây là cơ sở cho sự sát nhập giữa đạo Phật với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên