Tên sáng kiến được gọi là giải pháp hữu ích: Tìm hiểu cách tóm tắt tác phẩm văn học và cách dạy bài nghị luận theo sơ đồ trong dạy học ngữ văn THCS 2.. Xuất phát từ những điều cốt lõi đó
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
Gia Phú, ngày 20 tháng 03 năm 2011
Họ và tên tác giả: Phùng Thị Ngọc Khanh
Sinh ngày: 6 tháng 7năm 1977
Chức vụ: Tổ trưởng tổ chuyên môn văn sử
Nơi công tác: Trường THCS số 2 Gia Phú
Trình độ chuyên môn: Đại học văn
Các điều kiện chủ yếu để xét công nhận sáng kiến như sau:
1 Tên sáng kiến (được gọi là giải pháp hữu ích): Tìm hiểu cách tóm tắt tác phẩm văn học và cách dạy bài nghị luận theo sơ đồ trong dạy học ngữ văn THCS
2 Mô tả giải pháp:
Phần I
LỜI NÓI ĐẦU
I – LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đến nay qua nhiều năm công tác và giảng dạy môn Ngữ Văn ở THCS, nắm bắt
và tìm hiểu tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THCS, độ tuổi từ 11 đến 15 – lứa tuổi thiếu niên; chuyển tiếp từ thơ ấu lên trưởng thành, vẫn mang tính trẻ con nhưng lại muốn tập làm người lớn Đây là thời kỳ phát triển mạnh mẽ đến mức thiếu cân đối cả về cơ thể, thể chất, tâm lý, trí tuệ Nên việc đổi mới phương pháp dạy học ở THCS theo hướng phát huy tích cực chủ động của học sinh cần chú ý đến hoạt động học tập của các em Động cơ học tập của các em rất đa dạng và chưa bền vững, biểu hiện ở những thái độ nhiều khi mâu thuẫn, từ rất tích cực đến thờ ơ lười biếng, từ nỗ lực học tập độc lập đến thụ động học thuộc lòng từng câu từng chữ, hứng thú rõ rệt đối với môn học này nhưng không hào hứng với môn học khác Lý do rất đơn giản chỉ vì giáo viên môn học đó dạy hay, hấp dẫn Như vậy, để giúp các em có động cơ học tập
Trang 2đúng đắn thì tài liệu học tập phải có nội dung khoa học súc tích, phải gắn với thực tiễn cuộc sống Giáo viên biết gợi cho học sinh nhu cầu tìm hiểu, phải giúp các em có phương pháp học tập phù hợp để tránh bị thất bại, gây tâm lý chán nản
Một trong những biện pháp tốt để thu hút sự chú ý của các em là tổ chức các hoạt động học tập cho hợp lý, không có thời gian nhàn rỗi bị phân tán Song cần chú
ý không phải bao giờ các em cũng thích cái vui, cái đơn giản mà chính những giờ học
có nội dung đòi hỏi phải hoạt động nhận thức tích cực, có những hoạt động thôi thúc tìm tòi hào hứng mới thu hút được sự chú ý của học sinh Muốn vậy, giáo viên cần dạy học sinh kỹ năng ghi nhớ logic biết tìm ra điểm tựa để nhớ, bằng cách: lập dàn ý, lập bảng hệ thống hoá kiến thức, lập sơ đồ rèn luyện cho các em kỹ năng và thói quen trình bày các nội dung đã học bằng lời của mình, ý tưởng của mình
Xuất phát từ những điều cốt lõi đó, qua quá trình giảng dạy môn Ngữ Văn ở THCS, bản thân tôi luôn trăn trở và tìm tòi các phương pháp dạy học sao cho phù hợp với đối tượng học sinh, mạnh dạn tìm hiểu cách tóm tắt tác phẩm văn học và cách dạy bài nghị luận theo sơ đồ hệ thống hoá trong môn học Ngữ Văn ở trường THCS với một
mục tiêu giúp các em học sinh có khả năng tìm hiểu và nắm bắt tác phẩm văn học một cách dễ dàng, để việc tóm tắt tác phẩm văn học với các em không phải là một việc khó khăn, xa dời Điều đó cũng giống như việc nắm bắt kiến thức thuộc cơ sở lý luận về kiểu bài nghị luận – một kiểu bài khó đối với học sinh Nhưng bằng hệ thống
sơ đồ hoá sẽ giúp các em có cái nhìn tổng thể khái quát kiến thức, từ đó các em sẽ tự tin hơn khi đến với mỗi tác phẩm cũng như mỗi bài văn nghị luận trong môn học
II- MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Những năm gần đây, trên lĩnh vực đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề
đã được đề cập và bàn luận rất sôi nổi để đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của nhân dân Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được thống nhất theo tư tưởng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên, học sinh tự giác chủ động tìm tòi phát hiện, giải quyết nhiệm vụ nhận thức
và có ý thức vận dụng linh hoạt, sáng tạo các kiến thức kĩ năng đã thu nhận được Trên cơ sở đó, giáo viên ngày càng phải tìm tòi, khám phá những sáng kiến kinh
Trang 3nghiệm trong giảng dạy nhằm thu hút đối tượng học sinh cũng như sự yêu thích môn học ở các em, bởi đa số học sinh bây giờ rất sợ và ngại học môn văn với một lý do thật đơn giản “ sợ dài” Do đó, việc tóm tắt những kiến thức cơ bản theo hệ thống sơ
đồ sẽ đáp ứng và giải toả những lo lắng ngại học ở học sinh, nhằm đơn giản và cụ thể hoá kiến thức để học sinh dễ dàng chiếm lĩnh
III- NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Qua thực tế giảng dạy ở lớp 9 nhiều năm cho thấy muốn đảm bảo kết quả dạy học và thu hút sự chú ý học tập của các em học sinh vào môn học Ngữ Văn thì việc dạy học theo hướng sơ đồ hóa phải đảm bảo những yêu cầu:
(1) Học sinh phải chủ động trực tiếp tiếp xúc văn bản
(2) Xác định được nhân vật trong mỗi tác phẩm văn học (3) Xác định được luận điểm, luận cứ trong bài nghị luận
IV- ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
1 Đối tượng nghiên cứu là học sinh bậc trung học cơ sở
2 Phạm vi nghiên cứu phân môn văn học và tập làm văn
- Văn học: Cách tóm tắt tác phẩm văn học văn xuôi theo hệ thống sơ đồ
- Tập làm văn: Hệ thống các luận điểm trong kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích
V- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1 Hướng dẫn trao đổi
2 Hoạt động nhóm
3 Kiểm tra đánh giá, rút kinh nghiệm
Phần II
CÁC NỘI DUNG THỰC HIỆN
CHƯƠNG I- CƠ SỞ LÝ LUẬN
Lâu nay ở phân môn Ngữ Văn vẫn thường tìm hiểu kiến thức liên kết của ba mảng: Văn, tiếng việt, tập làm văn Có một điều thuận lợi trong sách giáo khoa Ngữ
Trang 4Văn đổi mới là người học có khả năng tìm hiểu theo chiều sâu Có nghĩa với một tác phẩm văn học, có thể nghiên cứu trong giờ học văn, lại có thể tìm hiểu trong tiết học tập làm văn và cả trong giờ tiếng việt Điều đó rất thuận lợi trong việc khắc sâu kiến thức, khả năng ghi nhớ kiến thức văn học cho học sinh Nhưng sẽ rất khó khăn nếu như học sinh lại chưa nắm bắt được cốt lõi của tác phẩm văn học, chưa nắm được hệ thống nhân vật cũng như chưa thể tóm tắt được tác phẩm văn học đó Chính vì vậy,
để học sinh có khả năng tóm tắt được tác phẩm văn học thì giáo viên trên cơ sở hướng dẫn học sinh đọc, tìm hiểu nên kết hợp với sơ đồ hoá kiến thức trong việc tóm tắt tác phẩm văn học Cũng như khi hướng dẫn học sinh xây dựng và triển khai bài nghị luận, giáo viên cũng cần chỉ rõ hệ thống luận điểm, luận cứ theo một hệ thống lô gíc, chặt chẽ nhằm giúp học sinh dễ hình dung và có hướng xây dựng, triển khai luận điểm đúng hướng Cho nên việc khái quát hoá kiến thức cơ bản bằng hệ thống sơ đồ
là một việc làm rất khả quan
CHƯƠNG II- CƠ SỞ THỰC TIỄN
Là một giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn ở trường THCS đến nay đã được mười một năm, qua việc tiếp xúc với đối tượng học sinh ở các vùng, miền từ vùng cao cho đến vùng thấp trong tỉnh một điều luôn trăn trở trong tôi là các em học sinh rất ngại thậm chí lo sợ khi học môn văn với một lí do đơn giản là dài nên ngại học Trước những thực trạng đó, việc tìm tòi và sáng tạo trong cách thức tổ chức hoạt động học tập ở mỗi thầy cô giáo là một việc làm cần thiết Với tôi, để giảm bớt sự lo lắng, sự ngại vì dài của học sinh tôi đã sử dụng cách tóm tắt tác phẩm bằng sơ đồ cho học sinh cũng như thế có thể áp dụng luôn sơ đồ để dạy bài nghị luận.Tuy nhiên, để tiết học có hiệu quả giáo viên phải đảm bảo một số bước như sau:
* Thứ nhất: Hướng dẫn học sinh tiếp xúc trực tiếp với tác phẩm văn học Có
nghĩa là giáo viên phải hướng dẫn, chỉ bảo các em đọc trước tác phẩm văn học nhiều lần Qua quá trình đọc như vậy, các em sẽ nắm bắt được tương đối nội dung trong tác phẩm văn học
Ví dụ: Khi học đến tác phẩm “Lặng lẽ Sa Pa” của nhà văn Nguyễn Thành
Long, trước hết giáo viên phải nhắc nhở học sinh về đọc trước tác phẩm, để có khả
Trang 5năng soạn, trả lời câu hỏi sau văn bản, tiện cho việc tìm hiểu kiến thức mới trong giờ học văn
* Thứ hai: Khi học sinh đã có khả năng tiếp xúc trực tiếp với tác phẩm văn
học cũng đồng nhất với việc học sinh đã chủ động nắm bắt và tìm hiểu tác phẩm văn học Một tác phẩm văn học có thể dài ngắn khác nhau song việc hướng dẫn, động viên kịp thời, sự tận tuỵ của thầy cô giáo sẽ giúp các em vượt qua sự trở ngại do sợ dài mà không chịu đọc, tìm hiểu Hướng dẫn cụ thể cho các em có thể tìm hiểu dần từng phần, từng đoạn đối với tác phẩm dài Nắm bắt và nhớ tên nhân vật sau đó sẽ tiến tới kiến thức tổng thể toàn diện, điều đó hạn chế được sự trây lười của học sinh
* Thứ ba: Sau khi đã chủ động tìm hiểu tác phẩm văn học, học sinh nắm bắt
được nhân vật trong tác phẩm Trước tiên phải nhớ tên nhân vật, đặt nhân vật trong tuyến nhân vật chính diện ( tốt ) hay nhân vật phản diện ( xấu ) Rồi xâu chuỗi nhân vật thông qua các sự việc, tình tiết chính trong tác phẩm Cần phải có những câu hỏi : Nhân vật này làm gì? Có hành động và suy nghĩ ra sao? Có phẩm chất tốt đẹp gì để mọi người học tập?
Như vậy, qua thực tế giảng dạy và tiếp xúc với học sinh, cùng những tìm tòi, khám phá trong các giờ học với những bước tiến hành chặt chẽ như trên việc giúp học sinh tóm tắt, chiếm lĩnh tác phẩm văn chương là một việc làm thật đơn giản Đa
số các em sẽ biết cách chủ động tìm hiểu tác phẩm và điều cơ bản tư tưởng ngại và sợ
sẽ dần xoá nhoà trong tâm trí học sinh, giúp các em tự tin, thoải mái khi đến với môn học Ngữ văn
CHƯƠNG III- TRIỂN KHAI SÁNG KIẾN
1 Nhận thức khi áp dụng cách dạy tóm tắt tác phẩm văn học theo sơ đồ trong môn Ngữ văn ở THCS
Khi dạy tiết 62 văn bản, Làng ( Ngữ văn 9, tập 1 ), giáo viên phải hướng dẫn
học sinh về đọc trước văn bản Nghĩa là học sinh phải chủ động tìm hiểu, tiếp xúc trực tiếp với văn bản Sau khi đã đọc và nắm bắt được nhân vật chính là ai? Tâm trạng và những suy nghĩ như thế nào? Trong hoàn cảnh phải rời làng đi tản cư tâm
Trang 6trạng của ông nhân vật ông Hai bộc lộ ra sao? Khi nghe tin làng theo giặc thì đau khổ, dằn vặt như thế nào? Khi tin làng cải chính thì vui mừng háo hức? … Từng tình huống, từng hoàn cảnh bám sát và chỉ ra theo tiến trình như vậy các em sẽ dần dần hoàn thành kiến thức và có khả năng tóm tắt dễ dàng theo hệ thống sơ đồ
Trong giờ học, giáo viên có thể yêu cầu học sinh đứng lên tóm tắt văn bản bằng lời hoặc học sinh trình bầy cách tóm tắt bằng sơ đồ như sau:
Nhân vật chính: Ông Hai
Ở vùng tản cư, ông luôn nhớ và kể chuyện về làng chợ Dầu
Nghe tin làng theo giặc, tâm trạng
buồn khổ, day dứt,vò xé không an
Thể hiện qua hành động, suy nghĩ
Nghe tin làng cải chính, tâm trạng phấn chấn, vui sướng, tự hào về làng
Thể hiện qua lời nói, thái độ…
Phẩm chất của ông Hai: yêu làng, yêu quê hương tha thiết như máu thịt của mình
Trang 7Như vậy sau mỗi tiết học, có sự hướng dẫn cụ thể của giáo viện bằng hình thức
sơ đồ hóa kiến thức, sẽ giảm bớt sự lo lắng hoặc ngại tóm tắt văn bản tự sự đối với học sinh Đôi khi vì thấy dài nên ngại, lúng túng không biết tóm tắt Nhưng dựa vào
hệ thống sơ đồ kiến thức như trên, học sinh sẽ rất dễ thành công khi tóm tắt tác phẩm văn học Dù bằng sơ đồ hay bằng lời tóm tắt theo mô hình trên thì những nội dung, tình tiết cơ bản trong tác phẩm học sinh đã có thể chiếm lĩnh đầy đủ, dễ dàng
2- Nhận thức khi tìm hiểu cách dạy bài nghị luận theo sơ đồ
Ngữ văn 9, Tập 2 – Học kỳ II, ở tiết 120: Nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích Trong tiết học này mục đích của giáo viên là hướng dẫn học sinh hiểu thế nào là nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích Học sinh phải nhận biết luận điểm và cách triển khai luận điểm trong bài nghị luận một cách hệ thống, lôgíc, chặt chẽ, đảm bảo đúng thể loại nghị luận
Từ phần nội dung kiến thức trong sách giáo khoa, giáo viên sơ đồ hoá kiến thức học sinh sẽ dễ dàng nắm bắt, dễ hình dung tưởng tượng các luận điểm cần nắm, cần xây dựng trong bài nghị luận tác phẩm truyện hoặc đoạn trích là như thế nào?
Ví dụ: Khi trả lời câu hỏi: Vấn đề nghị luận được người viết triển khai qua
những luận điểm nào? Tìm những câu nêu lên hoặc cô đúc luận điểm của văn bản Giáo viên có thể khái quát bằng sơ đồ sau:
(Vấn đề nghị luận)
Nét cao quý, khâm phục qua nhân vật anh thanh niên để lại trong chúng ta những ấn tượng khó phai mờ
Lòng yêu đời, yêu
nghề, tinh thần trách
nhiệm cao trước
công việc gian khổ
của mình
Lòng hiếu khách, quan tâm đến người khác chu đáo
Sự khiêm tốn của anh thanh niên
Cuộc sống của chúng ta làm nên từ bao phấn đấu hy sinh lớn lao và thầm lặng Những con người cần mẫn, nhiệt thành như anh thanh niên ấy thật đáng trân trọng, thật đáng tin yêu
( Khái quát vấn đề nghị luận )
Trang 8Với cách thức sơ đồ hoá như trên, học sinh sẽ có khả năng nắm bắt hệ thống luận điểm, luận cứ và khái quát kiến thức dễ dàng Giúp các em có hướng xây dựng luận điểm cũng như triển khai luận điểm khi làm bài văn nghị luận
Phần III
KẾT LUẬN
Qua quá trình giảng dạy môn Ngữ Văn trong trường THCS và quá trình tiếp thu, lĩnh hội, nghiên cứu phương pháp dạy học đổi mới Tự bản thân tôi thấy có những vấn đề bất cập, trước kết quả và thực trạng giảng dạy của người giáo viên và hướng tiếp thu lĩnh hội kiến thức ở học sinh Xuất phát từ điều trăn trở ấy, bản thân tôi đã đóng góp một vài kinh nghiệm nhỏ về cách tóm tắt tác phẩm văn học và cách dạy bài nghị luận theo sơ đồ ở môn Ngữ Văn
Kiến thức môn Ngữ Văn thật đa dạng, phong phú, việc tiếp thu và nhận thức mỗi tác phẩm là vấn đề khá phức tạp nên chúng ta cần phải suy nghĩ sắp xếp nội dung bài giảng sao cho hợp lý, cho vừa sức học sinh Không gây ức chế
mà đảm bảo hứng thú, tìm tòi ở học sinh đối với môn Ngữ Văn là cả một quá trình nghệ thuật của người giáo viên dạy văn
Hiện nay theo xu hướng hiện đại hoá, công nghiệp hoá, một số học sinh còn cho rằng học văn không còn thích ứng và hợp thời đại nữa nên có tư tưởng học qua loa, đại khái, thậm chí chống đối Như vậy sẽ gây khó khăn cho người
Trang 9giáo viên dạy văn Xuất phát từ thực tế đó, nên người giáo viên dạy văn cần phải xác định được mục tiêu môn học, nắm bắt được thêm tư tưởng tình cảm, mong muốn của học sinh để tìm ra phương pháp, cách thức tìm hiểu kiến thức trong mỗi tiết học nhằm hướng học sinh vào sự tìm tòi, khám phá lượng kiến thức phong phú này Những kinh nghiệm trong giảng dạy dù thành công hay thất bại cũng rất quý đối với người giáo viên văn Nên vậy chúng ta hãy vừa làm, vừa lắng nghe những ý kiến kinh nghiệm của đồng nghiệp để tự trau dồi kiến thức, chuyên môn cho bản thân Làm được như vậy là ta đã góp một phần công sức của mình vào việc thúc đẩy sự nghiệp giáo dục ngày càng phát triển
Qua nhiều năm nghiên cứu giảng dạy môn Ngữ văn lớp 9, tôi đã đúc rút ra một số kinh nghiệm trong công tác giảng dạy là hướng dẫn học sinh có khả năng hình thành kiến thức một cách tư duy độc lập theo một hệ thống sơ đồ hoá kiến thức Từ đó giúp các em tự tin và hứng thú hơn đối với môn học Năm học 2010 – 2011, tôi sẽ vẫn và đang tiếp tục hướng dẫn học sinh lớp 9 học tập và nghiên cứu Với đặc thù riêng của phân môn, đòi hỏi người giáo viên phải luôn tìm tòi và phát huy khả năng, không ngừng nghiên cứu để đạt được kết quả cao trong giảng dạy
I KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
Kết quả kiểm tra việc tóm tắt tác phẩm văn học của học sinh sẽ đạt 98% từ trung bình trở lên Qua những lần hướng dẫn học sinh tóm tắt văn bản tự sự bằng sơ đồ
Đã tiếp tục nghiệm thu kết quả qua những đối tượng học sinh: 8A1, 9A1 , 9A2
* Ở lớp 8A1 tiết 21 và 22 Khi học xong văn bản “ Cô bé bán diêm ” giáo viên yêu cầu học sinh ( có thể dùng một trong hai cách ):
+ Cách 1: Hãy tóm tắt lại văn bản “ Cô bé bán diêm ” bằng hệ thống sơ đồ của em + Cách 2: Giáo viên có thể dùng hướng mở: Lập sơ đồ câm và cho học sinh lên điền Với cách 1: Yêu cầu học sinh làm ra giấy kiểm tra 15phút Thu chấm kết quả như sau:
Với cách 2: Học sinh có thể đạt được kết quả 96% TB trở lên
* Ở Lớp 9A1: tiết Ngữ Văn 67, 68 khi học văn bản “ Lặng lẽ Sa Pa ” giáo viên yêu cầu học sinh: Tóm tắt văn bản “ Lặng lã Sa Pa ” theo hệ thống sơ đồ của em
Trang 10+ Lớp 9A1, tiết Ngữ văn 67, 68 khi học xong văn bản “ Lặng lẽ Sa Pa”, giáo viên yêu
cầu học sinh: Tóm tắt văn bản Lặng lẽ Sa Pa theo hệ thống sơ đồ?
Học sinh làm trên giấy 10 phút, giáo viên thu bài chấm, kết quả:
+ Lớp 9A2, tiết Ngữ văn 72, 73 khi học xong văn bản “ Chiếc lược ngà”, yêu cầu học
sinh: Tóm tắt văn bản Chiếc lược ngà theo hệ thống sơ đồ?, kết quả:
II BÀI HỌC KINH NGHIỆM
1 Đối với giáo viên
Qua thực tế giảng dạy, điều quan trọng đối với giáo viên là nghiên cứu soạn giảng đúng phương pháp, phù hợp với đặc trưng của phân môn Không làm trừu tượng hóa kiến thức mà phải đơn giản hoá, cụ thể hoá lượng kiến thức phù hợp với đối tượng học sinh cũng như phù hợp, vừa sức với trình độ và nhận thức của học sinh Kiến thức đến với học sinh phải rõ ràng, mạch lạc, dễ nhớ, dễ làm và kích thích
tư duy tưởng tượng của học sinh Hướng dẫn học sinh chu đáo trong quá trình chuẩn
bị bài trước khi tiếp thu kiến thức mới
2 Đối với học sinh
- 100% học sinh phải chuẩn bị bài cũ, làm và soạn bài mới theo hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa và sự hướng dẫn, chỉ bảo của giáo viên bộ môn
- Tự giác học tập, nghiên cứu, luôn hệ thống được nội dung kiến thức trong các bài học
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1- Sách giáo khoa, sách giáo viên Ngữ văn 9 tập 1 + 2
