Một số vấn đề lý luận cơ bản về chuẩn bị hỏi cung bị can

Một số vấn đề lý luận cơ bản về chuẩn bị hỏi cung bị can

Khóa luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Hoa – HS31C

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM, NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA CỦA CHUẨN BỊ HỎI CUNG BỊ CAN 4

1.1 Khái niệm chuẩn bị hỏi cung bị can 4

1.2 Nội dung cơ bản của chuẩn bị hỏi cung bị can 5

1.2.1 Nghiên cứu hồ sơ vụ án và các tài liệu khác có liên quan 6

1.2.2 Nghiên cứu nhân thân bị can 9

1.2.3 Chuẩn bị tác động về tâm lí 16

1.2.4 Lập kế hoạch hỏi cung bị can 22

1.3 Ý nghĩa của chuẩn bị hỏi cung bị can 32

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHUẨN BỊ HỎI CUNG BỊ CAN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ 35

2.1 Thực trạng chuẩn bị hỏi cung bị can 35

2.1.1 Những kết quả đạt được trong chuẩn bị hỏi cung bị can 35

2.1.2 Những hạn chế tồn tại trong chuẩn bị hỏi cung bị can 43

2.1.3 Nguyên nhân của hạn chế, tồn tại trong chuẩn bị hỏi cung bị can46 2.2 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả chuẩn bị hỏi cung bị can 48

KẾT LUẬN 55

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Pháp luật là tiền đề và là công cụ quan trọng hàng đầu để duy trì quyềnlực và đảm bảo sự thống nhất của một Nhà nước Bước vào nền kinh tế thịtrường với biết bao sự thay đổi, chuyển biến của cơ chế, của chính sách cùng với

đó là sự khủng hoảng về tài chính và tệ hơn nữa là sự xuống cấp trầm trọng của

ý thức và nhân cách con người Bên cạnh những kết quả đạt được thì mặt tráicủa nền kinh tế thị trường cũng không ngừng bộc lộ rõ nét Tội phạm gia tăngvới những hành vi vi phạm ngày càng tinh vi và phức tạp hơn Kẻ phạm tội nhất

là bọn phản động, lưu manh chuyên nghiệp, những phần tử chuyên sống bằngđầu cơ, buôn lậu, cướp giật, làm ăn phi pháp… thì thủ đoạn thường rất gianngoan, xảo quyệt Nguy hiểm hơn nữa là loại tội phạm công nghệ cao đã vàđang làm cho các cơ quan chức năng phải đau đầu, người dân không khỏi bànghoàng và lo lắng trước những thủ đoạn phạm tội mà chúng đã thực hiện

Trước thực tế ấy, CQĐT cùng với các cơ quan Nhà nước, các tổ chức xãhội và toàn thể nhân dân đã nhận thức được rất rõ về yêu cầu và nhiệm vụ đấutranh phòng chống tội phạm, hơn nữa CQĐT còn luôn coi đây là nhiệm vụ cấpbách hàng đầu Trong hoạt động điều tra vụ án hình sự, hỏi cung bị can là mộttrong những biện pháp điều tra hết sức quan trọng nhằm phát hiện, giải quyếtnhanh chóng vụ án Hoạt động điều tra vụ án hình sự nhiều năm qua đã chứngminh, chuẩn bị hỏi cung bị can có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với hoạt động hỏicung bị can, là cơ sở để ĐTV chủ động, linh hoạt trong việc lựa chọn các chiếnthuật, các phương pháp tác động tới bị can nhằm khai thác, làm rõ sự thật kháchquan của vụ án Mặt khác, chuẩn bị hỏi cung bị can còn là một khâu đặc biệtquan trọng quyết định sự thành bại của một cuộc hỏi cung

Trong nhiều năm qua, những vấn đề lý luận cơ bản về chuẩn bị hỏi cung

bị can đã được để ý và quan tâm đáng kể Tuy nhiên, có rất ít công trình nghiêncứu độc lập về vấn đề này, nên chuẩn bị hỏi cung bị can mới dừng lại ở việcnghiên cứu một cách khái quát mà chưa nhận được sự ưu tiên hay sự tập trung

nghiên cứu một cách thỏa đáng Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu “Một số vấn đề

lý luận cơ bản về chuẩn bị hỏi cung bị can” có ý nghĩa to lớn về mặt lý luận

cũng như mặt thực tiễn, là nhiệm vụ quan trọng không chỉ được đặt ra đối vớikhoa học điều tra hình sự mà còn là yêu cầu cần thiết đối với thực tiễn điều tratội phạm Đây cũng chính là lý do em chọn đề tài này làm khoá luận tốt nghiệpcủa mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Mục đích nghiên cứu của khoá luận là trên cơ sở nghiên cứu những vấn

đề lý luận cơ bản và thực tiễn công tác chuẩn bị hỏi cung bị can để nâng caonhận thức lý luận về chuẩn bị hỏi cung bị can; đánh giá đúng thực trạng áp dụngcủa hoạt động chuẩn bị hỏi cung, thấy được những hạn chế, thiếu sót của hoạtđộng đó và đưa ra một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của công tác hỏicung bị can

Với mục đích nêu trên, nhiệm vụ nghiên cứu của khoá luận là:

- Thứ nhất, làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về chuẩn bị hỏi cung bị cantrong khoa học điều tra tội phạm

- Thứ hai, nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực tiễn của công tác chuẩn bịhỏi cung bị can nhằm làm rõ những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của nhữnghạn chế đó

- Thứ ba, đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện và nâng cao hiệu quả củacông tác chuẩn bị hỏi cung bị can

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khoá luận là khái niệm chuẩn bị hỏi cung bịcan, nội dung cơ bản, ý nghĩa của chuẩn bị hỏi cung bị can đối với hỏi cung bịcan và hoạt động điều tra tội phạm; thực tiễn chuẩn bị hỏi cung bị can trongkhoa học điều tra tội phạm

Phạm vi nghiên cứu của khoá luận là: Với phương diện là một biện phápđiều tra, hỏi cung bị can bao giờ cũng trải qua ba giai đoạn là chuẩn bị hỏi cung

bị can, tiến hành hỏi cung và kết thúc hỏi cung trong đó chuẩn bị hỏi cung bị can

là phạm vi mà khoá luận đề cập tới Khoá luận cũng đánh giá thực tiễn chuẩn bịhỏi cung bị can của cơ quan Cảnh sát điều tra trong thời gian qua

4 Phương pháp nghiên cứu

Khoá luận được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng,duy vật lịch sử của triết học Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm củaĐảng và Nhà nước ta về công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm

Khoá luận sử dụng một số phương pháp cụ thể như: Phương pháp nghiêncứu tài liệu, phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu…

CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM, NỘI DUNG VÀ Ý NGHĨA CỦA CHUẨN BỊ HỎI

CUNG BỊ CAN1.1 Khái niệm chuẩn bị hỏi cung bị can

Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, một người sẽ trở thành bị cankhi bị CQĐT có đủ căn cứ xác định họ đã thực hiện tội phạm và ra quyết định

khởi tố bị can Điều 49 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: “Bị can là người đã bị

khởi tố về hình sự” Đó là những người có hành vi vi phạm pháp luật hình sự,

xâm hại đến khách thể được pháp luật hình sự bảo vệ, bị CQĐT hoặc Viện kiểmsát khởi tố và áp dụng các biện pháp ngăn chặn cần thiết để tiến hành điều tra

Hoạt động điều tra được tiến hành đầu tiên bằng biện pháp hỏi cung bịcan - đó là biện pháp điều tra công khai trực diện với bị can nhằm làm rõ sự thậtcủa toàn bộ vụ án và được khoa học điều tra tội phạm đánh giá là biện pháp tốtụng quan trọng nhất của hoạt động điều tra Đồng thời, xuất phát từ bản chấtcũng như mục đích của hoạt động hỏi cung bị can mà hỏi cung bị can được hiểu

là “biện pháp điều tra được tiến hành nhằm thu thập lời khai của bị can về các

tình tiết có liên quan đến vụ án, phục vụ công tác điều tra và xử lý đối với vụ án đó” 1

Hỏi cung bị can là một trong những biện pháp điều tra phức tạp, gặpnhiều khó khăn, hiệu quả của nó phụ thuộc nhiều vào công tác chuẩn bị của cácĐTV Quá trình chuẩn bị được tiến hành khoa học, chu đáo sẽ tạo điều kiện choĐTV chủ động, linh hoạt, sáng tạo lựa chọn và áp dụng những thủ thuật hỏicung phù hợp trong từng tình huống cụ thể để thu thập lời khai của bị can mộtcách đầy đủ, chính xác và thuận lợi, không bị rơi vào tình thế bị động, lúng túngtrước những diễn biến phức tạp của cuộc hỏi cung Đặc bịêt, trong những vụ ánphức tạp, có nhiều bị can hoặc bị can có thái độ ngoan cố, khai báo gian dốihoặc từ chối khai báo thì việc chuẩn bị chu đáo cho một cuộc hỏi cung là yêucầu cần thiết và không thể thiếu

Mặt khác, theo Từ điển tiếng việt 2003 “chuẩn bị là làm cho có sẵn cái

cần thiết để làm việc gì đó”2 Chẳng hạn như chuẩn bị lên đường, chuẩn bị hành

lý… Nhưng chuẩn bị hỏi cung bị can là quá trình chuẩn bị cho một hoạt động tốtụng được tiến hành bởi CQĐT, do đó có thể hiểu là chuẩn bị về nhân sự, vềđiều kiện vật chất, tinh thần và các điều kiện cần thiết khác cho việc thu thập,lấy lời khai của bị can đạt hiệu quả

Vậy, Chuẩn bị hỏi cung bị can được hiểu “là giai đoạn trong đó ĐTV tiến

hành chuẩn bị những điều kiện về chiến thuật và kỹ thuật cần thiết phục vụ cho hoạt động hỏi cung được tiến hành thuận lợi”2

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, lời khai và lời nhận tội của bịcan là chứng cứ pháp lí quan trọng Giá trị chứng cứ càng cao nếu trong lời khaicủa bị can chứa đựng càng nhiều chi tiết về hành vi phạm tội, phương thức vàthủ đoạn gây án Để thu được kết quả tốt về những lời cung khai của bị can, giaiđoạn chuẩn bị hỏi cung cần phải tiến hành một cách khoa học và công phu

1.2 Nội dung cơ bản của chuẩn bị hỏi cung bị can

Thực tiễn hoạt động điều tra cho thấy chuẩn bị chi tiết, cụ thể cho cuộchỏi cung đảm bảo hiệu quả của cuộc hỏi cung Bởi vì, hỏi cung bị can là mộtbiện pháp điều tra phức tạp, trong nhiều trường hợp xảy ra mâu thuẫn gay gắtgiữa một bên là ĐTV mong muốn làm rõ sự thật của vụ án và một bên là bị canluôn tìm cách cản trở quá trình làm rõ sự thật đó nhằm trốn tránh trách nhiệmhình sự

Chính vì vậy, chuẩn bị hỏi cung bị can là một việc làm cần thiết nhằm tạocho ĐTV thế chủ động, linh hoạt, sáng tạo áp dụng những thủ thuật hỏi cungphù hợp trong từng tình huống cụ thể để thu thập lời khai của bị can một cáchđầy đủ, chính xác và khách quan Thậm chí, hoạt động chuẩn bị cho mỗi buổihỏi cung có thể giúp ĐTV nhận định được thái độ khai báo của bị can là thànhkhẩn hay không thành khẩn, bị can ngoan cố từ chối khai báo hay khai báo giandối bằng cách nghiên cứu các hồ sơ, tài liệu phản ánh đặc điểm nhân thân của bịcan như trích lục tiền án, tiền sự, hồ sơ những vụ án do bị can gây ra trướcđây… để dự đoán được thái độ khai báo của bị can trước mỗi buổi hỏi cung

Mặt khác, nếu qua các buổi hỏi cung trước, ĐTV đã xác định được thái độ của

bị can là không thành khẩn khai báo hoặc khai báo gian dối, vòng vo thì việcchuẩn bị chu đáo cho cuộc hỏi cung tiếp sau sẽ tạo điều kiện cho ĐTV chủ động

áp dụng những thủ thật hỏi cung phù hợp để thu thập lời khai của bị can mộtcách đầy đủ và chính xác Ngược lại, nếu không làm tốt công tác chuẩn bị hỏicung, ĐTV sẽ không xác định được chính xác phạm vi những vấn đề cần phảilàm rõ trong quá trình hỏi cung, áp dụng những thủ thuật hỏi cung một cách tuỳtiện, thậm chí có thể rơi vào thế bị động, lúng túng trước thái độ ngoan cố từchối khai báo hay khai báo gian dối của bị can Đặc biệt, nghiêm trọng hơn dokhông chuẩn bị cho quá trình hỏi cung hoặc chuẩn bị nhưng không chu đáo, qualoa, hời hợt, ĐTV có thể tiết lộ bí mật của hoạt động điều tra dẫn đến làm tăngthêm thái độ ngoan cố không chịu khai báo của bị can, đưa hoạt động điều trarơi vào tình huống khó khăn

Quá trình chuẩn bị hỏi cung phụ thuộc vào đặc điểm nhân thân, thái độkhai báo của bị can, những tài liệu chứng cứ về hành vi phạm tội của bị can màĐTV đã thu thập được, những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung, ýnghĩa lời khai của bị can đối với hoạt động điều tra và những tình tiết khác của

Đặc biệt, việc nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án và các tài liệu khác có liên quantrong những vụ án mà bị can từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối sẽ giúp choĐTV lựa chọn được những cách thức hỏi cung phù hợp với từng tình huống bịcan từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối.

Quan trọng hơn, do có thời gian và sự chuẩn bị chu đáo cho việc nghiêncứu nắm chắc nội dung vụ án, hành vi phạm tội của bị can, ĐTV có khả năngkiểm tra và đánh giá lời khai của bị can ngay trong quá trình hỏi cung để trên cơ

sở đó nhanh chóng có đối sách phù hợp

1.2.1.2 Phương pháp nghiên cứu

Để làm rõ những nội dung vừa nêu trên, trong quá trình nghiên cứu, ĐTVcần tổng hợp và phân loại các tài liệu chứng cứ theo nội dung hay theo ý nghĩacủa những tài liệu chứng cứ đó đối với hỏi cung bị can Trong quá trình nghiêncứu, ĐTV cần đối chiếu so sánh những tài liệu chứng cứ với nhau để tìm ranhững mâu thuẫn nếu có

Đặc biệt chú ý, trong quá trình nghiên cứu, ĐTV cần có tác phong làmviệc cụ thể, tỷ mỷ, khách quan và thận trọng, không được bỏ qua bất cứ tài liệunào Mặt khác, ĐTV cần nhớ rằng, việc nghiên cứu những tài liệu chứng cứ đãthu thập được về vụ án hoặc hành vi phạm tội của bị can và những tài liệu chứng

cứ khác có ý nghĩa đối với hỏi cung được tiến hành không chỉ ở giai đoạn chuẩn

bị hỏi cung mà còn xuyên suốt quá trình hỏi cung

Có thể nói, phương pháp mà ĐTV áp dụng chủ yếu để nghiên cứu hồ sơ

vụ án và các tài liệu khác có liên quan là phương pháp nghiên cứu tài liệu,phương pháp phân tích, phương pháp so sánh và phương pháp tổng hợp Mỗiphương pháp đều có những ưu thế nhất định, do đó trong quá trình sử dụng,ĐTV cần biết cách kết hợp các phương pháp đó nhằm đem lại hiệu quả cao nhấtcho việc nghiên cứu

1.2.1.3 Nội dung nghiên cứu

Để nắm bắt được sơ bộ nội dung vụ án, những chứng cứ tình tiết và cáctài liệu khác cần thiết có liên quan đến việc chứng minh lời khai của bị can vàđấu tranh với bị can trong quá trình hỏi cung làm rõ sự việc phạm tội của bị can,ĐTV cần phải nghiên cứu các tài liệu sau:

- ĐTV cần nghiên cứu kỹ những tài liệu, chứng cứ đã thu thập được từnhững biện pháp điều tra như: Biên bản khám nghiệm hiện trường, kết quảkhám xét, lời khai của người bị hại, lời khai của những người làm chứng, người

bị hại, kết quả nhận dạng, kết luận của giám định viên, của thanh tra…

- Những tài liệu thu thập được từ những biện pháp trinh sát phản ánhnhững mối quan hệ của bị can đặc biệt là những mối quan hệ mang tính chất tộiphạm, những hành vi nghi vấn của bị can vào thời điểm trước, trong và sau khi

- Những tài liệu chứng cứ thu thập được về những vụ án chưa được điềutra khám phá mà ĐTV có cơ sở nhận định do chính bị can gây ra

Trong những trường hợp khi nội dung, tính chất của vụ án liên quan tớicác lĩnh vực chuyên môn kỹ thuật, ĐTV cần chuẩn bị cho mình những kiến thứccần thiết về các chuyên ngành đó để tránh lúng túng khi sử dụng các thuật ngữchuyên ngành và xác định chính xác phạm vi những vấn đề cụ thể cần làm rõtrong các vụ án này Trên cơ sở nghiên cứu hồ sơ vụ án và các tình tiết khác cóliên quan, ĐTV phải xác định được những vấn đề cần phải làm rõ, cần phải thuthập bổ sung hay cần phải kiểm tra, xác minh lại để sử dụng trong quá trình hỏicung; những tài liệu, chứng cứ có thể sử dụng để đấu tranh với bị can, phươngpháp và trình tự sử dụng chúng

Tuy nhiên, trong một số trường hợp cụ thể, ĐTV nên trực tiếp đến hiệntrường để quan sát bối cảnh và đặc điểm nơi diễn ra sự việc phạm tội Công việcnày đôi khi giúp ĐTV thu thập được thêm những tài liệu quan trọng giúp choviệc hỏi cung được thuận lợi và quá trình giải quyết vụ án được nhanh chóng vàhiệu quả Còn trong trường hợp nghiên cứu hồ sơ vụ án mà ĐTV nhận thấynhững tài liệu cần cho hỏi cung chưa được thu thập thì có thể tự mình hoặc yêucầu các đơn vị điều tra, thu thập thêm

Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án và lài liệu liên quan, ĐTV phảithực hiện một cách đầy đủ, chi tiết và chính xác để có thể xác định được mức độđầy đủ, chân thực của tài liệu, chứng cứ và qua đó củng cố, bổ sung được tàiliệu, chứng cứ cần thiết hay phải kiểm tra, xác minh lại để sử dụng trong quátrình hỏi cung ĐTV cũng phải tập trung xác định những thông tin, tài liệu nào làchứng cứ, mức độ chứng minh và giá trị pháp lí của nó; xác định xem tài liệu đó

có còn giữ được bí mật với bị can hay không Đồng thời, khi nghiên cứu hồ sơ,ĐTV cũng cần phải phát hiện những mâu thuẫn giữa các tài liệu đó cũng nhưcác khiếm khuyết của nó; mâu thuẫn trong lời khai của bị can với lời khai củangười có liên quan (như người làm chứng, người bị hại, người có quyền lợi vànghĩa vụ liên quan tới vụ án…) qua đó tìm hiểu nguyên nhân của nó để xác địnhđược những vấn đề cần làm rõ khi tiến hành hỏi cung Nếu thấy cần thiết, ĐTVcần phối hợp với các lực lượng, cơ quan, tổ chức có liên quan để thu thập đầy đủthông tin phục vụ cho quá trình hỏi cung bị can được nhanh chóng và hiệu quả

Có thể nói nghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án và các tài liệu khác có liên quan làmột trong những tiền đề quan trọng để ĐTV phá án Ví dụ như vụ án NguyễnVăn Tám cùng đồng bọn buôn bán ma túy1 (Nam Định – 2000) gây xôn xao dưluận trên cả nước và là vụ án điển hình thể hiện vai trò quan trọng của việcnghiên cứu kỹ hồ sơ vụ án và các tài liệu khác có liên quan trước khi hỏi cunglấy lời khai của bị can Khi bị bắt và trong quá trình điều tra, bị can Tám luôn

một mực nói: “Tôi chẳng có tội gì” Nhưng trước những tài liệu, chứng cứ

không thể chối cãi được về bị can mà ĐTV đã thu thập, nghiên cứu, cuối cùng bịcan đã khai nhận hoàn toàn tội lỗi của mình

1.2.2 Nghiên cứu nhân thân bị can

1.2.2.1 Mục đích nghiên cứu

Thực tế cho thấy, cuộc đấu tranh chống tội phạm không thể đạt kết quảcao nếu các cơ quan trực tiếp làm nhiệm vụ này lại không hiểu đối tượng màmình đấu tranh có những đặc điểm gì để từ đó đề ra phương pháp cũng nhưchiến thuật, chiến lược phù hợp Vì vậy, việc nghiên cứu nhân thân bị can, làm

rõ các phẩm chất tiêu cực vốn có ở bị can như các đặc điểm tâm lý, quan điểm,

1 Xem: Báo cáo tổng kết K596 Kỷ yếu hội nghị sơ kết về công tác đấu tranh và phòng ngừa tội phạm có tổ chức

ở Việt Nam hiện nay -Tổng cục CSND Tr32-33.

nhận thức cuộc sống, nhu cầu, sở thích, thói quen… có ý nghĩa rất to lớn về mặtthực tiễn.

Đối với hoạt động hỏi cung bị can, việc tìm hiểu và nghiên cứu kỹ nhânthân bị can trước mỗi cuộc hỏi cung sẽ cho phép ĐTV có cơ sở để xác định vàlựa chọn các phương hướng cũng như cách thức hỏi cung phù hợp nhằm thuthập được nhanh nhất các thông tin, các chứng cứ cần thiết để giải quyết vụ án.Đặc biệt, trong trường hợp để xác định nguyên nhân bị can từ chối khai báo haykhông thành khẩn khai báo và hiểu được đặc điểm tâm lý của bị can lúc đó thìviệc nghiên cứu nhân thân bị can trước khi tiến hành hỏi cung là một hoạt độngkhông thể thiếu Những hiểu biết về đặc điểm nhân thân của bị can là điều kiệncần thiết để đánh giá cơ sở tâm lí và tính xác thực trong lời khai của bị can Hơnnữa, đặc điểm nhân thân của bị can vừa giúp ĐTV nhận định thái độ hợp tác của

bị can, vừa tạo cơ sở để ĐTV xác định thủ thuật hỏi cung phù hợp với từng tìnhhuống cụ thể kể cả trong trường hợp bị can từ chối khai báo hay khai báo giandối

1.2.2.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt độngnào đó Phương pháp nghiên cứu nhân thân nói chung và phương pháp nghiêncứu nhân thân bị can trong chuẩn bị hỏi cung nói riêng là những cách thức dùng

để nghiên cứu, phát hiện đặc điểm, tính cách của bị can để phục vụ cho hoạtđộng hỏi cung bị can được thuận lợi

- Phương pháp quan sát Quan sát là quá trình tri giác một cách có tổ

chức, có mục đích các biều hiện bề ngoài, các đặc điểm xã hội – nhân khẩu,phẩm chất đạo đức… của bị can để trên cơ sở đó ĐTV nhận biết, kết luận đượcnhững đặc điểm bên trong của bị can

Việc quan sát có thể được tiến hành trong quá trình kiểm tra thân thể của

bị can: Các dấu vết, dị tật, dị dạng qua đó hiểu biết về sức khỏe, nghề nghiệp,thói quen của bị can; quan sát qua các hoạt động của bị can; cách ăn mặc, tácphong, lời nói, cử chỉ, hành lý, đồ dùng…

Để việc quan sát đạt hiệu quả, ĐTV cần xác định cụ thể mục đích quansát, có chương trình, kế hoạch quan sát, thời gian, địa điểm quan sát Hơn nữa,

ĐTV phải là người có năng lực quan sát tốt, nhanh chóng, nhạy bén phát hiệnvấn đề, có khả năng hệ thống hóa và so sánh các kết quả quan sát với kết quả docác phương pháp khác đem lại.

- Phương pháp nghiên cứu lai lịch, tiểu sử Là phương pháp dựng lại chân

dung của bị can thông qua việc hệ thống hóa các quan hệ xã hội của bị can Cácquan hệ của bị can có thể là quan hệ gia đình, bạn bè, quan hệ trong công việchay với đồng bọn trong quá trình phạm tội… Qua việc dựng lại các quan hệ trên,ĐTV có cơ sở nắm bắt các đặc điểm của bị can như: Trình độ học vấn, nghềnghiệp, kinh nghiệm, vốn sống xã hội, quan điểm chống đối…

Khi sử dụng phương pháp này, ĐTV cần: Quan tâm tới các mối quan hệ

có ảnh hưởng, tác động lâu dài nhất đến bị can Đây là các mối quan hệ quy địnhnội dung và phẩm chất của các đặc điểm tương đối ổn định trong nhân cách bịcan; những biến cố và sự thay đổi lớn trong quá trình sống và hoạt động của bịcan; thái độ đáp lại của bị can trước tác động của các mối quan hệ đó, bị can tiếpnhận một cách tiêu cực hay tích cực

Để việc nghiên cứu có hệ thống các đặc điểm nhân thân của bị can, ĐTVcần thu thập, xác minh và bổ sung thêm nhiều tài liệu làm phong phú và hoànchỉnh về tiểu sử, lai lịch của bị can đó ĐTV phải hệ thống hóa được các mốiquan hệ nói lên: Hoàn cảnh sống của bản thân và gia đình bị can (bị can đượcsinh ra và lớn lên ở đâu, hoàn cảnh kinh tế của bị can và gia đình, thái độ chínhtrị của bị can và các thành viên trong gia đình…); quá trình hoạt động của bịcan, quá trình tiếp nhận và hình thành ý thức, tư tưởng, quan điểm, lối sống vàcon đường dẫn tới phạm tội; hệ thống các quan hệ xã hội, nhất là các quan hệphức tạp, tiêu cực có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng, quan điểm chống đối của

bị can

- Phương pháp nghiên cứu hoạt động của bị can Đây là phương pháp

nghiên cứu nhân thân bị can dựa vào các mặt hoạt động mà bị can đã thực hiện

Sử dụng phương pháp này cho phép ĐTV biết được về nhu cầu, nguyện vọng, tưtưởng, quan điểm, trình độ, khả năng và một số đặc điểm nhân thân khác của bịcan

- Phương pháp tổng hợp các tài liệu một cách khái quát Đây là phương

pháp mà ĐTV thông qua việc tập hợp những tài liệu phản ánh về bị can ở nhữngkhía cạnh khác nhau trong một mối liên hệ nhất định nhằm xác định những đặcđiểm về nhân thân bị can ảnh hưởng tới hoạt động khai báo của bị can trong tiếntrình hỏi cung và hoạt động điều tra Các tài liệu phản ánh về bị can có thể thuthập được ở nhiều nguồn, nhiều thời điểm và ở nhiều khía cạnh khác nhau, do

đó những thông tin ấy phải được nghiên cứu trong một mối liên kết chặt chẽ,tổng thể để rút ra được những đặc điểm cần thiết mà ĐTV muốn biết về nhânthân bị can

Trong quá trình sử dụng phương pháp này, ĐTV cần chú ý: Phải xác định

rõ nội dung cần nghiên cứu là gì, việc tổng hợp các tài liệu phản ánh về bị can sẽgiúp ĐTV biết được đặc điểm nhân thân nào ở bị can và đặc điểm đó có lợi gìcho hoạt động hỏi cung sắp tới của ĐTV; lập kế hoạch và lựa chọn phương pháptổng hợp các tài liệu, thông tin về bị can phù hợp nhằm thu được các kết quảkhách quan…

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi Là phương pháp mà ĐTV phải lập

bảng câu hỏi nhằm tìm hiều thái độ của bị can đối với những vấn đề khác nhautheo chủ định của mình nhằm đánh giá hệ thống quan điểm, quan niệm và địnhhướng của bị can Các câu hỏi được đặt ra phải mang tính xác định cụ thể, cácthuật ngữ sử dụng phải phù hợp với nhận thức của bị can Sử dụng phương phápnày cho phép ĐTV biết được đặc điểm nhân thân bị can và xu hướng phát triểntâm lý cũng như nhân cách của bị can, qua đó lựa chọn được hướng tác độngphù hợp

1.2.2.3 Nội dung nghiên cứu

Nghiên cứu nhân thân bị can là một nhiệm vụ quan trọng mà ĐTV cầnphải giải quyết tốt trước khi tiến hành hỏi cung bị can Chỉ khi đã làm rõ đượcchân dung của bị can với đầy đủ các đặc điểm tính chất thì người tiến hành hỏicung mới có thể xây dựng được kế hoạch đấu tranh với bị can một cách cụ thể.Bởi những hiểu biết về đặc điểm nhân thân của bị can chính là những điều kiệncần thiết để đánh giá cơ sở tâm lí và tính xác thực của lời khai

“Nhân thân bị can” - thuật ngữ này được hình thành từ khái niệm chung

của xã hội học “nhân thân con người” và khái niệm pháp lí hình sự “bị can”.

Nhân thân là khái niệm đặc trưng chỉ được sử dụng khi nói về bản chất của thựcthể tự nhiên, xã hội đặc biệt đó là con người Sự hình thành nhân thân của mộtngười chịu sự tác động bởi chính sự tồn tại của cá nhân người đó Những kinhnghiệm sống của họ được quy định bởi nội dung của những quan hệ được hìnhthành trong gia đình, môi trường bạn bè, trong tập thể lao động, học tập Có thểnói, nhân thân con người chính là tổng hợp các đặc điểm, dấu hiệu phản ánh bảnchất xã hội của con người

Dưới góc độ pháp lí thì “bị can” được hiểu là những người có hành vi vi

phạm pháp luật, xâm hại đến khách thể nhất định được Pháp luật Hình sự bảo

vệ, bị CQĐT hoặc Viện kiểm sát khởi tố về hình sự và có thể bị áp dụng cácbiện pháp ngăn chặn cần thiết để tiến hành điều tra Cụ thể, theo quy định củaPháp luật Tố tụng hình sự, một người sẽ trở thành bị can khi CQĐT có đủ căn

cứ xác định họ đã thực hiện tội phạm (Khoản 1, Điều 126 Bộ luật Tố tụng hình

sự 2003) và bị CQĐT ra quyết định khởi tố về hình sự (Điều 104 Bộ luật Tốtụng hình sự 2003)

Như vậy, nhân thân bị can là tổng hợp toàn bộ các đặc điểm, các phẩmchất của bị can có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra hình sự, được CQĐTnghiên cứu, sử dụng phục vụ cho hoạt động điều tra làm rõ sự thật của vụ án

Trong lý luận khoa học điều tra tội phạm, việc thu thập, nghiên cứu nhữngđặc điểm nhân thân của bị can được coi là một nhiệm vụ quan trọng mà ĐTVphải giải quyết tốt trước khi tiến hành hỏi cung bị can Nghiên cứu nhân thân bịcan để tìm ra nguyên nhân bị can phạm tội, đặc biệt là khi bị can từ chối khaibáo hay khai báo gian dối có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với hoạt động điềutra vụ án Để khai thác được ý nghĩa cũng như vai trò quan trọng của đặc điểmnhân thân bị can đối với chuẩn bị hỏi cung bị can thì ĐTV cần thu thập các tàiliệu nhằm làm rõ những dấu hiệu đặc trưng của nhân thân bị can như:

- Những phẩm chất đạo đức, tâm lí, hoạt động chính trị - xã hội và laođộng sản xuất của bị can

- Các dấu hiệu về tuổi, giới tính, trình độ học vấn, trình độ nhận thức vànghề nghiệp của bị can.

- Lối sống, hoàn cảnh gia đình và cách xử sự của bị can trong gia đình,đặc biệt là quan hệ của bị can với các thành viên trong gia đình

- Các mối quan hệ ngoài xã hội của bị can đặc biệt là quan hệ với các đốitượng khác

- Các dấu hiệu pháp lí hình sự của bị can như: động cơ, mục đích phạmtội

- Các đặc điểm tâm lí như kỹ năng, thói quen, sở thích, quan niệm, khíchất trên cả hai phương diện tích cực và tiêu cực… Đặc biệt chú ý tới nhữngphẩm chất tốt của bị can, những thành tích cống hiến của bị can trước đó Trên

cơ sở đó lựa chọn và áp dụng các thủ thuật hỏi cung phù hợp với từng đối tượng

là bị can khác nhau

Muốn nghiên cứu kỹ con người, kể cả các quan hệ cá nhân và thái độtrước đây của bị can, ĐTV có thể thu thập và nghiên cứu ở các tàng thư hình sự,phiếu nhân sự, hồ sơ cán bộ, trích lục tiền án, tiền sự, phiếu xác minh về nhânthân… Đối với những bị can có tiền án, tiền sự thường biết được trình tự củacuộc hỏi cung, quyền và nghĩa vụ của bị can, những thủ thuật hỏi cung của ĐTVthì đòi hỏi ĐTV cần thu thập, nghiên cứu những tài liệu phản ánh thái độ khaibáo của bị can trong quá trình hỏi cung trước đây, sự phản ứng của bị can trướcnhững chứng cứ đưa ra, những thủ đoạn và mánh khoé mà bị can thường áp

dụng để gây khó khăn cho hoạt động điều tra Hay đối với những vụ án mà bị

can lại chính là cán bộ trong ngành thì yêu cầu đặt ra là phải nghiên cứu kỹ đặcđiểm nhân thân và nhất là đánh vào điểm yếu của họ mới mong nhanh chóngphá được vụ án này Ví dụ như vụ án Tô Ngọc Thà cùng đồng bọn mua bán tráiphép chất ma túy (năm 2000 – Nam Định)1, nắm chắc được đặc điểm nhân thâncủa bị can, biết bị can là người có nhiều năm công tác trong ngành công an, đãtrải qua nhiều bộ phận nghiệp vụ khác nhau, lại có trình độ học vấn cao Do đóĐTV được chọn là một người có thâm niên công tác, nắm chắc về kỹ năng,nghiệp vụ đã nhắc lại và khôn khéo giải thích bằng pháp luật, chính sách hình sự

Định

của Nhà nước vừa sắc bén, vừa lịch thiệp và thuyết phục bị can khai nhận hành

vi phạm tội của mình Cuối cùng sau nhiều ngày đấu tranh không khoan nhượngThà đã nhận tội

Đối với bị can vị thành niên, ĐTV cần xác định tuổi, mức độ phát triển

về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của bị can; điềukiện sinh sống và giáo dục; có hay không có người lớn xúi giục; nguyên nhân vàđiều kiện phạm tội Chẳng hạn, nghiên cứu độ tuổi của con người cho thấy: lờikhai của em bé 3-4 tuổi thường không đánh giá được, có chăng thì cũng phải hỏingay sau khi sự việc vừa xảy ra Còn các em bé từ 5-6 tuổi đã có thể nhớ những

sự kiện xảy ra trước đó hàng tuần Các em từ 7-10/11 tuổi được coi như là nhân

chứng “lý tưởng” Đối với các em ở trước tuổi dậy thì hoặc trong độ tuổi dậy thì

từ 12-14/15 tuổi thì dễ bị xúc động, có những mơ ước và mong đợi Trí tưởngtượng cũng phát triển theo hướng này và bắt đầu xuất hiện những lời khai dối có

ý thức đầu tiên Như vậy, việc nghiên cứu độ tuổi sẽ phản ánh được chất lượnglời khai của bị can qua đó có thể đánh giá được bị can khai thật hay khai dốinhất là đối với các bị can vị thành niên

ĐTV được giao nhiệm vụ trước khi xác định, lựa chọn được thủ thuật đấutranh với từng loại bị can có hiệu quả thì phải dành thời gian, công sức thoảđáng, áp dụng mọi biện pháp có thể để thu thập đầy đủ mọi thông tin cần thiết

về đặc điểm nhân thân của bị can Chỉ trên cơ sở đó mới có thể xác định được kếhoạch đấu tranh với bị can nói chung và với những bị can không thành khẩnkhai báo, khai báo gian dối nói riêng một cách có hiệu quả nhất

Yêu cầu đối với ĐTV trong quá trình nghiên cứu nhân thân của bị can làphải nghiên cứu một cách khách quan, toàn diện, không nên thiên lệch về thái

độ coi thường hay khinh bỉ bị can Những cái nhìn thiên lệch có thể dẫn tớinhững sai lầm nghiêm trọng trong các giai đoạn tố tụng tiếp theo

1.2.3 Chuẩn bị tác động về tâm lí

Hoạt động hỏi cung bị can còn được đặc trưng bởi quan hệ tác động tâm líthường xuyên diễn ra giữa ĐTV và bị can Sự tiếp xúc giữa ĐTV và bị can

không phải lúc nào cũng diễn ra thuận lợi, trái lại sự chống đối dưới nhiều hìnhthức thường xuyên xảy ra Trong quá trình hỏi cung, để bị can có thái độ hợp táctích cực, khai báo đúng sự thật… phụ thuộc nhiều vào khả năng tác động tâm lícủa ĐTV đối với bị can từ giai đoạn chuẩn bị hỏi cung.

Do vậy, việc tiếp xúc về mặt tâm lí giữa ĐTV và bị can ngay từ quá trìnhchuẩn bị hỏi cung càng trở nên cần thiết và quan trọng hơn, nó quyết định sựthành công hay thất bại của một cuộc hỏi cung

1.2.3.1 Mục đích của tác động tâm lí đối với bị can trong chuẩn bị hỏi cung

Tác động tâm lí trong hoạt động điều tra hình sự là một hệ thống các tácđộng có mục đích, có kế hoạch của CQĐT đối với những người có liên quan đếnquá trình điều tra vụ án nhằm làm chuyển biến và dẫn đến thay đổi những hiệntượng tâm lí nào đó ở họ đáp ứng các yêu cầu cụ thể của hoạt động điều tra.1

Hỏi cung bị can là một phương pháp của hoạt động điều tra hình sự Dovậy, sự tác động tâm lý của ĐTV đến bị can cũng cần phải thực hiện ngay từkhâu chuẩn bị hỏi cung, có như vậy mới làm cho cuộc hỏi cung diễn ra thuậnlợi, nhanh chóng và không làm cho không khí của cuộc hỏi cung căng thẳng hay

bí bách

Vậy, tác động tâm lý trong chuẩn bị hỏi cung bị can là sự tiếp xúc, sự tácđộng có mục đích, có kế hoạch của ĐTV đối với bị can nhằm làm cho bị canthay đổi thái độ của mình, hợp tác điều tra và đáp ứng yêu cầu của cuộc hỏicung

Sự tác động về mặt tâm lý của ĐTV đối với bị can trước khi diễn ra cuộchỏi cung là nhằm đạt được các mục đích cơ bản sau:

- Tác động tâm lý nhằm đảm bảo cho việc xác định sự thật một cách đầy

đủ, khách quan trong quá trình hỏi cung bị can

Xác định sự thật về sự việc phạm tội luôn là mục đích cao nhất và xuyênsuốt quá trình tác động tâm lý đối với những người liên quan đến hoạt động điềutra nhất là đối với bị can Để xác định sự thật về sự việc phạm tội, CQĐT mà cụthể là ĐTV được giao nhiệm vụ tiến hành hỏi cung phải bằng nhiều biện pháp,dựa vào nhiều tài liệu chứng cứ khác nhau Cùng với các vật chứng, kết luận

Tr19.

giám định… lời khai của bị can đến vụ án luôn được coi là một nguồn chứng cứquan trọng.

Lời khai của bị can được quy định tại Điều 72 Bộ Luật tố tụng Hình sự

2003 Thực tiễn hoạt động hỏi cung bị can cho thấy, bị can là người hiểu rõ vềhành vi phạm tội của mình, nhưng do bản chất ngoan cố nên thường quanh co,gian dối hay tìm cách đổ tội cho đồng bọn, cho người khác Ngược lại, cótrường hợp bị can không có tội nên đã trình bày những sự việc để thanh minh,bào chữa lại lời buộc tội đối với mình Do đó, cần thiết phải sử dụng tác độngtâm lý để giúp bị can thấy được ý nghĩa quan trọng của việc khai báo thành khẩnđối với việc giải quyết vụ án và với chính bản thân bị can Bởi nếu bị can hiểuđược việc khai báo đúng sự thật, sự ăn năn hối cải, giúp CQĐT giải quyết vàhoàn thành nhanh chóng vụ án thì sẽ được hưởng chính sách khoan hồng củaĐảng và Nhà nước Tác động tâm lý sẽ tạo ra điều kiện thuận lợi cho việc thuthập thông tin đầy đủ và chính xác của ĐTV về các sự kiện cần thiết từ bị canliên quan đến vụ án trong quá trình hỏi cung

- Tác động tâm lý nhằm khắc phục những động cơ tiêu cực, khơi dậynhững động cơ tích cực ở bị can, tạo điều kiện cho việc xác lập chứng cứ thôngqua lời khai của bị can được nhanh chóng, đúng đắn và khách quan

Là chủ thể của tội phạm, bị can là chủ sở hữu một lượng thông tin tươngđối lớn về vụ án Hơn ai hết bị can biết rất rõ về toàn bộ quá trình chuẩn bị, thựchiện và che giấu hành vi phạm tội, những mục đích, động cơ đã thúc đẩy bị canphạm tội; những công cụ phương tiện, những phương pháp thủ đoạn đã được bịcan sử dụng khi thực hiện hành vi đó; những tài sản đã chiếm đoạt được, nơi cấtgiấu chúng v.v Vì vậy, để giúp họ có thái độ hợp tác tích cực và khai báo trungthực, đầy đủ, đảm bảo loại trừ ý đồ lừa dối, đánh lạc hướng CQĐT, ĐTV phải

sử dụng các phương pháp tác động tâm lý nhất định Đây là quá trình trực tiếptác động vào nhận thức, tình cảm, ý chí của bị can, khắc phục mọi trở ngại tâm

lý đang cản trở sự tích cực hợp tác của bị can với CQĐT Đồng thời làm xuấthiện ở bị can động cơ khai báo thành khẩn, sẵn sàn giúp đỡ CQĐT Tác độngtâm lý còn bảo đảm sự thay đổi quan hệ của bị can đối với hoạt động của mình,đối với những người, những sự kiện nhất định Nó điều chỉnh bầu không khí của

cuộc hỏi cung, tạo ra mối quan hệ tâm lý tích cực giữa ĐTV và người bị tácđộng.

- Tác động tâm lý kích thích tính tích cực hoạt động của bị can, giúp choquá trình xác lập, thu thập chứng cứ về sự việc phạm tội thông qua cuộc hỏicung bị can được chính xác, khách quan và đúng pháp luật

Trong khi sử dụng các quyền do luật định để thúc đẩy bị can cũng nhưnhững người tham gia tố tụng khác hoàn thành nghĩa vụ của mình đối với Nhànước, pháp luật, CQĐT cần thực hiện các tác động tâm lý cần thiết nhằm tạo ra

sự thay đổi các trạng thái tâm lý có lợi nhất cho quá trình hỏi cung, giúp bị canbình tĩnh hồi tưởng và dễ dàng trình bày về những tình tiết, những sự việc mà họ

đã bị quên đi theo sự gợi mở của các ĐTV Các trạng thái tâm lý của bị cantrong mọi trường hợp đều có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động tích cực của quátrình tư duy, giải quyết các nhiệm vụ, các yêu cầu do ĐTV đề ra trong khi tiến

hành hỏi cung Theo như những gì IU.V Chupharôpxki đã nói thì: “Những tác

động đó phải làm sao có thể kích thích sự hưng phấn hoạt động tâm lý của các đối tượng và đảm bảo tính chất đầy đủ, đúng đắn của việc tái tạo các sự kiện

mà CQĐT đang quan tâm…” 1

1.2.3.2 Phương pháp tác động tâm lí bị can

Tác động tâm lý bị can có thể được thực hiện bằng nhiều phương phápkhác nhau Song cần căn cứ vào thực tiễn hỏi cung, điều kiện vật chất kỹ thuật

và tác dụng của từng phương pháp để xác định những phương pháp phù hợp vớitừng trường hợp cụ thể, nhằm giúp ĐTV trong quá trình hỏi cung nắm bắt kịpthời, chính xác về tâm lý bị can, nhất là các đặc điểm tâm lý có ý nghĩa chi phốitới hoạt động khai báo của bị can, trên cơ sở đó lựa chọn, sử dụng các phươngpháp hỏi cung có hiệu quả

Khi sử dụng các phương pháp tác động tâm lý bị can, ĐTV phải sử dụngtổng hợp nhiều phương pháp, không nên chỉ đơn thuần sử dụng một phươngpháp nào đó Bởi mỗi phương pháp chỉ có thể giúp ĐTV tác động tới tâm lý bịcan ở một góc độ nào đó Sử dụng kết hợp nhiều phương pháp sẽ giúp ĐTV có

Tr27.

thể tác động tâm lý một cách tổng thể và hiệu quả tới bị can Các phương pháp

mà ĐTV sử dụng có thể là:

- Phương pháp phân tích thuyết phục Phân tích thuyết phục là sự thông

báo với mục đích thay đổi hoặc tạo nên những quan điểm, thái độ mới ở người

bị tác động tâm lý Đó là sự giải thích, khuyên nhủ bằng lý lẽ; lập luận bằnglogic và trong một số trường hợp có thể lôi kéo đối tượng bị tác động vào khuônkhổ nhất định của sự tranh luận về những vấn đề nào đó

Để sự phân tích thuyết phục có hiệu quả, ĐTV khi vận dụng phương phápnày cần chú ý các vấn đề sau:

+ Phải nghiên cứu, nắm vững các đặc điểm tâm lý của bị can, nhất là đốivới bị can đang có động cơ khai báo không tích cực Phải phân tích, hiểu rõ tínhchất, mức độ bền vững của mỗi động cơ, nguồn gốc nảy sinh các động cơ đó

+ Việc lựa chọn bố trí ĐTV thực hiện thuyết phục phải phù hợp với bị can

cả về tuổi tác, trình độ nhất là trường hợp bị can là người có trình độ học vấncao, có vị trí nhất định trong xã hội ĐTV phải là người có trình độ vững vàng,

am hiểu tâm lý, có khả năng lý giải, phân tích các vấn đề một cách lôgic, mạchlạc Kiên trì và khéo léo trong cách diễn đạt, lập luận Không nóng vội, bực tức,dồn ép hay xúc phạm bị can Biết lắng nghe và phân tích, giải đáp các vướngmắc, các thông tin ngược chiều từ phía bị can Phải có thái độ chân tình, phongthái đàng hoàng khi tiếp xúc, khuyên nhủ để người bị tác động không cảm thấynhư bị lên lớp, dạy khôn Những vấn đề đưa ra để phân tích thuyết phục phải cócăn cứ, có lập luận chặt chẽ, được chứng minh rõ ràng bằng thực tế, có tính hiệnthực và có sức thuyết phục cao

+ Khi sử dụng phương pháp phân tích thuyết phục cần chú ý đến hoạtđộng tư duy của bị can Nội dung thuyết phục phải đáp ứng được việc gợi ranhững suy nghĩ mới ở bị can, phù hợp với trình độ nhận thức, vốn kinh nghiệm

và sự từng trải ở bị can Phân tích thuyết phục phải làm hưng phấn hoạt động tưduy của họ, phải chủ động và tích cực giúp họ hiểu rằng: ĐTV đang thuyếtphục, giúp họ đi đến những quyết định đúng đắn Tuy nhiên, trong quá trìnhthuyết phục giúp bị can nhận ra lẽ phải, thấy được cái lợi của việc khai báo,

ĐTV không được hứa hẹn, lừa dối hay thuyết phục để bị can hiểu rằng cứ khainhận sẽ được tha bổng…

- Phương pháp truyền đạt thông tin Truyền đạt thông tin là phương pháp

ĐTV đưa ra thông báo về những thông tin liên quan đến sự việc phạm tội, hành

vi phạm tội cũng như các sự kiện, sự việc khác có liên quan đến quá trình điềutra vụ án nhằm làm xuất hiện các cảm xúc hay làm thay đổi thái độ của người bịtác động

Tác động tâm lý bị can trước khi tiến hành hỏi cung có ý nghĩa rất quantrọng và rất được ĐTV coi trọng Truyền đạt một cách bất ngờ những thông tin

có tính vật chất (vật chứng, nhân chứng…) có liên quan đến tội phạm, liên quanđến hoạt động chuẩn bị hay che giấu tội phạm… sẽ gây nên những thay đổi cảmxúc mạnh mẽ ở bị can Phản ứng cảm xúc của bị can lúc đó cho phép ĐTV rút rakết luận về thái độ thực của họ đối với sự việc phạm tội và cuối cùng là thay đổithái độ ngoan cố rồi hợp tác với CQĐT

Các thông tin dùng để tác động tâm lý đối với bị can phải được thẩm traxác minh kỹ lưỡng, đảm bảo độ chính xác cao Đó phải là những thông tin cógiá trị và có tính xác thực, đảm bảo có liên quan chặt chẽ đối với sự việc phạmtội và hành vi che giấu tội phạm của bị can và chắc chắn phải gây được phảnứng cần thiết khi sử dụng Ngoài ra, việc truyền đạt thông tin phải đảm bảo yếu

tố bất ngờ cả về nội dung và thời điểm tác động mới dễ dàng làm thay đổi cảmxúc và trạng thái tâm lý của bị can

- Phương pháp tác động tình cảm Tác động tình cảm là phương pháp tác

động tâm lý được tiến hành bằng cách sử dụng các yếu tố, các quan hệ tình cảm

để tác động đến bị can nhằm làm thay đổi tâm trạng, tình cảm của họ, phục vụcác yêu cầu điều tra vụ án

Trong quá trình tác động tâm lý, ĐTV sử dụng những tác động tình cảm

từ gia đình, từ bạn bè hay từ những người có uy tín… kết hợp với chính cách xử

sự của mình để tạo nên quan hệ tâm lý tích cực với bị can ĐTV cũng khơi dậy ở

bị can những tình cảm tốt với vai trò là động cơ thúc đẩy sự thành khẩn và thái

độ hợp tác tích cực với CQĐT, góp phần xóa bỏ những mặc cảm xấu, nhữngtâm trạng buồn chán, thất vọng, tình cảm chống đối ở họ

Ví dụ như vụ án Lê Xuân Trường (Hải Phòng) đã gây xôn xao dư luậnnăm 2006, ĐTV đã phải sử dụng phương pháp tác động tình cảm để khuất phụcTrường Trường là một tay sát thủ máu lạnh, nghề chính của hắn là cướp của,giết người… Giữa năm 2006, Trường dùng súng bắn chết anh Bùi Văn Mườitrên đường từ Đồ Sơn về Cầu Đất để đồng bọn cướp xe máy 10h ngày30/11/2006, Trường cùng đồng bọn đi xe máy đến trước cửa nhà nghỉ ThanhTươi, xã An Hưng, huyện An Dương Nhìn thấy anh Bảo, người có mâu thuẫnvới Trường trước đây, Trường chẳng nói chẳng rằng, bước xuống xe và gí súngbắn vào đầu anh Bảo rồi bỏ trốn khỏi Hải Phòng Công an Hải Phòng lập tứcphát lệnh truy nã đặc biệt và bắt được Trường vào cuối năm 2006 khi Trường vàđàn em đang đi trên đường Giảng Võ - Đê La Thành Hơn một tuần sau khi bị

bắt, Trường không hé răng nói nửa lời, hắn dùng chiến thuật “đổ bê tông” để cố

thủ Trước tình hình như vậy, các ĐTV đã chuyển sang nghiên cứu sâu hơn vềđặc điểm nhân thân, đời tư, cuộc sống hôn nhân của Trường và biết được vợTrường mới sinh con trai Các ĐTV đã đến thăm, hỏi han, động viên gia đình,

vợ con Trường và chụp hình vợ và con của Trường Hôm sau, khi vào phòng hỏi

cung, ĐTV bắt tay chức mừng Trường: “Vợ anh đã sinh con cho anh rồi đấy.

Thằng bé trông bụ bẫm và khỏe mạnh lắm Đặc biệt có đôi mắt rất sáng Chúc mừng anh” rồi đưa ảnh cháu bé cho Trường xem Hoàn tất bất ngờ trước việc

làm của ĐTV, Trường lặng đi và bật khóc trước tấm ảnh của con trai Sau đó,Trường đã thừa nhận mọi tội lỗi của mình với ĐTV 1

Phương pháp tác động tình cảm của bị can được thực hiện theo các hướngsau:

+ Chủ động tác động làm thay đổi những tâm trạng và tình cảm tiêu cựcđang là động lực kìm hãm hành động khai báo của bị can

+ Khơi dậy những tình cảm tích cực làm động lực thúc đẩy sự khai báo,tạo ra trạng thái tự tin, thoải mái trong quá trình khai báo, nhất là khi phải khai

về tổ chức, đồng bọn hay phải khai về các vấn đề quan trọng khác

Ngoài ra, ĐTV có thể sử dụng và kết hợp một số phương pháp khác để tácđộng tâm lý bị can như: Phương pháp hướng dẫn tư duy, phương pháp ám thịgián tiếp, phương pháp tác động tâm lý bằng gợi nhớ…

1.2.4 Lập kế hoạch hỏi cung bị can

Lập kế hoạch hỏi cung là công việc cần thiết mà mỗi ĐTV đều phải thựchiện trước mỗi cuộc hỏi cung bị can Đối với những cuộc hỏi cung đơn giảnhoặc khi thiếu thời gian chuẩn bị, ĐTV có thể chỉ cần dự kiến kế hoạch trong tưduy của mình hay lập dưới dạng bản viết đơn giản trong đó liệt kê những câu hỏi

sẽ được đưa ra khi hỏi cung bị can Đối với những cuộc hỏi cung phức tạp, liênquan tới việc phải lãm rõ một số lượng lớn tình tiết của vụ án, phải sử dụngnhiều tài liệu, chứng cứ để đấu tranh với bị can, nhất là những bị can không cóthiện chí hợp tác với CQĐT để làm rõ vụ án, thì kế hoạch hỏi cung phải đượclập dưới dạng bản viết

Hơn nữa, lập kế hoạch hỏi cung còn có vị trí rất quan trọng nhất là trongnhững vụ án xảy ra kéo dài, có nhiều đối tượng tham gia, trong quá trình hỏicung cần phải sử dụng nhiều tài liệu, chứng cứ để đấu tranh với thái độ ngoan cốkhông chịu khai báo hay cố tình khai báo gian dối của bị can Trong nhữngtrường hợp này, không những lập kế hoạch hỏi cung tất cả những bị can của vụ

án nói chung mà còn lập kế hoạch hỏi cung từng bị can trong từng bước, từngngày và từng lần hỏi cung

1.2.4.1 Mục đích lập kế hoạch

Thực tế hỏi cung bị can đã chứng minh trong cuộc đấu tranh về lý trí và ýchí giữa ĐTV và bị can, ĐTV chỉ có thể giành thắng lợi và ở thế chủ động khiĐTV đã lập được một bản kế hoạch hỏi cung cụ thể và chi tiết Lập kế hoạch hỏicung giúp cho ĐTV sắp xếp và hệ thống được các vấn đề cũng như những tàiliệu mà mình đã thu thập được để đấu tranh với bị can Thông qua đó, ĐTV sẽbiết được nên dùng tài liệu nào trước, tài liệu nào sau, tài liệu nào có tác độngmạnh mẽ nhất đến việc hình thành lời khai của bị can Như vậy, sẽ đảm bảo choquá trình hỏi cung bị can được nhanh chóng và hiệu quả

Lập kế hoạch hỏi cung đảm bảo cho tiến trình hỏi cung được diễn ra theomột trình tự hợp lý và hiệu quả Bởi nếu không có kế hoạch hỏi cung sẽ dẫn đến

việc hỏi cung thiếu hệ thống, hỏi không đầy đủ, hỏi nhiều lần… gây ảnh hưởngxấu tới kết quả hỏi cung Lập kế hoạch hỏi cung chi tiết, cụ thể sẽ đảm bảo chocác thông tin mà ĐTV muốn truyền đạt, những câu hỏi mà ĐTV dự kiến để thuthập sự thật từ bị can trong từng trường hợp cụ thể không bị xáo trộn và bảo đảmđược tính thống nhất, tính giá trị của lời khai.

1.2.4.2 Căn cứ lập kế hoạch

Kế hoạch hỏi cung là sự chuẩn bị về mọi mặt cần thiết để đảm bảo tiếntrình tố tụng của một cuộc hỏi cung Kế hoạch hỏi cung không đơn thuần là sựchuẩn bị về vật chất mang tính chủ quan của ĐTV mà nó phải dựa vào nhữngcăn cứ, những cơ sở khách quan và hợp lý Có như vậy, ĐTV mới phát huyđược hết vai trò của bản kế hoạch hỏi cung đối với hỏi cung bị can Để lập đượcmột bản kế hoạch hỏi cung chi tiết, sát thực có thể dựa vào các căn cứ sau:

- Hồ sơ vụ án và tình hình vụ án: Hồ sơ vụ án là toàn bộ văn bản liên quanđến một vụ án cụ thể Đó là những tài liệu, chứng cứ thu thập được từ các biệnpháp điều tra khác như khám nghiệm hiện trường, thực nghiệm điều tra, khámxét, trưng cầu giám định… Hồ sơ vụ án là cơ sở đầu tiên và cũng là cơ sở quantrọng để ĐTV thiết lập bản kế hoạch hỏi cung Dựa trên bản kế hoạch hỏi cung

sẽ giúp ĐTV giải quyết đúng đắn vụ án và tránh được sai sót trong hoạt độnghỏi cung bị can

- Những vấn đề cần làm rõ của vụ án: Đó là những tình tiết mà bị can biết,

có liên quan đến vụ án, như: Nội dung vụ án, hành vi phạm tội của bị can và cácđối tượng khác, nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm và những tài liệukhác có giá trị chứng minh đối với vụ án Dựa trên cơ sở những tài liệu đó ĐTV

sẽ xác định được cụ thể những vấn đề cần thiết lập trong bản kế hoạch hỏi cung

- Nhân thân, đặc điểm tâm lý bị can: Nhân thân là khái niệm đặc trưng chỉđược sử dụng khi nói về bản chất của thực thể tự nhiên, xã hội, đặc biệt đó làcon người Nghiên cứu đặc điểm nhân thân và đặc điểm tâm lý của bị can là điềukiện quan trọng để ĐTV lựa chọn các thủ thuật, các phương pháp hỏi cung phùhợp Đồng thời tìm hiểu kỹ đặc điểm nhân thân để qua đó hiểu rõ đặc điểm tâm

lý của bị can cần tác động còn là cơ sở để ĐTV dự kiến các câu hỏi phù hợp với

từng bị can cụ thể nhằm thu thập lời khai của bị can từ đó chứng minh sự thậtcủa vụ án.

1.2.4.3 Nội dung kế hoạch hỏi cung bị can

Kế hoạch hỏi cung là sự chuẩn bị về mặt kỹ năng và nghiệp vụ của ĐTVtrước khi tiến hành một cuộc hỏi cung nhất định Kế hoạch hỏi cung phức tạphay đơn giản, nó phụ thuộc vào thái độ hợp tác của bị can trong từng vụ án vàkhả năng của mỗi ĐTV Thông thường, nội dung cơ bản của một kế hoạch hỏicung bao gồm những nội dung sau:

- Xác định những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung

Trên cơ sở những tài liệu, chứng cứ thu thập được về vụ án và hành viphạm tội của bị can, căn cứ vào nhiệm vụ của hoạt động điều tra và những vấn

đề cần phải chứng minh trong quá trình điều tra từng vụ án cụ thể Trong bản kếhoạch hỏi cung phải nêu được những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏicung Đó là những tình tiết mà bị can biết, có liên quan tới vụ án như: Nội dungcủa vụ án, hành vi phạm tội của bị can và đồng bọn, nguyên nhân, điều kiện làmphát sinh, nảy sinh tội phạm v.v Khi xác định những vấn đề nêu trên, ĐTV cầnphải căn cứ vào quy định tại Điều 63 của Bộ luật tố tụng Hình sự 2003 về nhữngvấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự Ngoài ra, khi hỏi cung bị can

là những người chưa thành niên phạm tội, ĐTV còn phải thu thập các chứng cứnhằm làm rõ những vấn đề khác được quy định tại Điều 302 Bộ luật tố tụngHình sự 2003 Là chủ thể của tội phạm, bị can biết rất nhiều tình tiết của vụ án.Chính vì vậy, tùy thuộc vào từng tình huống cụ thể, những vấn đề cần phải làm

rõ trong quá trình hỏi cung có thể bao gồm tất cả những tài liệu, chứng cứ chứngminh các yếu tố cấu thành tội phạm, những tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ tráchnhiệm hình sự của bị can, những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tộiphạm, những tin tức và tài liệu khác có ý nghĩa đối với công tác điều tra vàphòng ngừa tội phạm…

Những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung có thể được điềuchỉnh, bổ sung trong quá trình hỏi cung trên cơ sở lời khai của bị can, những tàiliệu chứng cứ về vụ án và hành vi phạm tội của bị can đã thu thập được từ các

biện pháp điều tra khác như: Khám nghiệm hiện trường, bản kết luận giámđịnh…

Khi xác định những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung, ĐTVphải đặt ra cho mình nhiệm vụ thu thập những tin tức, tài liệu để xác định vaitrò, vị trí, mức độ phạm tội của các bị can khác trong vụ án (nếu có) và các tintức, tài liệu phục vụ cho việc mở rộng hoạt động điều tra Chẳng hạn, khi xácđịnh những vấn đề cần phải làm rõ, ĐTV phải ưu tiên thu thập những thông tin

về những đối tượng còn lại của vụ án và nơi ẩn náu của đối tượng đó để có biệnpháp truy bắt, những vật chứng còn lại của vụ án và nơi cất giấu để có biện phápthu giữ, những đối tượng đang có âm mưu và hành động chuẩn bị gây án hayđang gây án để có biện pháp ngăn chặn kịp thời Như vậy, một vấn đề có tínhnguyên tắc đặt ra là ĐTV khi lập kế hoạch hỏi cung không chỉ xác định cụ thể

và chính xác những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung để cuộc hỏicung có mục đích mà còn phải lựa chọn chính xác trình tự làm rõ những vấn đề

đó để đáp ứng đòi hỏi của hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm

- Xác minh những tài liệu, chứng cứ đã thu thập được về vụ án và hành viphạm tội của bị can và những tài liệu chứng cứ khác có thể cần được sử dụngtrong quá trình hỏi cung

Trong bản kế hoạch hỏi cung cần liệt kê những tài liệu chứng cứ đã thuthập được về vụ án và hành vi phạm tội của bị can, những tin tức, tài liệu khác

có thể và cần phải được sử dụng trong quá trình hỏi cung.Đối với những tài liệuthu thập được từ các biện pháp điều tra và có thể là từ các biện pháp trinh sát màkhi sử dụng cần phải giữ bí mất nguồn gốc của tài liệu ấy thì phải ghi rõ trongbản kế hoạch những biện pháp cụ thể để giữ bí mật Những tài liệu, chứng cứnày phải được liệt kê theo một trình tự hợp lý để tạo điều kịên thuận lợi choĐTV sử dụng có hiệu quả trong khi tiến hành hỏi cung

Đặc biệt, khi lập kế hoạch hỏi cung trong trường hợp bị can không thànhkhẩn khai báo hay khai báo gian dối, ĐTV cần phải, thậm chí bắt buộc phải xemxét đến những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, để trên cơ sở đólựa chọn những biện pháp phù hợp nhằm tác động đến tính tích cực trong tưtưởng và thái độ khai báo của bị can Thực tiễn hoạt động điều tra trong những

năm qua cho thấy, sai lầm phổ biến và nghiêm trọng trong kế hoạch hỏi cungcủa ĐTV là không xem xét đến những tài liệu này, dẫn đến kết luận không chínhxác nguyên nhân của sự khai báo không thành khẩn hoặc từ chối khai báo của bịcan và do đó đã áp dụng những chiến thuật hỏi cung không phù hợp, bỏ quanhững thủ thuật hỏi cung đáng lẽ phải được sử dụng trong tình huống đó.

- Dự kiến những câu hỏi cần được đưa ra để bị can trả lời trong quá trìnhhỏi cung

Trên cơ sở nhiệm vụ của hoạt động điều tra, những vấn đề cần phải làm rõtrong quá trình hỏi cung và những tài liệu, chứng cứ đã thu thập được về vụ án,hành vi phạm tội của bị can, trong bản kế hoạch cần dự kiến những câu hỏi vàtrình tự đưa ra để bị can trả lời Tuỳ thuộc vào từng tình huống cụ thể, có thể vàcần phải dự kiến nội dung câu trả lời của bị can để ĐTV luôn giành thế chủđộng trong quá trình hỏi cung và làm chủ tình thế trong mọi tình huống Chẳnghạn, trong những vụ án mà bị can từ chối khai báo hay không thành khẩn khaibáo thì câu hỏi kiểm tra và câu hỏi vạch trần lời khai gian dối thường được sửdụng phổ biến

Trong giai đoạn chuẩn bị hỏi cung, ĐTV không thể xác định được mộtcách cụ thể tất cả những câu hỏi có thể cần phải đặt ra cho bị can khi hỏi cung

Do vậy, trong bản kế hoạch hỏi cung chỉ đưa ra được những câu hỏi đặc biệtquan trọng, có thể nhận thấy trước được là cần thiết phải đưa ra cho bị can trảlời và những câu hỏi mà quá trình diễn đạt có ý nghĩa rất quan trọng đối vớicuộc hỏi cung Ví dụ, những câu hỏi mà cơ sở của nó dựa trên những tài liệu cầngiữ bí mật nguồn gốc cung cấp hay là những câu hỏi khi đưa ra để bị can trả lời

có liên quan tới những câu hỏi trước và sau đó Đồng thời, ĐTV phải xác địnhtrình tự của việc nêu các câu hỏi trong quá trình hỏi cung và mối quan hệ củatừng câu hỏi với những câu hỏi được đưa ra trước và sau nó

Trong lý luận khoa học điều tra tội phạm đã hệ thống hóa những câu hỏi

có thể đưa ra để bị can trả lời trong quá trình hỏi cung: Câu hỏi thẳng, câu hỏi

bổ sung, câu hỏi làm chính xác lời khai, câu hỏi gợi nhớ, câu hỏi kiểm tra vànhững câu hỏi vạch trần lời khai gian dối

+ Câu hỏi thẳng: là câu hỏi mà ĐTV nêu rõ vấn đề và buộc bị can trả lờithẳng vào vấn đề đó Đây cũng chính là một trong những nguyên tắc được Bản

chế độ công tác xét hỏi bị can năm 1978 đề cập đến “Chỉ được dùng phương

pháp hỏi thẳng trong những tài liệu chứng cứ đưa ra hỏi đã được thẩm tra, xác minh bảo đảm hoàn toàn chính xác và có liên quan đến bị can…”

Hỏi thẳng tạo điều kiện thuận lợi cho ĐTV làm rõ những tình tiết của vụ

án đồng thời còn có tác dụng tạo ra yếu tố bất ngờ đối với bị can, đẩy bị can vàotình thế bị động, lúng túng buộc phải khai báo đúng sự thật ĐTV có thể hỏithẳng vào tội danh, hỏi thẳng vào những vấn đề cụ thể, những tình tiết cụ thể màĐTV cần làm rõ trong quá trình hỏi cung Ví dụ: hỏi cung bị can trong vụ án

buôn bán trái phép chất ma túy, cán bộ xét hỏi có thể hỏi “Trong chuyến vừa rồi

anh đã mang bao nhiêu kg thuốc phiện, ngụy trang thế nào?” Mục đích của hỏi

thẳng chính là nhằm đập tan tư tưởng ngoan cố của bị can, buộc bị can phải khainhận hành vi phạm tội của mình Khi hỏi thẳng ĐTV không nên đưa ra nhữngcâu hỏi quá cụ thể, chi tiết những điều cần hỏi thẳng để đảm bảo tính kháchquan của công tác hỏi cung Đồng thời, để tránh sai lệch thành mớm cung, ĐTVkhi hỏi thẳng phải đảm bảo những vấn đề đưa ra hỏi là hoàn toàn chính xác và

có liên quan trực tiếp đến bị can

+ Câu hỏi bổ sung lời khai: là những câu hỏi được ĐTV đặt ra cho bị cantrả lời nhằm mục đích thu thập thêm những tài liệu bổ sung thêm vào lời khaitrước đó của bị can, loại trừ những chỗ chưa đầy đủ trong lời khai hoặc nhằmmục đích cụ thể hoá lời khai đó Ví dụ, anh đã khai hôm đó anh ở rạp chiếuphim, thế hôm đó rạp chiếu phim gì? anh có xem đến hết phim không hay anh

có ở rạp chiếu phim tới lúc kết thúc chiếu phim không?1

Như vậy, những câu hỏi bổ sung lời khai thường được đưa ra trong trườnghợp bị can khai còn thiếu, đứt quãng nhằm làm rõ những sự việc hiện tượng màlời khai của bị can đề cập đến một cách chính xác, logic như thời gian, địa điểmxảy ra, nội dung diễn biến của sự việc hiện tượng, những nguyên nhân và điềukiện xảy ra v.v Như vậy, những câu hỏi bổ sung được đưa ra nhằm hai mục

đích: Bổ sung vào những chỗ khuyết của lời khai và kiểm tra tính xác thực củalời khai

+ Câu hỏi làm chính xác lời khai: là những câu hỏi mà ĐTV đặt ra nhằmmục đích cụ thể hoá lời khai nhưng thường để chi tiết hoá, làm chính xác nhữngtài liệu đã thu thập được

Trong quá trình hỏi cung bị can thường xảy ra trường hợp lời khai trước

đó của bị can chưa rõ, chưa cụ thể hoặc chưa có tính thuyết phục cao Để khắcphục tình trạng đó, ĐTV cần đưa ra những câu hỏi để hỏi bị can một cách chitiết, cụ thể, rõ ràng về sự việc, hiện tượng có liên quan đến vụ án mà lời khai của

bị can đề cập Như vậy, những câu hỏi làm chính xác lời khai được đưa ra để bịcan trả lời nhằm mục đích chi tiết hoá lời khai, gọt dũa, làm chính xác những tàiliệu đã thu thập được Ví dụ: Anh nói rằng con dao nằm ở gần tử thi, anh có thểnói rõ hơn con dao nằm ở mặt nào và nằm cách tử thi một khoảng cách baonhiêu, đầu con dao quay về hướng nào?1

+ Câu hỏi gợi nhớ lại: là câu hỏi mà ĐTV đặt ra nhằm mục đích phục hồilại trí nhớ của bị can, khơi dậy trong trí nhớ của bị can những mối liên tưởngkhác nhau, nhờ đó bị can sẽ nhớ lại những tình tiết mà ĐTV quan tâm làm rõ

Những câu hỏi gợi nhớ lại thường được đưa ra một vài câu liên tục nhằmtạo điều kiện thuận lợi cho các quá trình nhớ lại kế tiếp nhau Ví dụ: Hùng gặpanh ngày hôm đó mặc áo sơ mi cộc tay màu trắng, cúc áo màu đen phải không?2

+ Câu hỏi kiểm tra: là những câu hỏi được ĐTV đặt ra nhằm mục đíchkiểm tra lại lời khai hoặc thu thập tài liệu để kiểm tra chính lời khai của bị can

Trong quá trình hỏi cung, ĐTV thường đưa ra những câu hỏi để kiểm tralại lời khai của bị can trước đó có chính xác không Bởi trên thực tế có rất nhiềutrường hợp bị can khi bị ĐTV lấy cung đã khai một kiểu sau đó ĐTV hỏi một sốcâu hỏi khác nhau để kiểm chứng sự chân thật trong lời khai thì bị can lại khôngtrả lời được hoặc nói sang những tình tiết không liên quan Câu hỏi kiểm tra lờikhai có thể là: anh Hoan, dựa vào cơ sở nào anh khẳng định những vấn đề anhvừa trình bày xảy ra vào đúng ngày 25/10/2009?3

+ Câu hỏi vạch trần lời khai gian dối: là những câu hỏi được ĐTV đặt ranhằm mục đích vạch trần sự gian dối trong lời khai của bị can khi đã có cơ sở đểkhẳng định điều đó.

Trong quá trình hỏi cung việc đưa ra các câu hỏi vạch trần sự gian dốitrong lời khai của bị can phải gắn liền với việc đưa ra những chứng cứ đã đượckiểm tra, xác minh một cách khách quan và có giá trị bác bỏ những lời khaitrước đó của bị can Loại câu hỏi này thường gồm hai phần: Phần thứ nhất thôngbáo cho bị can biết về một số chứng cứ cụ thể nào đó đã thu thập được; phần thứhai chứa đựng yêu cầu bị can giải thích chứng cứ đó hoặc tình tiết có liên quantới nó Ví dụ: Anh sẽ được biết kết luận của giám định viên về việc ở trên tấmkính trên mặt bàn uống nước trong nhà chị Hồng có dấu vân tay của anh Anhgiải thích thế nào về việc anh khẳng định anh chưa bao giờ đến nhà chị Hồng?1

Khi đưa ra câu hỏi đối với bị can cần phải tính toán để làm sao loại trừ

khả năng bị can trả lời là “có” hoặc “không” Đồng thời ĐTV cần chú ý bảo

đảm cho những câu hỏi đó phải rõ ràng, cụ thể, dễ hiểu đối với bị can và liênquan đến đối tượng của hoạt động hỏi cung Đặc biệt những câu hỏi đưa ra để bịcan trả lời phải đảm bảo tính lôgic và có cơ sở

- Dự kiến chiến thuật hỏi cung

Trên cơ sở những vấn đề cần phải làm rõ trong quá trình hỏi cung, nhữngtài liệu chứng cứ thu thập được, đặc điểm nhân thân của bị can, thái độ khai báocủa bị can… trong bản kế hoạch hỏi cung của ĐTV cần dự kiến cách thức hỏicung phù hợp với từng tình huống có thể xảy ra như bị can từ chối khai báo, bịcan thành khẩn khai báo hoặc bị can khai báo gian dối… Tuỳ thuộc vào từngtình huống cụ thể, ĐTV cần phải dự kiến nội dung và biện pháp giáo dục thuyếtphục bị can để bị can thay đổi về nhận thức, sử dụng tình tiết về sự khai báo củacác đồng phạm khác, những thủ thuật sử dụng mâu thuẫn, sử dụng chứng cứ đểđấu tranh với thái độ ngoan cố không chịu khai báo của bị can và những biệnpháp bổ trợ khác cho cuộc hỏi cung như tiến hành các biện pháp trinh sát phùhợp… Riêng đối với bị can vị thành niên thì khi dự kiến chiến thuật hỏi cungphải đặc biệt chú ý tới đặc điểm nhân thân và đặc điểm tâm lý Thực tế cho thấy,

phương tiện chủ yếu để vạch trần thái độ khai báo gian dối của bị can vị thànhniên là các thủ thuật tác động xúc cảm… Đồng thời, ĐTV cần phải dự kiếnnhững tài liệu, chứng cứ sẽ được sử dụng khi tiến hành hỏi cung, thời điểm nàocần sử dụng những tài liệu, chứng cứ nào để đưa ra đấu tranh với bị can và cácbiện pháp cần thiết để bảo đảm an toàn khi sử dụng những tài liệu, chứng cứ đó,nơi bảo quản chúng trước khi đưa ra sử dụng.

Ngoài ra, ĐTV cần dự kiến các biện pháp tác động tâm lý hoặc áp dụngcác biện pháp giải quyết cụ thể, kế hoạch phối kết hợp với các lực lượng nghiệp

vụ khác để phục vụ cho hoạt động hỏi cung cụ thể

- Lựa chọn thời gian và địa điểm tiến hành hỏi cung

Việc lựa chọn thời gian và địa điểm tiến hành hỏi cung bị can nói chung

và hỏi cung bị can trong các trường hợp đặc biệt như bị can không thành khẩnkhai báo, từ chối khai báo, hỏi cung bị can vị thành niên nói riêng, trước hết phảituân theo quy định của Bộ luật tố tụng Hình sự 2003 Điều 131 Bộ luật tố tụng

Hình sự quy định: “1 Việc hỏi cung bị can phải do ĐTV tiến hành ngay sau khi

có quyết định khởi tố bị can…

2 Không hỏi cung vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn được, nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản…” Điều 83 Bộ luật tố tụng Hình sự cũng

quy định: “Sau khi bắt hoặc nhận người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc

phạm tội quả tang, CQĐT phải lấy lời khai ngay…”1

Bên cạnh đó, thời gian tiến hành hỏi cung còn được xác định dựa trên cơ

sở cân nhắc đến tầm quan trọng của những thông tin mà theo nhận định củaĐTV bị can biết được; vai trò, vị trí của bị can trong vụ án đó và mối quan hệcủa bị can với các bị can khác trong vụ án cần phải hỏi cung để thu thập lời khaicủa họ để đủ chứng cứ chứng minh sự thật của vụ án Trong một số trường hợp,thời gian hỏi cung được xác định dựa trên cơ sở yêu cầu của pháp luật: Nhữngđối tượng bị bắt trong trường hợp khẩn cấp và phạm tội quả tang thì phải lấy lờikhai trong vòng 24 giờ từ thời điểm bị bắt, còn đối với bị can thì phải tiến hànhhỏi cung ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can Ngoài ra, việc lựa chọn thờigian hỏi cung còn phụ thuộc vào một số yếu tố khác như: Trình tự hỏi cung các

1 Xem: Bộ luật tố tụng Hình sự 2003 - Điều 83, 131 - Tr 66, 107.