MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY- HỌC PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 5 THEO HƯỚNG DẠY- HỌC TÍCH CỰC

Mục tiêu của môn học và yêu cầu nâng cao chất lượng dạy - học: Mục tiêu của phân môn Lịch sử lớp 5 nhằm cung cấp cho học sinhmột số kiến thức cơ bản về các sự kiện, hiện tượng, nhân vật

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THÀNH PHỐ PLEIKU

TÊN ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY- HỌC

PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 5 THEO HƯỚNG DẠY- HỌC TÍCH CỰC

NĂM HỌC : 2012 – 2013

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Mục tiêu của môn học và yêu cầu nâng cao chất lượng dạy - học:

Mục tiêu của phân môn Lịch sử lớp 5 nhằm cung cấp cho học sinhmột số kiến thức cơ bản về các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêubiểu có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ giữa thế kỉXIX cho tới nay

Dạy học Lịch sử chiếm vai trò quan trọng nhằm giúp học sinh hiểubiết về “cội nguồn dân tộc”, về truyền thống yêu nước, những trang sử hàohùng của dân tộc Việt Nam Từ đó hình thành và phát triển ở học sinh kĩnăng quan sát, mô tả, phân tích, so sánh, đánh giá mối quan hệ giữa các sựkiện trong xã hội, đồng thời vận dụng các tri thức đã học vào thực tiễn cuộcsống Qua đó khơi dậy và bồi dưỡng tình yêu con người, quê hương, đấtnước, lòng tự hào dân tộc; hình thành thái độ đúng đắn đối với bản thân,gia đình, cộng đồng, xã hội; phát huy mọi khả năng để xây dựng một tươnglai xứng đáng với lịch sử dân tộc

Năm học 2012-2013 là năm học tiếp tục thực hiện theo chủ đề “Đổi

mới quản lí và nâng cao chất lượng giáo dục”, cũng là năm học tiếp tục

thực hiện cuộc vận động “Hai không” của Thủ tướng Chính phủ, gắn với cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, với phong trào “Xây dựng trường học thân thiện học sinh tích cực”; phong trào “Mỗi thầy cô giáo là một tấm gương về đạo đức, tự học và

sáng tạo” và phong trào “Ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục”.

Vì vậy mà vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục được Ngành Giáo Đào tạo và các thầy cô giáo quan tâm hơn lúc nào hết Bằng những việclàm cụ thể, thiết thực, các thầy cô, các Nhà trường đã dấy lên phong trào thi

dục-đua Dạy tốt – Học tốt Với phương châm lấy chất lượng làm thước đo,

không chạy theo thành tích; dạy thực chất- học thực chất- xây dựng ý thức

tự học, tích cực cho học sinh luôn được quan tâm Việc nâng cao chấtlượng giáo dục đào tạo được đặt ra cho tất cả các lớp học, bậc học, đặc biệt

là bậc tiểu học vì đây là bậc học nền tảng tạo tiền đề cho các bậc học sau.

Do đó việc dạy cho học sinh cách học tự giác, tích cực để đem lại hiệu quảcao ngay từ bậc tiểu học luôn là vấn đề trăn trở của nhiều giáo viên

Qua quá trình giảng dạy, bản thân tôi nhận thấy việc nâng cao chấtlượng trong giảng dạy, học tập phân môn Lịch sử là việc làm cần thiết vàhết sức quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện chohọc sinh Học tập theo hướng tích cực giúp học sinh phát triển năng lực cánhân, tự giác, chủ động, sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả nănghợp tác, rèn luyện khả năng thực hành, năng lực tự học, đồng thời đem lạiniềm vui, hứng thú trong học tập cho học sinh Dạy học tốt phân môn Lịch

sử không những góp phần nâng cao chất lượng văn hóa mà còn góp phầnnâng cao chất lượng giáo dục đạo đức, nhân cách cho học sinh

2 Thực trạng dạy-học Lịch sử Những thuận lợi và khó khăn:

 Thực trạng dạy-học Lịch sử:

Qua dự giờ, tìm hiểu các giờ dạy Lịch sử của các bạn đồng nghiệp,tôi nhận thấy: Hiện nay nhiều giáo viên Tiểu học khi dạy giờ Lịch sử đã cốgắng vận dụng các hình thức trao đổi, thảo luận nhóm, nhưng còn quánặng về hình thức và học sinh chưa tích cực trong học tập Nhiều giáo viên

đã sử dụng các thiết bị dạy học Lịch sử như tranh ảnh, tư liệu, để minhhọa cho lời giảng của mình mà ít chú ý đến việc cho học sinh khai tháckiến thức từ các nguồn này Do vậy mà cách dạy học tích cực hướng tậptrung vào học sinh chưa thực hiện một cách triệt để Một số giáo viên đã cốgắng dạy học theo hướng tích cực như tổ chức cho học sinh thảo luận theonhóm, làm việc trong phiếu, tổ chức trò chơi học tập, nhưng số tiết họctheo kiểu này còn quá ít vì chỉ được thực hiện trong những giờ thao giảng,thanh tra hoặc thi giáo viên giỏi Có giáo viên đã vận dụng công nghệthông tin vào bài giảng nhưng còn quá nặng nề, chưa khai thác triệt đểthông tin, tư liệu mà chủ yếu là cho học sinh xem tranh một cách qua loa.Ngoại lệ còn có một số ít giáo viên dùng phương pháp thuyết trình cốt sao

cho học sinh chỉ cần nhớ tên nhân vật và sự kiện lịch sử là đủ Có trườnghợp giáo viên dạy bài Lịch sử y như một bài Tập đọc (cho học sinh đọc bài

ở SGK một lượt, thảo luận rồi trả lời câu hỏi) Nhiều giáo viên còn ngạikhó, chưa vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học đặc trưng của bộmôn Lịch sử, chưa có hệ thống câu hỏi gợi mở phù hợp để học sinh phântích, tổng hợp và tìm hiểu bài Ngoài sách giáo khoa, giáo viên không cónội dung bổ trợ nào khác, nên chưa nêu nhận xét, ý nghĩa bài học một cáchsâu sắc được Do đó chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra đối với bộ môn này.Chính vì vậy học sinh không hình dung được một cách sinh động về các sựkiện lịch sử đã diễn ra cách các em rất xa Các em có thói quen ỷ lại, thụđộng trong tiếp thu, dễ quên và trì trệ trong tư duy

 Những thuận lợi và khó khăn khi dạy môn Lịch sử:

 Thuận lợi:

Về sách giáo khoa: Được trang bị đầy đủ cho tất cả học sinh Các tranh

ảnh, lược đồ ở sách giáo khoa đẹp, rõ ràng Các câu hỏi hoặc các yêu cầuhoạt động được in nghiêng giữa bài gợi ý cho giáo viên tổ chức các hoạtđộng, khai thác thông tin được dễ dàng Câu hỏi cuối bài giúp giáo viênkiểm tra việc thực hiện mục tiêu bài và củng cố kiến thức Phần tóm tắttrọng tâm bài được đóng khung rất rõ

Về sách giáo viên: Chú trọng hướng dẫn giáo viên tổ chức các hoạt động

dạy học Ở mỗi bài đều nêu rõ mục tiêu của bài dạy, giúp giáo viên nắmđược những kiến thức kĩ năng cơ bản trong bài mà học sinh cần đạt đượcsau mỗi bài học

Về chương trình: Tuy phần lịch sử lớp 5 không trình bày lịch sử theo

một hệ thống chặt chẽ nhưng mỗi bài là một sự kiện, hiện tượng hay nhânvật lịch sử tiêu biểu của một giai đoạn lịch sử Sự chọn lọc, cấu trúc và mức

độ nội dung phù hợp với thời lượng và trình độ nhận thức của học sinh

Về cơ sở vật chất, đồ dùng dạy học: Ngoài tranh ảnh thiết bị phục vụ

giảng dạy, Nhà trường còn trang bị đèn chiếu, tạo điều kiện cho giáo viêntiếp cận,

vận dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy bằng giáo án điện tử

Khó khăn:

Về phía giáo viên: Trong các môn học ở bậc Tiểu học, Lịch sử là môn

dạy khó nhất, nhiều giáo viên cho là môn khô khan, nói không khéo sợ saikiến thức Một số giáo viên vận dụng ứng dụng công nghệ thông tin cònhạn chế, ngại sử dụng các trang thiết bị nghe nhìn,… Do đó chất lượng cácgiờ dạy học lịch sử chưa đạt như mong muốn

Mặc khác, học tập lịch sử là quá trình nhận thức những điều đã diễn ratrong quá khứ của xã hội để hiểu về hiện tại và chuẩn bị cho tương lai Khinghiên cứu các hiện tượng tự nhiên, người ta có thể trực tiếp quan sátchúng ở trong thiên nhiên hoặc ở trong phòng thí nghiệm Nhưng khi họclịch sử xã hội, con người không thể được trực tiếp quan sát và cũng khôngthể khôi phục lại diễn biến của nó trong phòng thí nghiệm được Do vậy,con người không thể tri giác trực tiếp những gì thuộc về quá khứ Mặtkhác, lịch sử là những sự việc diễn ra, là hiện thực trong quá khứ, là tồn tạikhách quan, không thể “phán đoán”, “suy luận” để biết lịch sử Vì vậy,

nhiệm vụ của môn lịch sử là tái tạo lại lịch sử Đây là vấn đề khó Trong

thực tế, nhiệm vụ này không được thực hiện đúng yêu cầu của nó Các sựkiện, hiện tượng lịch sử thường được trình bày một cách trừu tượng, qualoa Nhiều giáo viên bỏ qua khâu này, chỉ nêu câu hỏi, học sinh nhìn qualoa vào sách và trả lời

Về phía học sinh: Đây là môn học còn mang tính “trừu tượng” đối với

các em cho nên các em còn nhiều bỡ ngỡ và lúng túng khi học môn này.Các em không thể hình dung và tự học nếu không có sự hướng dẫn củagiáo viên Học sinh chủ yếu là nghe, đọc sách giáo khoa trả lời chứ chưathực sự chủ động, tích cực trong giờ học Lịch sử Nhiều em chỉ học thuộc

phần bài học (học vẹt ) và nhớ các sự kiện lịch sử theo lối học thuộc nhiềuhơn học hiểu Chính vì vậy học sinh khó thâm nhập vào bài học, khó chiếmlĩnh nội dung bài do bản thân thiếu vốn kiến thức lịch sử Hầu hết học sinhlớp tôi chủ nhiệm đều là con nhà nông, hoàn cảnh gia đình khó khăn,không có điều kiện tiếp xúc học hỏi các sử liệu cũng như tham quan các ditích lịch sử,

Xuất phát từ tình hình thực tế của lớp, của trường và những thuận lợikhó khăn nói trên, bản thân tôi luôn suy nghĩ làm thế nào để nâng cao chấtlượng giảng dạy môn Lịch sử bằng cách học tự giác, tích cực và có niềmtin hứng thú say mê môn học Làm được điều đó chính là giúp các em nắmđược những kiến thức cơ bản về Lịch sử, các em sẽ hiểu hơn về truyềnthống hào hùng của dân tộc ta, từ đó các em sẽ có những nhận thức đúngđắn về việc làm của mình, giúp các em thêm yêu con người, yêu quê hươngđất nước Việt Nam, biết tôn trọng và bảo vệ các di tích lịch sử và văn hóa

của dân tộc Từ nhận thức đó tôi đã chọn đề tài : “Một số biện pháp nâng

cao chất lượng dạy-học phân môn Lịch sử lớp 5 theo hướng dạy-học tích cực” nhằm đúc rút một số kinh nghiệm trong giảng dạy phân môn Lịch sử,

góp một phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho họcsinh

Để các biện pháp đưa ra sát với thực tế và có tính khả thi, tôi đã tiếnhành điều tra thực trạng, khảo sát chất lượng để tìm hiểu nguyên nhân Kếtquả khảo sát như sau:

Tổng số bài

khảo sát

Nguyên nhân: - Vốn kiến thức lịch sử của các em rất ít ỏi Đa số học sinh

chỉ học thuộc ở phần đóng khung trong sách giáo khoa nhiều hơn là họchiểu để trả lời câu hỏi, làm bài trắc nghiệm, bài tập lựa chọn đúng (Đ), sai(S), bài tập điền khuyết,

- Học sinh chưa có phương pháp học môn Lịch sử và chưa thực sự yêuthích môn học.

- Các em chưa có thói quen chuẩn bị bài ở nhà ( tìm hiểu bài, chuẩn bị đồdùng học tập, sưu tầm tư liệu, tranh ảnh )

- Học sinh chưa biết cách sưu tầm, ghi chép các sự kiện lịch sử, để phục

PHẦN THỨ HAI: NỘI DUNG

I NHỮNG BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

1 Giáo dục nhận thức cho học sinh:

Sinh thời Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã dạy:

“Dân ta phải biết sử ta, Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Lời Bác dạy giản dị mà đầy ý nghĩa Nghe lời Bác dạy, mọi thế hệngười Việt Nam phải chăm lo học tập tốt lịch sử nước nhà Học tập Lịch sửcác em mới biết được “cội nguồn” của dân tộc, các em mới hiểu sâu hơn vềgiá trị của cuộc sống độc lập, tự do ngày hôm nay; các em thấy được truyềnthống hào hùng của dân tộc ta trong quá trình dựng nước và giữ nước Từ

đó các em sẽ hiểu được một cách sâu sắc những đường lối, chủ trương màĐảng, Nhà nước đề ra để xây dựng cuộc sống ấm no hạnh phúc cho nhândân Các em mới biết trân trọng những thành quả mà cha ông chúng ta đãdày công xây dựng Qua đó, các em sẽ có ý thức hơn trong việc góp phần

bảo vệ và xây dựng nước nhà trước những âm mưu diễn biến hòa bình củacác thế lực phản động Học tốt Lịch sử sau này chúng ta sẽ không nhữngbiết, hiểu, tự hào về cội nguồn của mình mà còn biến quá khứ của cha ôngthành sức mạnh của thời đại, làm cho dân tộc mình không những không bị

“hòa tan” mà còn “đậm đà bản sắc” trên con đường hội nhập và phát triển

2 Tích cực chuẩn bị đồ dùng, sưu tầm tư liệu, tranh ảnh:

2.1 Đối với giáo viên:

Để có tiết dạy tốt, đạt hiệu quả cao thì người giáo viên cần tích cực tự

bồi dưỡng; thường xuyên học tập, nghiên cứu và ghi chép lại những sựkiện, câu chuyện, hình ảnh, sự vật, sự việc, nhân chứng lịch sử có liên quanđến các bài dạy học lịch sử Sưu tầm tư liệu, tài liệu hỗ trợ giảng dạy và tựlàm đồ dùng dạy học lịch sử ( đặc biệt chú ý đến các sơ đồ, lược đồ) Đốivới các bản đồ, lược đồ lịch sử phải đảm bảo các yêu cầu sau:

+ Các bản đồ (hoặc lược đồ) đưa ra phải thực sự mẫu mực đạt yêu cầuchính xác, to, rõ để mọi đối tượng học sinh đều quan sát được

+ Giáo viên phải nghiên cứu kĩ bản đồ (lược đồ) đưa ra, tập trình bày trước

ở nhà để khi trình bày trước học sinh được mạch lạc hơn, chính xác và lôicuốn người nghe

+ Đối với tranh ảnh về lịch sử, giáo viên cần chọn lọc những tranh có nộidung phù hợp, thiết thực, tránh việc quá lạm dụng tranh ảnh, làm lệch đinội dung tiết học

+ Đối với những bài dạy cần cung cấp các tư liệu lịch sử, giáo viên nênsoạn bằng giáo án điện tử Giáo viên cần chuẩn bị các đoạn phim tư liệutiêu biểu, vừa phải, phù hợp thời gian nội dung bài dạy và trình độ của họcsinh Tiểu học

Ví dụ: Để dạy bài 10: “Bác Hồ đọc bản Tuyên ngôn Độc lập” tôi chuẩn bị

đoạn phim tư liệu Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập trong thời gian 4 phút

Hoặc để dạy bài 13: “Thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước”, tôi đã chuẩn bị đoạn phim tư liệu lời kêu gọi Toàn quốc kháng

chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh

2.2 Đối với học sinh:

Qua tìm hiểu các đối tượng học sinh trong lớp, tôi nhận thấy các em cóđầy đủ sách giáo khoa, vở bài tập Lịch sử Ngoài ra các em không có tưliệu nào khác Do đó các em rất khó khăn trong việc sưu tầm tư liệu, thôngtin cần thiết để phục vụ bài học Chính vì vậy tôi đã yêu cầu học sinh phải

tự trang bị cho mình những tư liệu cần thiết (ít tốn tiền) nhưng phục vụ tốtcho việc học tập môn Lịch sử, bằng cách tiết kiệm tiền ăn quà mua quyển

Sổ tay kiến thức Lịch sử dành cho học sinh Tiểu học; mượn một số sách,

truyện thiếu nhi về nhân vật lịch sử có ở thư viện như bộ sách Lịch sử ViệtNam bằng tranh, Muôn thuở nước non này, truyện về Phan Bội Châu,truyện Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa, Cù Chính Lan, La Văn Cầu,Phan Đình Giót, Ngoài ra tôi còn khuyến khích học sinh tìm hiểu, sưutầm, ghi chép các hình ảnh, sự kiện lịch sử trên các kênh thông tin, truyềnthanh, truyền hình hay được nghe kể

Tôi hướng dẫn các em lập sổ tay cá nhân để ghi chép Khi đọc sách, báo

có những vấn đề gì liên quan đến chương trình Lịch sử lớp 5 thì các em đềubiết cách ghi vào sổ tay của mình

Ví dụ: Để chuẩn bị học bài: Cuộc phản công ở kinh thành Huế, tôi yêu

cầu các em :

- Về sưu tầm hình ảnh của Vua Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết, và hìnhảnh các nhân vật lịch sử của phong trào Cần Vương

sử của phong trào Cần Vương như: Phạm Bành, Đinh Công Tráng,Nguyễn Thiện Thuật, Phan Đình Phùng,…

Đến giờ học mới tôi cũng rất ngạc nhiên khi thấy các em sưu tầm đượchình ảnh của các nhân vật lịch sử của phong trào Cần Vương như NguyễnThiện Thuật, Phan Đình Phùng…(các em tìm hình qua mạng và in ra)

Hoặc khi học bài:Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước, tôi dặn các em

về nhà tìm hiểu tranh ảnh về quê hương của Bác, tranh ảnh về Bến NhàRồng và hình ảnh con tàu La-tu –sơ Tờ rê-vin Sau đó các em dán vàogiấy khổ lớn và cử đại diện lên trình bày

+ Hay khi dạy bài: “ Chiến thắng Biên giới thu – đông 1950” tôi cho các

em sưu tầm tranh ảnh và tư liệu về anh hùng La Văn Cầu sau đó sẽ giớithiệu cho các bạn biết

Sau khi các em đã có nguồn tư liệu cá nhân, tôi định hướng cho họcsinh cách học và cách chuẩn bị bài

3 Hướng dẫn học sinh cách học bộ môn Lịch sử theo từng loại bài:

Để phát huy tính tích cực của học sinh trong phân môn Lịch sử lớp 5 thìviệc lựa chọn phương pháp dạy học và hướng dẫn học sinh cách học là rấtquan trọng Giáo viên phải lựa chọn phương pháp phù hợp với từng bài vàphù hợp với đối tượng học sinh, sao cho học sinh phải tự khám phá ra kiếnthức (dưới sự hướng dẫn của giáo viên)

3.1 Với dạng bài dạy về nhân vật lịch sử:

Giáo viên yêu cầu học sinh sưu tầm tranh ảnh hoặc tư liệu về cuộc sống

và sự nghiệp của nhân vật lịch sử đó Học sinh phải đọc sách giáo khoatrước ở nhà để nắm được nội dung của bài mới về cuộc sống và sự nghiệpcủa nhân vật lịch sử trước khi đến lớp

Ví dụ: Trước khi học bài 2: “Nguyễn Trường Tộ mong muốn canh tân

Nguyễn Trường Tộ (sinh năm 1830, mất năm 1871), quê ở huyện Hưng Nguyên, Nghệ An Nhà nghèo Trường Tộ phải đi học muộn nhưng ông rất thông minh, học hành chăm chỉ nên chẳng bao lâu đã nổi tiếng là “Trạng Tộ”.

Hoặc khi học bài 5: “Phan Bội Châu và phong trào Đông Du”, tôi yêu

cầu học sinh về tìm hiểu tiểu sử của Phan Bội Châu

“Phan Bội Châu sinh năm 1867, trong một gia đình nhà nho nghèo, giàu truyền thống yêu nước tại làng Đan Nhiệm, nay là xã Xuân Hòa, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An Ông lớn lên khi đất nước đã bị thực dân Pháp đô

hộ Ngay từ khi còn rất trẻ ông đã có nhiệt tình cứu nước Ông là người thông minh, học rộng, tài cao, có ý chí đánh đuổi thực dân Pháp xâm lược Chủ trương lúc đầu của ông là dựa vào Nhật bản để đánh Pháp.Ông mất năm 1940

3.2 Với dạng bài dạy về sự kiện lịch sử:

Với dạng bài này, tôi yêu cầu học sinh sưu tầm tranh ảnh, tư liệu lịch sử

có liên quan tới bài học Việc sưu tầm tranh ảnh, tư liệu là rất quan trọnggiúp các em dễ hình dung, dễ nhớ và nhớ lâu các sự kiện đó Chính vì vậy,học sinh phải sưu tầm tranh ở nhà, đọc trước sách giáo khoa, kết hợp vớinhững tư liệu sưu tầm được để học bài mới hiệu quả hơn Nhờ vậy mà đếngiờ học các em sẽ được trình bày những cơ sở hiểu biết đã có của mình

Ví dụ: Để học bài 7: “Đảng Cộng Sản Việt Nam ra đời”, tôi yêu cầuhọc sinh tìm hiểu:

- Đảng ta được thành lập vào thời gian nào?

- Ai là người đứng ra hợp nhất các tổ chức cộng sản ở Việt Nam?

- Vì sao chỉ có lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc mới có thể thống nhất các tổchức Cộng sản ở Việt Nam

- Sự kiện đó có ý nghĩa như thế nào đối với Cách mạng nước ta?

Nhờ sự định hướng trước như vậy mà học sinh đã chuẩn bị được các nộidung phục vụ tốt cho tiết học, tạo tâm thế háo hức khi vào bài và mongmuốn được cô giáo gọi tên mình để thể hiện.

- Đảng ta được thành lập vào mùa xuân năm 1930.

- Nguyễn Ái Quốc là người đứng ra hợp nhất các tổ chức cộng sản ở Việt Nam.

- Chỉ có Nguyễn Ái Quốc là người có hiểu biết sâu sắc về lí luận và thực tiễn Cách mạng, có uy tín trong phong trào cách mạng quốc tế, được những người yêu nước Việt Nam ngưỡng mộ nên mới có thể thống nhất các

tổ chức Cộng sản ở Việt Nam.

- Từ khi có Đảng lãnh đạo, Cách mạng nước ta liên tiếp giành nhiều thắng lợi vẻ vang.

Hoặc học bài 12: “Vượt qua tình thế hiểm nghèo”, tôi yêu cầu học sinh:

- Sưu tầm các tư liệu về phong trào “Diệt giặc đói, diệt giặc dốt”

- Thư của Bác Hồ gửi cho nhân dân ta kêu gọi chống giặc đói, chống giặcdốt

Đồng thời tìm hiểu:

- Sau Cách mạng tháng Tám 1945, nhân dân ta gặp những khó khăn gì?

- Để thoát khỏi tình thế hiểm nghèo, Đảng và Bác Hồ đã lãnh đạo nhân dân

ta làm gì?

- Ý nghĩa của việc vượt qua tình thế : “Nghìn cân treo sợi tóc” là gì?

Có sự định hướng trước như vậy học sinh sẽ chủ động chuẩn bị đượccác nội dung phục vụ tốt cho tiết học

3.3 Với dạng bài ôn tập :

Với dạng bài này, tôi yêu cầu học sinh chuẩn bị các nội dung để ôn tậpđược tốt : Nêu tên các giai đoạn lịch sử, kể được các sự kiện lịch sử tiêubiểu cũng như các nhân vật lịch sử ứng với giai đoạn lịch sử đã học Từ đógiúp các em hiểu sâu sắc hơn về lịch sử của dân tộc, về những tấm gươngyêu nước, thương dân của các vị anh hùng dân tộc ta qua các thời đại Giúp

các em có những định hướng đúng đắn về việc làm của mình sao cho xứngđáng với truyền thống tốt đẹp của ông cha ta

Ví dụ : Khi dạy bài: “ Ôn tập: Hơn tám mươi năm chống thực dân Phápxâm lược và đô hộ” (1858 – 1945) tôi yêu cầu các em lập bảng thống kêcác sự kiện tiêu biểu, các nhân vật lịch sử tiêu biểu từ năm 1858 đến năm

1945, nội dung cơ

bản hoặc ý nghĩa lịch sử của các sự kiện đó

Thời gian Sự kiện tiêu biểu Các nhân vật lịch sử

Nhờ có sự chuẩn bị chu đáo như vậy, giúp cho tiết ôn tập đạt hiệu quả cao

4 Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua các kênh hình:

Hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa của môn Lịch sử là: bản đồ,lược đồ, tranh ảnh tư liệu và ảnh chân dung các nhân vật lịch sử Hệ thốngkênh hình này không đơn thuần chỉ để minh họa mà nó còn có vai trò cungcấp thông tin, nên người giáo viên phải hiểu và biết cách tổ chức khai thácphục vụ việc dạy học và giáo dục lịch sử cho học sinh đạt hiệu quả Thực tếkhông phải ai cũng làm tốt điều này Có những giáo viên do không hiểukênh hình nên không khai thác được kênh hình với đúng vai trò của nó màchỉ đưa ra như một minh họa đơn thuần

Kênh hình trong sách giáo khoa của phân môn Lịch sử hiện nay nhiều,phong phú, màu sắc và trình bày đẹp Ngoài tính minh họa, mỗi bức tranh,bức ảnh còn hàm chứa những thông tin lịch sử với mức độ khác nhau phục

vụ việc dạy và học đạt hiệu quả

Ví dụ: Khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ lịch sử:

Lược đồ, bản đồ chủ yếu được bố trí ở các loại bài về các cuộc khởinghĩa, các chiến dịch, các trận đánh cách bố trí lực lượng hai bên và diễnbiến của cuộc khởi nghĩa, chiến dịch, trận đánh.

Ví du: - Khi dạy bài 14: Thu –Đông 1947, Việt Bắc “Mồ chôn giặc Pháp”,

tôi yêu cầu học sinh làm việc với lược đồ theo định hướng sau:

+ Quân địch tấn công lên Việt Bắc theo mấy đường? Nêu cụ thể từngđường và chỉ trên lược đồ

+ Quân ta đã tiến công chặn đánh quân địch ở đâu?

+ Sau hơn một tháng tấn công lên Việt Bắc, quân địch rơi vào tình thế nhưthế nào?

+ Sau 75 ngày đêm chiến đấu, quân ta thu được kết quả ra sao?

+ Xác định vị trí của đường số 4 và các địa danh Bắc Kạn, Chợ Mới, ChợĐồn, đèo Bông Lau, Bình Ca, Đoan Hùng, sông Lô trên lược đồ

Hình 2 Lược đồ chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947

Ví dụ: Khai thác kiến thức từ tranh ảnh lịch sử:

Trong quá trình giảng dạy tôi còn hướng dẫn học sinh khai thác triệt đểkênh hình trong sách giáo khoa, qua đó để các em hiểu rõ hơn nội dung bàihọc.

+ Ví dụ khi dạy bài: “ Xô viết Nghệ – Tĩnh” sau khi đã hướng dẫn các emkhai

thác nội dung bài tôi cho các em mở sách giáo khoa quan sát nội dung hình

2 (Người nông dân Hà Tĩnh được cày trên thửa ruộng do chính quyền Xô viết chia cho trong những năm 1930 – 1931) sách giáo khoa trang 18 (Lịch

sử 5) và hỏi: Hình 2 phản ánh điều gì của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh?

- Dựa vào hình ảnh các em đã nêu được: Ở những nơi nhân dân giành được chính quyền cách mạng, người dân được cày trên thửa ruộng của chính mình, còn trước đây sống dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, người nông dân không có ruộng, họ phải cày thuê, cuốc mướn cho địa chủ, thực dân hay bỏ làng đi làm ăn ở nơi khác.

+ Hay khi dạy bài: “ Biên giới thu - đông 1950” tôi cho học sinh quan sáthình

minh họa sách giáo khoa và nêu cảm nghĩ của mình Các em quan sát và đãnêu được:

- Hình 1: Hình ảnh Bác Hồ trong chiến dịch Biên giới thu - đông 1950.

Bác đang quan sát mặt trận Biên giới, xung quanh là các chiến sĩ của ta chothấy Bác thật gần gũi với chiến sĩ và sát sao trong kế hoạch chiến đấu Bứcảnh cũng gợi lên nét ung dung của Người trong tư thế chiến thắng

- Hình 3: Địch thiệt hại nặng nề hàng nghìn tên tù binh mệt mỏi, nhếch

nhác lê bước trên đường Trông chúng thật thảm hại

Với cách khai thác như vậy tôi thấy học sinh hứng thú hơn và nhớ bài tốthơn

5 Một số đặc trưng của môn Lịch sử và phương pháp giảng dạy:

5.1 Đặc trưng:

Đặc trưng 1: Nhiệm vụ đầu tiên tất yếu của môn Lịch sử là “tái tạo lịch

sử.” Muốn “tái tạo” tốt thì phải kể đến lời nói sinh động, giàu hình ảnh củagiáo viên Đó là tường thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhânvật lịch sử, Ở đây, sự am hiểu lịch sử, nghệ thuật, trình bày vốn sống, tìnhcảm đối với lịch sử, sự hiểu biết và yêu mến học sinh của giáo viên đóngvai trò quyết định Để tạo ra những hình ảnh lịch sử cụ thể, bên cạnh lời nóisinh động của giáo viên, người ta sử dụng các phương tiện trực quan Sựlựa chọn các phương tiện trực quan cũng tùy thuộc vào nội dung của từngbài cụ thể Ví dụ:

+ Tạo hình ảnh một sự vật cụ thể : dùng vật thật, tranh ảnh, phim đènchiếu

+ Tạo biểu tượng về không gian, hoàn cảnh diễn ra các sự kiện lịch sử :dùng tranh ảnh, bản đồ, sa bàn

+ Trình bày diễn biến các sự kiện lịch sử: dùng tranh, ảnh, phim đèn chiếu.+ Tạo biểu tượng về sự phát triển : dùng sơ đồ, biểu đồ, tranh ảnh, bảng sosánh,

Đặc trưng 2: Học tập Lịch sử để hình dung rõ ràng, giải thích đúng có cơ

sở

khoa học về lịch sử Các sự kiện, hiện tượng lịch sử, biến cố lịch sử khôngphải xuất hiện một cách tùy ý, mà có những mối quan hệ nhân quả nhấtđịnh, tuân theo những quy luật nhất định Để giúp học sinh nắm được bảnchất các sự kiện lịch sử, giáo viên không nên sử dụng nhiều phương phápdiễn giải và cũng không nên áp đặt những kết luận có sẵn, cần tổ chức chohọc sinh làm việc cá nhân hoặc thảo luận nhóm để lựa chọn

Đặc trưng 3: Lịch sử qua đi nhưng không hoàn toàn biến mất mà nó còn

để lại “dấu vết” qua kí ức của nhân loại (văn học dân gian, phong tục tậpquán, lễ hội, ) vì vậy giáo viên cần tổ chức hình thức dạy học đa dạng, tạođiều kiện cho học sinh tiếp xúc với nguồn sử liệu Ngoài các tiết học thôngthường, cần khuyến khích tổ chức :

+ Cho học sinh nghe nhân vật lịch sử hoặc các nhân chứng lịch sử kể lại.+ Học tập ở các hiện trường, các bảo tàng.

+ Tham quan các di tích lịch sử, di tích văn hóa

5.2 Phương pháp giảng dạy:

- Tùy theo nội dung từng bài mà giáo viên lựa chọn các phương pháp khácnhau như kể chuyện, hỏi đáp, thuyết trình, thảo luận, sử dụng ghép tranh,sắm vai, trò chơi,

Ví dụ : Để ghi nhớ địa danh nơi Bác Hồ bắt đầu cuộc hành trình cứu nước,tôi cho các em tham gia hoạt động ghép ảnh

GV chuẩn bị 2 ảnh bến Nhà Rồng, 2 ảnh tàu La-tu-sơ Tơ-rê-vin (phóng to,mỗi ảnh cắt 6 phần không bằng nhau) Giáo viên hướng dẫn cách chơi: Mỗiđội gồm 1 người lựa chọn ảnh, 1 người ghép Khi có hiệu lệnh, người chơilựa chọn và ghép ảnh cho thành ảnh bến Nhà Rồng và ảnh tàu La-tu-sơ Tơ-rê-vin

Bến cảng Nhà Rồng- Sài Gòn

Kết thúc hoạt động này giáo viên hỏi: Vì sao bến Nhà Rồng được công nhận là di tích lịch sử?

- Đối với những bài hoặc những đoạn văn trong đó có nhiều lời thoại haymột bài nào đó có thể xây dựng thành một kịch bản, thì nên sử dụngphương pháp sắm vai

Ví dụ: Để khắc họa hình ảnh Nguyễn Tất Thành có lòng yêu nước thương dân sâu sắc, anh quyết chí ra đi tìm đường cứu nước, giải phóng dân tộc, tôi cho các em sắm vai anh Thành và anh Lê theo đoạn đối thoại

sau và từ đó các em sẽ thấy và nêu được những khó khăn và quyết tâm khi

ra nước ngoài của anh Thành

“ Anh Thành: - Anh Lê, anh có yêu nước không?

Anh Lê: (Ngạc nhiên) - Tất nhiên là có chứ.

Anh Thành: - Anh có thể giữ bí mật được không?

Anh Lê: - Có!

Anh Thành: - Tôi muốn ra nước ngoài xem nước Pháp và các nước

khác Sau khi xem xét họ làm thế nào, tôi sẽ trở về giúp đồng bào chúng ta Nhưng nếu đi một mình, thật ra cũng có điều mạo hiểm, nhất là những lúc

ốm đau Anh muốn đi với tôi không?

Anh Lê: - Nhưng bạn ơi, chúng ta lấy đâu ra tiền mà đi?

Anh Thành: - Đây tiền đây – Anh Thành vừa giơ hai bàn tay ra vừa

nói – Chúng ta sẽ làm việc Chúng ta sẽ làm bất cứ việc gì để sống và để

đi Thế thì anh cùng đi với tôi chứ? ”

Kết thúc trò chơi, giáo viên cho các nhóm nhận xét kết quả chơi.Giáo viên khen nhóm đóng vai thể hiện tốt

- Đối với những bài trình bày tương đối toàn diện về một triều đại hoặcmột giai đoạn lịch sử nào đó, có thể áp dụng tối đa phương pháp sử dụng

đồ dùng dạy học

6/ Cải tiến cách giới thiệu bài:

Cách vào bài, giới thiệu bài mới của môn Lịch sử cũng rất đặc trưng, rất

khác với những môn học khác Để cho tiết học đạt hiệu quả thì cách giớithiệu bài ở môn Lịch sử cũng cần đổi mới, cần đa dạng hóa để lôi cuốn họcsinh So sánh với một vài ví dụ, chúng ta sẽ thấy rất rõ điều đó

Cách 1: Tiết trước chúng ta đã học bài “Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời”.Đảng ra đời đã lãnh đạo phong trào cách mạng Hôm nay chúng ta sẽ tìm

hiểu phong trào này qua bài : “Xô Viết Nghệ Tĩnh”.( cách giới thiệu này

chưa gây được sự chú ý cho học sinh)

Cách 2: GV treo tranh hình 1 lên bảng

+ Hãy mô tả những gì em thấy trong hình trên? (Tranh vẽ hàng vạn người,tay cầm búa, liềm, giáo, mác, cuốc, xẻng,…tiến về phía trước Đi đầu lànhững người cầm cờ.)

GV: Khí thế hừng hực mà chúng ta vừa cảm nhận được trong tranh chính

là khí thế của phong trào Xô viết Nghệ-Tĩnh, phong trào cách mạng lớn nhất vào những năm 1930-1931 ở nước ta do Đảng lãnh đạo Chúng ta cùng tìm hiểu về phong trào này qua bài học hôm nay: “Xô Viết Nghệ

Tĩnh (Cách giới thiệu này gây được sự chú ý cho học sinh hơn, ấn tượnghơn, gây cho các em sự háo hức vào bài hơn) Vì vậy cho nên giáo viên cầnchú ý giới thiệu bài sao cho gây được cho học sinh sự tò mò muốn tìm hiểuhoặc mang ý nghĩa dẫn dắt Chính vì lẽ đó tôi thường xuyên quan tâm vàđổi mới cách giới thiệu bài để lôi cuốn học sinh như sau:

a/ Giới thiệu bài bằng tranh ảnh, bản đồ:

+ Ví dụ khi dạy bài: “ Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập” tôi treo ảnh

chụp (hình 1) lên bảng và hỏi: Em hãy cho biết ảnh chụp này chụp cảnh ởđâu? và gắn với sự kiện lịch sử nào? HS trả lời, sau đó GV giới thiệu :