2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2.1 Ý nghĩa khoa học Nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác động của hoạt động tái định cư đến đời sống người dân vùng dự án ADB cải thiện môi truờng đô
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-TRẦN THỊ LÊ TÂM
TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC TÁI ĐỊNH CƯ ĐẾN ĐỜI SỐNG NGƯỜI DÂN TRONG VÙNG DỰ ÁN CỦA DỰ ÁN ADB CẢI THIỆN MÔI TRƯỜNG ĐÔ THỊ MIỀN TRUNG VIỆT NAM
Trang 2Công trình được hoàn thành tại:
Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn
Đại học Quốc gia Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học: TS Trịnh Văn Tùng
Chủ tịch Hội đồng : GS TS Trịnh Duy Luân
Phản biện 1 : PGS TS Vũ Hào Quang
Phản biện 2 : TS Hoàng Thu Hương
Thư ký Hội đồng : TS Trương An Quốc
Ủy viên Hội đồng : PGS.TS Nguyễn Thị Kim Hoa
Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Phòng họp Khoa Xã hội học- Trường Đại học Khoa học xã
hội và nhân văn –
Đại học Quốc gia Hà Nội vào lúc 9:00 ngày 14 tháng 07 năm 2012.
Có thể tìm hiểu luận văn tại:
- Trung tâm thư viện trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn
- Thư viện khoa Xã hội học
Trang 3PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Xu hướng hội nhập toàn cầu cùng với sự gia tăng những ảnh hưởng củanền kinh tế thị trường ở Việt Nam đã đặt ra những yêu cầu về sự phát triểnbền vững về mặt xã hội và môi trường Điều đó đã quy định cho khoa học xãhội học những nhiệm vụ nghiên cứu mang tính thực tiễn về sự phát triển bềnvững ở Việt Nam, đặc biệt là những nghiên cứu liên quan đến chính sách.Phát triển bền vững là một khái niệm mang tính học thuật khá phức tạp,mặc dù nó đã và đang gây nhiều tranh cãi, nhưng mục tiêu cuối cùng mangtính khái quát hơn của sự phát triển bền vững lại mang tính xã hội và nhân
văn, như được nêu trong Hiến chương của Liên hiệp quốc về quyền con
người Đó là“đảm bảo cho mỗi người quyền có được những điều kiện sống thích hợp cho sức khỏe và phúc lợi bao gồm đồ ăn, quần áo, nhà ở, y tế và các dịch vụ xã hội cần thiết khác” [10, tr.10].
2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
2.1 Ý nghĩa khoa học
Nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác động của hoạt động tái định cư đến đời
sống người dân vùng dự án ADB cải thiện môi truờng đô thị miền trung Việt Nam (Dự án ADB)”có một ý nghĩa khoa học nhất định Nghiên cứu đã ứng
dụng các lý thuyết xã hội học vào nghiên cứu vấn đề tái định cư đồng thờigóp phần vào mảng nghiên cứu xã hội học về nghiên cứu các tác động của dự
án tái định cư
2.2 Ý nghĩa thực tiễn
Nghiên cứu làm sáng tỏ cơ sở khoa học cho việc hoạch định và hoànthiện chính sách về ổn định và nâng cao đời sống người dân tái định cư Đồngthời, qua đề tài này chúng tôi có cơ hội áp dụng những kiến thức lý luận,những lý thuyết và phương pháp nghiên cứu xã hội học đã được học vào thực
tế Thông qua các kết quả nghiên cứu, đề tài góp phần giúp các nhà quản lý,các cấp thực hiện cũng như các tổ chức có liên quan có cái nhìn khách quan
Trang 4và toàn diện hơn về thực trạng của các hoạt động tái định cư cũng như tácđộng của hoạt động tái định cư đối với người dân tại địa phương, những khókhăn và thuận lợi, những kết quả đạt được cũng như những mặt còn hạn chế.
Từ đó góp phần đề xuất thay đổi một số điểm còn chưa hợp lý trong chínhsách tái định cư
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:
3.1 Mục đích nghiên cứu:
Luận văn tiến hành nghiên cứu phân tích và đánh giá quá trình thực hiệncác chính sách tái định cư đối với người dân vùng dự án, đồng thời tìm hiểunhững nhân tố tác động đến hiệu quả của việc thực hiện Từ đó, tác giả rút ranhững vấn đề chung nhằm tìm ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng vàhiệu quả của công tác tái định cư đối với người dân vùng dự án về kinh tế xãhội và môi trường của vùng
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Làm rõ những khái niệm, cơ sở lý luận và thực tiễn, phương phápnghiên cứu về phân tích đánh giá tác động của hoạt động tái định cư
- Xác định và mô tả chính sách tái định cư của Chính phủ Việt Nam vàADB và những vấn đề của người dân tái định cư chịu ảnh hưởng trực tiếp củacác chính sách tái định cư qua việc so sánh hiện trạng đời sống của người dântái định cư hiện nay so với trước khi thực hiện chính sách, ở các khía cạnh:
- Đánh giá mức độ hài lòng của người dân vùng tái định cư về các mặtcủa đời sống (Kinh tế, Văn hóa, Xã hội, Môi trường)
- Đưa ra kết luận nghiên cứu và đề xuất kiến nghị nhằm phát huy hiệuquả của các chính sách tái định cư và giảm thiểu bất lợi của các chính sáchnày lên đời sống người dân sau tái định cư trong thời gian tới
4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Tác động của chính sách tái định cư và hoạt động tái định cư trong khuvực có dự án ADB đến đời sống người dân bị tái định cư
Trang 5Tuy nhiên, nghiên cứu này sẽ sử dụng một số thông tin, dữ liệu thứ cấp
để dẫn chứng và so sánh thêm cho những giả thiết đã đưa ra, làm nổi bật vấn
Xã hội: Kết cấu xã hội mới, liên kết xã hội mới có gì thay đổi
Văn hóa: Một số giá trị văn hóa như tôn trọng, thừa nhận xã hội
Môi trường: Các vấn đề môi trường, mức độ đạt mục tiêu của dự án
5 Câu hỏi Nghiên cứu, Giả thuyết nghiên cứu và Khung Lý thuyết
5.1 Câu hỏi Nghiên cứu
- Việc thực hiện tái định cư trong dự án ADB đã mang lại những tác động
gì cho người bị ảnh hưởng bởi dự án?
- Mức độ hài lòng của người dân tại vùng dự án như thế nào?
- Tác động của dự án (hoạt động tái định cư) có khả năng dẫn dắt ngườidân hướng tới phát triển bền vững hay không?
Trang 65.2 Giả thuyết nghiên cứu
- Hoạt động tái định cư trong dự án ADB mang lại một số ảnh hưởng về
kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường đối với những người bị ảnh hưởng bởi dự
án Bên cạnh những ảnh hưởng tích cực, có một số ảnh hưởng tiêu cực nảysinh
- Người dân đã chịu nhiều ảnh hưởng bởi hoạt động tái định cư về cácmặt kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường
- Người dân đã được tham gia vào các bước thực hiện hoạt động tái định
cư và hài lòng về quá trình tái định cư và ổn định đời sống
- Có nhiều sự khác biệt nào giữa đời sống người dân trước và sau tái định
cư, người dân cần có thêm thời gian và sự hỗ trợ từ bên ngoài để phát triển vàxây dựng cuộc sống mới
Trang 75.3 Khung lý thuyết
6 Phương pháp nghiên cứu
6.1 Phương pháp luận nghiên cứu
Phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng
- Đề tài áp dụng chủ nghĩa duy vật lịch sử và duy vật biện chứng để tiếp
cận và phân tích tác động của các hoạt động tái định cư thuộc địa bàn dự ánvới tư cách là một hiện tượng kinh tế xã hội ra đời và vận hành trong một bốicảnh lịch sử cụ thể, có tính chất hệ thống; các yếu tố cấu thành chính sáchquan hệ và tác động biện chứng với nhau Trên cơ sở đó nhìn ra quy luật vậnđộng của nó
Điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của địa
phương(hai thành phố Hà Tĩnh và thành phố Tam Kỳ)
Tác động của hoạt động tái định cư
tới đời sống người dân
Kinh tế Văn hóa Xã hội Môi trường
Giới tính
Tuổi
Nghề nghiệpTrình độ học vấn
Trang 86.2 Phương pháp thu thập và xử lý thông tin
6.2.1 Phương pháp phân tích tài liệu
Tác giả đã tiến hành thu thập và phân tích các loại tài liệu liên quan như:
- Văn bản dự án của ADB và của Chính phủ Việt Nam
- Các báo cáo đầu kỳ, báo cáo tiến độ và báo cáo giám sát tái định cư của
dự án Cải thiện Môi trường Miền trung (Dự án ADB)
- Văn bản pháp luật của Chính phủ có liên quan đến các dự án phát triểncủa các nhà tài trợ quốc tế lớn
- Báo cáo tình hình kinh tế xã hội của địa phương
- Các tài liệu liên quan đến định hướng chiến lược phát triển kinh tế xãhội của địa phương
- Báo cáo hội thảo tiến độ
- Website của nhà tài trợ và chính phủ Việt Nam
- Và nhiều tài liệu khác có liên quan đến vấn đề nghiên cứu
6.2.2 Phương pháp định lượng
Phỏng vấn bằng bảng hỏi cấu trúc
Tổng số 168 hộ gia đình bị ảnh hưởng nghiêm trọng phải tái định cư tạicác khu tái định cư trong hai tiểu dự án: ở Thành phố Hà Tĩnh (Tỉnh HàTĩnh): hai khu là khu Nam Sông Cụt và khu Lò Mổ và Thành phố Tam Kỳ(tỉnh Quảng Nam) đã được phát phiếu điều tra thu thập thông tin để thu thậpthông tin định lượng
- Phương pháp chọn mẫu: 100% các hộ gia đình tái định cư trong các
khu tái định cư đều được khảo sát Tuy nhiên, tác giả nhận thấy rằng, việcchọn mẫu trong nghiên cứu này chưa thể suy rộng nếu xét trên phạm vi rộngcủa vấn đề nghiên cứu ở tất cả các khu vực tái định cư trên cả nước Chính vìvậy, nghiên cứu này chỉ xem xét vấn đề trong phạm vi các trường hợp ở cáckhu tái định cư thuộc Thành phố Hà Tĩnh (Tỉnh Hà Tĩnh) và thành phố Tam
Kỳ (Tỉnh Quảng Nam) thuộc dự án ADB
Trang 9Tác giả có cơ hội tham gia thực hiện dự án với tư cách là một nghiên cứuviên Các số liệu trong đợt khảo sát năm 2007 được tác giả khai thác trongquá trình thực hiện “Khảo sát tái định cư” của dự án do công ty Trách nhiệmHữu hạn tư vấn quốc tế VICA thực hiện năm 2007 Tác giả đã được phép củacông ty sử dụng số liệu cho nghiên cứu này.
Các bảng hỏi phỏng vấn được kiểm tra (phỏng vấn thử) trước khi phỏngvấn chính thức Sau khi phỏng vấn xong, các bảng hỏi được làm sạch và xử lýbằng phần mềm SPSS 13.0
6.2.4 Phương pháp quan sát
Sử dụng phương pháp quan sát để thu thập thông tin về tình hình cơ sở hạtầng ở địa phương, cơ sở vật chất và điều kiện sống của người dân dưới tácđộng của các chính sách và hoạt động tái định cư
Trang 10NỘI DUNG CHÍNH
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VẤN
ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1 Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
1.1.1 Một vài lý thuyết Xã hội học được sử dụng trong nghiên cứu
1.1.1.1 Lý thuyết biến đổi xã hội
Nguyên lý phát triển của XHH Mác xít chỉ ra rằng phát triển là quá trìnhtrong đó sự vật mới ra đời thay thế sự vật cũ, là hiện tượng diễn ra khôngngừng trong tự nhiên, xã hội và tư duy Nguyên lý này chỉ ra rằng, mọi sự vật,hiện tượng đều nằm trong quá trình vận động và phát triển, nên trong nhậnthức và hoạt động của bản thân, chúng ta phải có quan điểm phát triển Điều đó
có nghĩa là khi xem xét bất kỳ sự vật, hiện tượng nào cũng phải đặt chúngtrong sự vận động, sự phát triển, vạch ra xu hướng biến đổi, chuyển hóa củachúng
Khi thực hiện nghiên cứu này, tác giả chọn lý thuyết biến đổi xã hội làmột trong những lý thuyết làm nền tảng để phân tích khi đưa ra bốn lĩnh vực
để phân tích sự tác động của chính sách tái định cư tới đời sống người dânvùng dự án ADB, những người dân đang sống trong một xã hội Việt Namđang biến đổi một cách nhanh chóng và bản thân cuộc sống của họ trong xãhội thu nhỏ quanh họ đã bị thay đổi hoàn toàn trong quá trình di chuyển chỗ ở
và thay đổi về điều kiện sống và sinh kế được trình bày ở phần sau của luậnvăn
1.1.1.2 Lý thuyết Phát triển bền vững
Phát triển bền vững là thuật ngữ mới xuất hiện gần đây Trong báo cáocủa Hội đồng Thế giới về Môi trường và Phát triển năm 1987, khái niệm pháttriển bền vững mới được sử dụng một cách chính thức trên quy mô quốc tế và
Trang 11được định nghĩa như sau: “Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm đáp ứng
những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”.
Nói cách khác, phát triển bền vững phải bảo đảm có sự phát triển kinh tếhiệu quả, xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ Để đạt đượcđiều này, tất cả các thành phần kinh tế - xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức
xã hội phải bắt tay nhau thực hiện nhằm mục đích dung hòa 4 lĩnh vựcchính: kinh tế - xã hội – văn hóa – môi trường
Bởi vậy nghiên cứu đánh giá tác động của chính sách tái định cư đối vớingười dân vùng dự án ADB theo 2 nhóm tiêu chí của lý thuyết phát triển bềnvững: (1) Sự biến đổi về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong vùng dự
án (2) Sự hài lòng của người dân đối với quá trình tái định cư thể hiện ở một
số tiêu chí cụ thể sẽ được trình bày ở phần sau của luận văn
1.1.2 Thao tác hóa một số thuật ngữ và khái niệm chính của nghiên cứu
1.1.2.1 Tác động
“Tác động” là kết quả đo được của một hành động đối với môi trường xãhội” (theo từ điển Xã hội học nguyên bản tiếng Pháp, Pierre Ansarb và AndreAkwoun, Paris, Nhà xuất bản Robert và Senil, 1999, trang 272) Thuật ngữ
“Tác động” chỉ kết quả, hệ quả của một hành động, một quyết định mộtthông điệp, một chính sách, một chương trình vv…đối với cá nhân, môitrường tự nhiên va môi trường xã hội Trong Xã hội học, thuật ngữ này đượcdùng để đo những hệ quả, phức hợp do con người cảm nhận trực tiếp hay giántiếp, trước mắt hay lâu dài của một hành động Như vậy, tái định cứ cải thiệnmôi trường cũng là một hành động Thuật ngữ ngày được sử dụng trong nước
để đo những cảm nhận và biến đổi của người dân trước và sau khi di cư có tổchức Ở đây, hệ quả của hoạt động tái định cư được đánh giá và đo ở bốn khíacạnh: Kinh tế, Văn hóa, Xã hội và Môi trường
Trang 121.1.2.2 Đời sống xã hội
Đời sống xã hội là tổng thể các hiện tượng phát sinh do sự tác động lẫnnhau của các chủ thể xã hội và cộng đồng tồn tại trong những không gian vàthời gian nhất định, là tổng thể hoạt động xã hội nhằm đáp ứng các nhu cầucủa con người Do vậy, đời sống xã hội đã trở thành mục tiêu phát triển củacác xã hội [5,tr.37]
Vấn đề mối quan hệ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần trongđời sống xã hội cũng là một đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học xãhội, cụ thể là triết học Qua vận dụng vấn đề cơ bản của triết học về mối quan
hệ giữa tinh thần và tự nhiên, giữa ý thức và vật chất vào lĩnh vực xã hội,chúng ta thấy xuất hiện vấn đề mối quan hệ giữa ý thức xã hội và tồn tại xãhội
“Đời sống xã hội” ở đây được sử dụng như hai nhóm nhu cầu (sơ cấp vàcao cấp) của Maslow Trên cơ sở đó, tác giả tiến hành xem xét sự biến đổicủa đời sống kinh tế vật chất đã đáp ứng nhu cầu của người dân trực tiếp haygián tiếp thụ hưởng dự án hay chưa, còn các biến đổi về văn hóa, xã hội vàmôi trường lại xem xét như là mức độ đáp ứng các nhu cầu cao cấp của ngườidân trong vùng dự án
1.1.2.3 Đời sống vật chất
Đời sống vật chất là phương tiện, phương thức thể hiện đời sống của conngười với tư cách là một sinh vật xã hội Nói cách khác, đời sống vật chất làphương tiện đo lường trình độ phát triển của con người xã hội trong xã hộiloài người trong đó nó thể hiện mặt bản thể luận của đời sống tinh thần.[11,tr.112] Chẳng hạn, những giá trị tinh thần bao giờ cũng phải được tồn tại,phát triển thông qua một số cơ sở, phương tiện vật chất như nhà in, đài phátthanh, đài truyền hình, thư viện, viện bảo tàng… và được vật chất hoá dướinhiều hình thức như sách báo, tranh ảnh, băng hình, băng nhạc, tượng đài,đình chùa… Đời sống vật chất của một nhóm đối tượng cụ thể thường được
Trang 13đo lường bằng rất nhiều tiêu chí như nguồn sinh sống chính, mức sống so vớitiêu chí cụ thể, điều kiện sống được đo lường bằng các tiêu chí phụ như nhà ở,nước sạch, vệ sinh, môi trường, giao thông vv Chất lượng sống với các tiêuchí như cơ sở giáo dục, chăm sóc y tế, vui chơi giải trí, vv.
1.1.2.4 Đời sống tinh thần
Đời sống tinh thần xã hội được hiểu bao gồm tất cả những gì liên quanđến lĩnh vực tinh thần: từ những giá trị, sản phẩm tinh thần đến những hiệntượng, quá trình tinh thần, từ những hoạt động tinh thần (sản xuất tinh thần,phân phôi, tiêu dùng giá trị tinh thần ) đến những quan hệ tinh thần (trongtrao đổi, giao tiếp tinh thần ) [29, tr.50] Nói đến đời sống tinh thần xã hội lànói đến tính liên tục về thời gian, tính rộng lớn về không gian của tất cảnhững hiện tượng, những quá trình tinh thần
1.1.2.5 Môi trường
Trong “Luật Bảo vệ Môi trường” đã được Quốc hội Nước Cộng hòa Xãhội Chủ nghĩa Việt Nam khóa IX, kỳ họp thứ 4 thông qua ngày 27 tháng 12năm 1993 định nghĩa khái niệm môi trường như sau:
Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo,quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống,sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên” (Điều 1 Luậtbảo vệ môi trường của Việt Nam)
Ở đây tác giả sử dụng khái niệm môi trường để đo sự biến đổi trong đờisống người dân tái định cư cùng với các mặt như xã hội và văn hóa trước vàsau khi thực hiện dự án ADB tại vùng dự án như là một thước đo mức chấtlượng cuộc sống của cộng đồng và đánh giá tính bền vững của hoạt động táiđịnh cư của dự án ADB
Trang 141.1.2.6 Tái định cư bắt buộc
Di dân tái định cư được hiểu là quá trình di chuyển chỗ ở của người dânđến lập cư ở một nơi khác Có hai dạng di dân chính Dạng thứ nhất là việc dichuyển tự phát của các cá nhân hoặc gia đình hoặc thậm chí cả toàn bộ cộngđồng nhưng không có kế hoạch và sự trợ giúp của các cơ quan nhà nước.Dạng thứ hai là tái định cư bắt buộc, đó là hoạt động tái định cư bắt buộcthuộc các chương trình hoặc dự án chính thức có kế hoạch được nhà nướcquản lý và cấp kinh phí Trong thực tế cả hai dạng di dân tái định cư này đều
có thể xảy ra nhưng ở đây tác giả chỉ đề cập đến các vấn đề di dân - tái định
cư mà có sự quản lý và quy hoạch của nhà nước
1.2 Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
1.2.1 Quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề tái định cư
Quan điểm về tái định cư của Chính phủ Việt Nam là nhằm bảo đảm chongười dân phải di chuyển có cuộc sống tốt hơn ở nơi ở cũ về các mặt nhà ở,
cơ sở hạ tầng, phúc lợi công cộng, đặc biệt là về điều kiện sản xuất và đảmbảo sự phát triển bền vững trong tương lai
Hiến pháp năm 1992 của Nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Namkhẳng định quyền của công dân trong việc sở hữu và bảo vệ quyền hợp pháp
về sở hữu nhà ở Bên cạnh đó, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản pháp lýliên quan để nhằm tạo nên khung pháp lý cho việc thu hồi đất, đền bù và táiđịnh cư Các văn bản pháp lý chính xin xem thêm phần 2.1.2, Chương 2 VềKhung Chính sách tái định cư của Chính phủ Việt Nam
1.2.2 Chính sách của ADB đối với vấn đề Tái định cư
Để đảm bảo cho một số người dân không gặp phải bất lợi trong quá trìnhphát triển Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cố gắng tránh hoặc giảm đếnmức thấp nhất các tác động tái định cư Trong trường họp tái định cư không
Trang 15thể tránh khỏi, ngân hàng giúp khôi phục chất lượng cuộc sống, đặc biệt đốivới những nhóm người dễ bị ảnh hưởng Tât cả các loại thiệt hại do Tái định
cư đều cần đến những biện pháp giảm thiểu