Cơ hội phát triển của làng mộc Chàng Sơn (huyện Thạch Thất – Hà Nội) trong bối cảnh kinh tế văn hóa – xã hội hiện nay

Trong những năm qua, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, việc định hướng phát triển nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã thực sự có được những kết quả khả quan, dần làm thay đổi bộ mặt nông thôn Việt Nam. Cùng với việc ban hành và thực hiện các chính sách nhằm xây dựng nông thôn mới đối với từng vùng, từng địa phương thì phải kể đến các chính sách khuyến khích phát triển làng nghề, làng nghề truyền thống. LNTT phát triển và gắn liền cùng với lịch sử phát triển của làng xã Việt Nam, qua thời gian, đến nay, LNTT đã thực sự trở thành một trong những yếu tố cấu thành của nền kinh tế và của bản sắc văn hóa Việt Nam. Nó có đóng góp không nhỏ trong việc tạo ra của cải vật chất và giải quyết vấn đề lao động dư thừa ở nông thôn. Năm 2007, sự kiện Việt Nam chính

Cơ hội phát triển của làng mộc Chàng Sơn (huyện Thạch Thất – Hà Nội) trong bối cảnh

kinh tế - văn hóa – xã hội hiện nay

Phí Thị Bình

Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển Luận văn ThS Chuyên ngành: Việt Nam học; Mã số 60 31 60

Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Hồng Tung

Năm bảo vệ: 2011

Keywords Xã hội học kinh tế; Văn hóa làng; Kinh tế xã hội; Việt Nam học; Nghiên cứu văn hóa

Content

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm qua, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, việc định hướng phát triển nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã thực sự có được những kết quả khả quan, dần làm thay đổi bộ mặt nông thôn Việt Nam Cùng với việc ban hành và thực hiện các chính sách nhằm xây dựng nông thôn mới đối với từng vùng, từng địa phương thì phải kể đến các chính sách khuyến khích phát triển làng nghề, làng nghề truyền thống LNTT phát triển và gắn liền cùng với lịch sử phát triển của làng xã Việt Nam, qua thời gian, đến nay, LNTT đã thực sự trở thành một trong những yếu tố cấu thành của nền kinh tế và của bản sắc văn hóa Việt Nam Nó có đóng góp không nhỏ trong việc tạo ra của cải vật chất và giải quyết vấn đề lao động dư thừa ở nông thôn

Năm 2007, sự kiện Việt Nam chính thức gia nhập tổ chức thương mại thế giới WTO là một lợi thế lớn giúp Việt Nam có chỗ đứng và từng bước hòa nhập với quốc tế trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế, thương mại Quan trọng hơn cả, đó là việc đưa nông thôn Việt Nam, nơi vốn được coi là mang tính tự trị, “khép kín sau pháo đài xanh” phát triển và hội

nhập cùng sự phát triển của cả nước cũng như thế giới Bộ mặt nông thôn Việt Nam dần có sự thay đổi khả quan, trong đó phải nói tới sự phát triển của các ngành nghề thủ công Sự mở rộng thị trường và những yếu tố thuận lợi trong thời kỳ mới đã giúp các LNTT phát triển theo hướng tích cực, và đặc biệt, việc khôi phục và phát triển các LNTT theo hướng phát triển bền vững ngày càng được quan tâm Bởi khi LNTT phát triển thì đồng hành cùng với đó là những lợi ích mà nó đem lại như tạo công ăn việc làm cho người lao động, cải thiện đời sống cho người dân và góp phần bảo tồn, gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của địa phương… Tuy nhiên, nó cũng có những mặt trái: tình trạng ô nhiễm môi trường, sự biến đổi các giá trị văn hóa truyền thống tại các LNTT Chính vì vậy, trong bối cảnh kinh tế - xã hội như hiện nay, để các LNTT phát triển theo đúng định hướng và mang tính bền vững thì đó thực sự là một bài toán nan giải, bởi chính sách quy hoạch, phát triển làng nghề; chính sách hỗ trợ về vốn, thị trường đầu ra cho sản phẩm,… cộng theo là sự du nhập của lối sống mới, lối sống thị trường vào trong xóm làng đã tạo ra những biến đổi về các giá trị văn hóa truyền thống và chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất là những địa phương có các nghề truyền thống

Làng nghề mộc Chàng Sơn1, huyện Thạch Thất2 là một trong số những LNTT tiêu biểu của thành phố Hà Nội và của cả nước Bằng đôi bàn tay khéo léo và óc sáng tạo, những người thợ làng Chàng đã biến những khối gỗ vô tri thành những sản phẩm mộc có hồn Và trong nền kinh tế có nhiều biến động như hiện nay, để đáp ứng nhu cầu của thị trường, người thợ Chàng Sơn đã biết ứng dụng những tiến bộ khoa học – công nghệ mới vào trong sản xuất, tạo ra năng suất sản phẩm cao hơn Vấn đề đặt ra là làm sao để nghề truyền thống của làng Chàng có được chỗ đứng thực sự vững chắc trên thị trường mà vẫn bảo đảm giữ gìn những yếu tố văn hóa vốn có của nó

Xuất phát từ nhận định và mong muốn đó, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Cơ hội phát

triển của làng mộc Chàng Sơn ( huyện Thạch Thất, Hà Nội) trong bối cảnh kinh tế - văn hóa – xã hội hiện nay (tiếp cận từ góc độ nghiên cứu văn hóa)” làm đề tài luận văn Thạc sĩ ngành

Việt Nam học của mình

2 Mục đích, ý nghĩa khoa học và thực tiễn

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài

1 Chàng Sơn trong nghiên cứu của chúng tôi là một đơn vị hành chính nhất xã, nhất thôn trong suốt chiều dài lịch sử, vì vậy trong luận văn, có lúc chúng tôi gọi là xã, nhưng cũng có lúc chúng tôi viết là làng, cả hai cách gọi trên đều có chung một ý nghĩa

2 Thạch Thất là một huyện của tỉnh Hà Tây cũ, đến ngày 01/8/2008, huyện Thạch Thất sáp nhập về

Hà Nội theo Nghị quyết số 15/2008/QH12 ngày 29 tháng 5 năm 2008 của Quốc hội khóa XII

Trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá đúng thực trạng phát triển của làng mộc Chàng Sơn, luận văn sẽ góp phần tìm hiểu sâu sắc hơn về đời sống sản xuất và đời sống văn hóa cộng đồng của LNTT; chỉ ra những cơ hội phát triển và những thách thức gặp phải trong quá trình biến đổi của nền kinh tế - xã hội Từ đó, luận văn đã cố gắng đề ra các giải pháp nhằm phát triển để nghề mộc làng Chàng theo kịp với nền kinh tế thị trường nhưng vẫn giữ được nghề truyền thống đã tồn tại hàng nghìn năm, qua đó, giữ gìn và nâng cao giá trị văn hóa làng nghề trước những tác động mang tính đa chiều của quá trình hiện đại hóa tăng tốc hiện nay

2.2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Nghiên cứu về LNTT trong giai đoạn hiện nay là vấn đề đang được giới nghiên cứu quan tâm mạnh mẽ, bởi những lợi ích và hiệu quả đa dạng mà LNTT mang lại trong sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là đối với công cuộc xây dựng nông thôn mới

Nghiên cứu về làng nghề mộc Chàng Sơn như một nghiên cứu mẫu3 hay nghiên cứu trường hợp, điều nàycó ý nghĩa thiết thực trong việc xác định, đánh giá đúng thực trạng phát triển của làng trên các bình diện kinh tế, văn hóa, văn hóa làng nghề, qua đó thấy được mối liên kết chặt chẽ giữa đời sống văn hóa vật chất và đời sống văn hóa xóm làng của một làng nghề truyền thống Đây sẽ là cơ sở để phân tích, đánh giá và chỉ ra cơ hội phát triển của làng Chàng Sơn trong giai đoạn hiện nay

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Phát triển làng nghề, LNTT là đề tài được nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau quan tâm và đã đạt được những kết quả nhất định Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu công bố về làng nghề truyền thống Trước hết phải kể đến đề tài cấp Bộ

“Bảo tồn và phát triển các làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng trong quá trình công nghiệp hóa” của Viện kinh tế học, Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia hoàn thành thành vào tháng 12 năm 1999 Đề tài đã đưa ra những nhận định khái quát về tình hình, thực trạng, xu hướng vận động phát triển của các làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng, trong đó bao gồm cả những LNTT, tìm ra mối quan hệ giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại trong tiến trình CNH – HĐH và đề xuất các phương hướng, giải pháp phát triển trong những năm tới; tiếp đó là đề tài nghiên cứu “Xây dựng tiêu chí làng nghề và phát triển làng nghề Hà Tây” của Sở

3

Theo Nguyễn Sinh Huy: “Mẫu có thể được hiểu là một tập hợp được lựa chọn, có đủ các yếu tố có tính chất tiêu biểu và rút ra từ một tập hợp lớn mà nó là đại diện cho nhóm đối tượng mà chúng ta nghiên cứu […] Có thể chọn mẫu ở 03 mức độ khác nhau: - Nghiên cứu toàn thể đối tượng; - Nghiên cứu một mẫu tiêu biểu; - Hoặc một số mẫu với một số nét đặc trưng” [31,tr.91-92]

Công nghiệp Hà Tâythựchiện năm 1999; Luận án tiến sĩ “Phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình CNH – HĐH ở vùng ven thủ đô Hà Nội” của Mai Thế Hởn Luận án đã nghiên cứu và làm

rõ phạm trù LNTT, đặc điểm hình thành và vị trí, vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế - xã hội vùng ven thủ đô Hà Nội; phân tích tiềm năng, thực trạng phát triển và đề xuất những phương hướng, giải pháp thúc đẩy sự phát triển của LNTT theo hướng CNH – HĐH…

Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên, còn có những công trình tiêu biểu mang tính nền tảng của Phan Gia Bền “Sơ khảo phát triển thủ công nghiệp Việt Nam”, P.Gourou

“Người nông dân ở Bắc Kỳ”, GS.TS Dương Bá Phượng “Bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình CNH - HĐH”,… và nhiều bài nghiên cứu về làng nghề, LNTT đăng trên các tạp chí chuyên ngành khác nhau

Từ một số công trình nghiên cứu mà chúng tôi nêu tên ở trên, mặc dù chỉ là số ít, để thấy được lịch sử nghiên cứu của làng nghề truyền thống, qua đó giúp những người quan tâm đến vấn đề này có cái nhìn sơ lược và tổng quát về ý nghĩa cũng như tầm quan trọng của việc nghiên cứu LNTT ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là làng nghề mộc truyền thống Chàng Sơn Đây là một trong những xã nghề4 điển hình của huyện Thạch Thất nói riêng và của cả nước nói chung, với nhiều nghề tồn tại song song cùng với nhau, trong đó nghề sản xuất đồ mộc là nghề có số lượng người tham gia làm nghề đông đảo nhất, chiếm trên 80% dân số và có đóng góp chủ yếu trong tổng thu nhập của toàn xã

Về giới hạn nghiên cứu, luận văn tập trung vào đánh giá thực trạng tình hình sản xuất nghề mộc của làng Chàng từ năm 2001 cho đến nay, đồng thời chỉ ra sự tác động mang tính tương hỗ của nó đến đời sống kinh tế - văn hóa – xã hội của người dân trong xã và đưa ra các giải pháp nhằm phát triển nghề, phát triển làng nghề trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu như hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

4

Thuật ngữ “xã nghề” trong trường hợp này tương ứng với “làng nghề”, vì Chàng Sơn là nơi mang đặc tính “nhất xã, nhất làng” Do đó, trong luận văn có chỗ gọi là xã, có chỗ gọi là làng.

Luận văn sử dụng hệ thống phương pháp nghiên cứu khu vực và nghiên cứu phát triển làm cơ sở để đánh giá một cách tổng quát xu hướng vận động và phát triển của làng nghề mộc Chàng Sơn trên nhiều bình diện khác nhau

Phương pháp phân tích SWOT theo 4 chiều cạnh (demension): Điểm mạnh (Strengths), điểm yếu (Weakness), cơ hội (Opportunities) và thách thức (Threats) cũng được sử dụng xuyên suốt trong nghiên cứu như phương pháp căn bản để đánh giá tình hình sản xuất thực tế của làng Chàng, tiềm năng phát triển cũng như những nhân tố tác động đến sự phát triển nghề của làng qua từng giai đoạn, từ đó để chỉ ra bản chất thực trạng và xu hướng vận động, phát triển của làng nghề mộc Chàng Sơn trong bối cảnh kinh tế - văn hóa - xã hội hiện nay

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác như phương pháp điền dã, phương pháp thu thập thông tin, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp thống kê, phương pháp chuyên gia, phương pháp tin học…

6 Đóng góp của luận văn

Nghiên cứu về sự phát triển cũng như ảnh hưởng của LNTT đến đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội có ý nghĩa to lớn trong việc đánh giá thực trạng hoạt động, hướng phát triển của LNTT, để từ đó có những chính sách khuyến khích, hỗ trợ phù hợp nhằm đảm bảo các LNTT được khôi phục, đẩy mạnh hoạt động sản xuất và phát triển theo hướng bền vững

Đề tài nghiên cứu “Cơ hội phát triển của làng mộc Chàng Sơn (huyện Thạch Thất, Hà

Nội) trong bối cảnh kinh tế - văn hóa - xã hội hiện nay (tiếp cận từ góc độ nghiên cứu văn hóa)” trong một giới hạn nhất định mong muốn góp phần vào việc nghiên cứu, tìm hiểu về

một làng nghề truyền thống với tư cách là không gian văn hóa – không gian phát triển xác định Qua nghiên cứu, thu thập số liệu cũng như những khảo sát, đánh giá mang tính tổng hợp, khách quan của tác giả, luận văn cố gắng chỉ rõ sự phát triển của làng nghề Chàng Sơn trên các phương diện kinh tế - văn hóa – xã hội để thấy được lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề, sự ảnh hưởng của nghề đối với đời sống của người dân địa phương; sự thay đổi

xu hướng sản xuất của nghề; những vấn đề còn tồn tại gây hạn chế trong sản xuất, những thế mạnh cần phát huy để nghề mộc truyền thống phát triển mạnh và những chính sách ưu tiên của địa phương đối với việc phát triển nghề Qua đó, luận văn cũng là cái nhìn tổng quát nhất

về đời sống văn hóa của một làng nghề cụ thể ở vùng châu thổ Sông Hồng Chỉ ra mối liên hệ

có tính tương tác, hỗ trợ giữa một nghề nổi trội (nghề mộc) với các nghề khác cùng tồn tại song song trong làng; sự liên hệ gắn bó chặt chẽ với những giá trị văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể của làng nghề Trong đó, nổi trội lên đó là hệ thống đình, chùa, miếu mạo, văn chỉ…

với những đường nét do chính những nghệ nhân trong làng tạo dựng nên; đó là lễ hội dân gian của làng, là nghệ thuật múa rối nước có từ hàng ngàn đời nay… Từ đó thấy được tâm thức nghề của một làng quê với những nghệ nhân, những người có tâm huyết trong việc bảo tồn, khôi phục và phát triển nghề truyền thống

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, mục lục, danh mục bảng, biểu, bản đồ, ảnh minh họa,

luận văn gồm ba phần, được kết cấu như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận chung về làng nghề

Ở chương này, tác giả khảo cứu và đề xuất những khái niệm và các tiêu chí phân loại làng nghề bằng việc đưa ra quan điểm của nhiều học giả, nhiều nhà nghiên cứu, trên cơ sở đó đúc rút khái niệm chung nhất, tổng quát nhất về làng nghề, LNTT Đồng thời, trong chương này, tác giả cũng phân tích về đặc điểm, điều kiện hình thành LNTT; vai trò của LNTT đối với phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội Chương 2: Thực trạng phát triển của làng nghề mộc

Chàng Sơn trong bối cảnh kinh tế - văn hóa – xã hội hiện nay

Chàng Sơn là một làng nhiều nghề, trong đó nổi trội là nghề mộc với những nghệ nhân tài hoa Tác giả đã chỉ ra thực trạng phát triển nghề mộc hiện nay, những ảnh hưởng của nghề mộc làng Chàng đến đời sống văn hóa sản xuất, đời sống văn hóa cộng đồng, trong đó chú trọng đến thực trạng phát triển cũng như tổ chức quản lý của địa phương; chỉ ra mối quan hệ tương tác giữa nghề mộc với các nghề khác và mối liên hệ giữa nghề mộc với văn hóa, tín ngưỡng của làng Đặc biệt, trong chương này, tác giả đã áp dụng có hệ thống phương pháp phân tích SWOT để đánh giá những thuận lợi, khó khăn và chỉ ra cơ hội phát triển của làng nghề Chàng Sơn

Chương 3: Giải pháp phát triển nghề và nâng cao giá trị văn hóa làng nghề tại làng mộc

Chàng Sơn

Trong phần này, tác giả đưa ra những đề xuất, kiến nghị và các giải pháp cơ bản để phát triển nghề truyền thống của làng, đưa nghề mộc truyền thống hồi sinh, phát triển trong cơ chế thị trường hiện nay theo hướng bền vững, gắn với việc giữ gìn và phát triển các giá trị văn hóa làng nghề trong giai đoạn phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội hiện nay

127

Reference

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Quang Ấn (2003), Việt Nam những thay đổi địa danh và địa giới hành chính 1945 – 2008, Nxb Thông tấn, HN

2 Nguyễn Duy Bắc chủ biên (2008), Sự biến đổi các giá trị văn hóa trong bối cảnh xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay, Nxb Từ điển bách khoa và Viện Văn hóa

3 Bộ NN&PTNT (2000), “Tình hình phát triển của ngành nghề nông thôn”, tin tham khảo nội bộ kinh tế - xã hội, 35, 668

4 Bộ Thương mại (2000), Báo cáo tình hình xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ, HN

5 Phạm Gia Bền (1957), Sơ khảo lịch sử phát triển thủ công nghiệp Việt Nam, Nxb Văn sử địa, HN

6 Nguyễn Bắc, Bùi Hạnh Cẩn, Nguyễn Vinh Phúc (1990), Hà Nội tự điển, Nxb Hà Nội

7 Ban chấp hành Đảng bộ huyện Thạch Thất, Lịch sử cách mạng của Đảng

bộ và nhân dân huyện Thạch Thất (1955 - 1975)

8 Ban chấp hành Đảng bộ huyện Thạch Thất, Lịch sử cách mạng của Đảng

bộ và nhân dân huyện Thạch Thất (1975 - 2008)

9 Bộ Lao động và TBXH, Lao động nông thôn: Thách thức và xu thế phát triển

10 Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (2006), Thông tư số 116/2006/TT-BNN ngày 18/12/2006 của Bộ Nông nghiệp và PTNT về hướng dẫn thực hiện một số nội dung của Nghị định số 66/2006/NĐ-CP ngày 07/7/2006 của Chính Phủ về phát triển ngành nghề nông thôn

11 Thủ tướng Chính phủ (2000), Quyết định số 132/2000/QĐ-TTg ngày 24/11/2000 của Thủ tướng chính phủ về một số chính sách khuyến khích phát triển ngành nghề nông thôn

128

12 Thủy Công (2006), Để các làng nghề truyền thống phát triển đúng

nhật ngày 10/7/2006

13 Nguyễn Sinh Cúc, Nông nghiệp, nông thôn Việt Nam sau 02 năm vào WTO (2007 - 2008), Kỷ yếu hội thảo VNH3, ký hiệu VNH3.TB9.733

14 Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, tập I, Nxb Giáo dục, Hà Nội

15 Đoàn Văn Chúc (1997), Văn hóa học, Nxb Văn hóa thông tin, HN (TR.133)

16 Các báo cáo về tình hình, phương hướng phát triển của tiểu thủ công nghiệp – làng nghề của các Sở Công nghiệp, sở NN&PTNT, sở Khoa học công nghệ - môi trường, Hội Liên minh HTX tỉnh Ninh Bình, Bắc Giang,

Vĩnh Phúc, Hà Tây, Hà Nội…

17 Chính Phủ (2006), Nghị định Về phát triển ngành nghề nông thôn

18 Hải Dương, Phát triển làng nghề không thể theo tư duy dự án, Báo An

ninh thủ đô, http://anninhthudo.vn, cập nhật ngày 20/10/2009

19 Diễn đàn các nhà báo Môi trường Việt Nam (2007), Ô nhiễm môi trường

từ các làng nghề: ai thấy, ai lo?, Diễn đàn các nhà báo Môi trường Việt

Nam, http://vfej.org, cập nhật ngày 15/01/2007

20 Phạm Xuân Đô (1941), Sơn Tây tỉnh địa chí, Nhà in Du Nord, Hà Nội

21 Phương Đình, Nguyễn Văn Siêu (1997), Đại Việt địa dư toàn biên, Viện

Sử học & Nxb Văn hóa, Hà Nội

22 Đồng Khánh địa dư chí (2003), Nxb Thế giới, HN

23 Đảng bộ xã Chàng Sơn (2010), Lịch sử cách mạng xã Chàng Sơn, phần I (Bản sơ thảo)

24 Đại học Kinh tế quốc dân (1999), Phát triển công nghiệp nông thôn đồng bằng sông Hồng, Hà Nội

25 Hội phụ lão xã Chàng Sơn, Tìm hiểu về quê hương làng Chàng (bản viết tay)

26 P Gourou (2003), Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ (bản dịch), Nxb Tuổi trẻ, tp Hồ Chí Minh

129

27 Đỗ Danh Huấn (2010), Về sự phục hồi các giá trị truyền thống làng xã, tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 02

28 Đỗ Danh Huấn (2010), Làng Hữu Bằng: truyền thống và đổi mới, Luận văn thạc sĩ Việt Nam học, Thư viện Viện Việt Nam học & KHPT

29 Nguyễn Trinh Hương, Môi trường và sức khỏe cộng đồng tại các làng

12/02/2006

30 Thái Hoàng (1982), Bàn về tên làng ở Việt Nam, tạp chí Dân tộc học, số 01

31 Nguyễn Sinh Huy (1999), Xã hội học đại cương, Nxb Đại học Quốc gia,

Hà Nội

32 Huyện ủy Thạch Thất (2005), Địa chí huyện Thạch Thất

33 Mai Thế Hởn (2000), “Phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình CNH – HĐH ở vùng ven thủ đô Hà Nội”, Luận án tiến sĩ kinh tế, Thư

viện Quốc gia, SĐKCB:LA00.0211.1 LA00.0211.2

34 Phạm Hiệp (2004), “Nghiên cứu phát triển nghệ mộc chạm làm đình làng Cúc Bồ (Hải Dương) theo định hướng phát triển làng nghề trong bối cảnh CNH – HĐH nông nghiệp, nông thôn hiện nay”, Một số vấn đề văn

hiến Hà Tây truyền thồng và hiện đại, Kỷ yếu Hội thảo – Sở Văn hóa

thông tin Hà Tây

35 Xuân Hợp, Bảo vệ môi trường làng nghề: phát triển theo hướng bền

36 Ismail Mat Amin (2006), Hoạt động sản xuất và tiếp thị nghề thủ công truyền thống tại Malaysia, Tài liệu hội thảo Hỗ trợ các doanh nghiệp vừa

và nhỏ APEC phát triển nghề thủ công địa phương, tr.46 – 57

37 Đinh Gia Khánh, Địa chí Văn hóa dân gian Thăng Long – Hà Nội, Nxb

Hà Nội, tr 152

38 Lại Hồng Khánh (2005), Thực trạng và giải pháp phát triển du lịch làng nghề truyền thống Hà Tây, Sở Văn hóa thông tin Hà Tây

39 Phạm Khang (2010), Các vị tổ nghề, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội