tóm tắt ý tưởng và nói lên nhận định của mình về chương viên đại pháp quan tôn giáo trong quyển anh em nhà ka-ra-ma đốp của dostoyevsky

Đêm xuống, Viên Đại Pháp Quan đi vào ngục thất gặp Giêsu Kitô và một cuộc đối thoại nẩy lửa diễn ra tại đó, đúng hơn là một cuộc độc thoại của con người phản kháng... Với cái nhìn hiện s

TIỂU LUẬN

đề tài:

Tóm tắt ý tưởng chính

và nói lên nhận định của mình về chương “Viên Đại Pháp Quan Tôn Giáo” trong quyển “Anh Em Nhà Ka-ra-ma-dốp” của Dostoyevsky

Bài làm:

A TÓM TẮT Ý TƯỞNG CHÍNH

Chương “Viên Đại Pháp Quan

Tôn Giáo” trong quyển “Anh Em Nhà Ka-ra-ma-dốp” là bản trường ca

của Ivan, thỉnh thoảng có sự xen vào cuộc đối thoại của Aliôsa với Ivan Câu chuyện của Ivan diễn ra vào thời pháp đình tôn giáo ghê rợn nhất tại Seville ở Tây Ban Nha Trong bối cảnh những người tin vào Giêsu Kitô mong đợi và cầu xin sự

tái lâm của Người đã 1500 năm rồi và dựa theo thi sĩ Nga Tyutchev, Ivan cho rằng Giêsu Kitô đã tái lâm và đi qua giữa dân của Người

Giêsu Kitô xuất hiện giữa chốn Pháp Đình và ngay lập tức được dân chúng nhận ra và cuốn theo Phần mình, Giêsu Kitô vẫn yêu thương họ và chữa lành bệnh tật cho họ Tất cả vụ việc này đều được Viên Đại Pháp Quan, là một Hồng Y cao niên chứng kiến Và ngay sau đó ông giận dữ vì sự tái lâm của Giêsu Kitô và ra lệnh bắt giam Người vào ngục

Đêm xuống, Viên Đại Pháp Quan đi vào ngục thất gặp Giêsu Kitô và một cuộc đối thoại nẩy lửa diễn ra tại đó, đúng hơn là một cuộc

độc thoại của con người phản kháng

Đối với vị Hồng Y, sự xuất hiện của Giêsu Kitô là chọc gậy bánh xe Giáo Hội Tất cả mọi vấn đề giờ đây không còn thuộc về Giêsu Kitô, về Thượng Đế nữa nhưng hoàn toàn do Giáo Hoàng và Giáo Hội trần thế Tất nhiên giờ đây cho dù Giáo Hoàng và Giáo Hội trần thế có nhân danh Giêsu Kitô, (chắc chắn là sự phỉnh phờ bịp đời) chăng nữa thì tự căn bản đã là kẻ thù của nhau rồi, Giáo Hội đã đồng loã với Satan rồi Vấn đề cơ bản nhất là tự do thì dân chúng đã đem đặt dưới chân Giáo Hoàng và Giáo Hội Tự do đích thực mà Thiên Chúa ban tặng và mong muốn nơi họ thì họ lại khước từ và cho rằng vượt quá sức của họ Giờ đây con người chỉ biết có Giáo Hội và Giáo Hoàng chứ chẳng có

Chúa nào nữa cả Ngọn cờ “bánh mì trần thế” phất phới bay cao trong khi đó ngọn cờ “bánh mì trời” thì bị hạ xuống xếp xó là vậy

Với cái nhìn hiện sinh thì ba vấn đề mà Giêsu Kitô đã phải chịu thử thách thuở nào (Mt 4,1-13) thì giờ con người cũng phải đối diện như vậy, đây là ba vấn đề muôn đời;

phép lạ, bí nhiệm và quyền uy

Nhưng khổ nỗi con người là con người chứ không phải là Thần Thánh, vì thế họ bằng lòng với sự yếu đuối (không chịu phấn đấu vươn lên như lòng Trời mong mỏi), cam

lòng với châm ngôn “mọi việc đều

được phép”

Trong bản trường ca của Ivan thì Giêsu Kitô là nhân vật chính, nhưng chẳng nói một lời nào cả Vẫn

còn đâu đó con người phản kháng

chân chính nơi quan niệm hiện sinh

của Dostoyevsky qua việc khép lại bản trường ca của Ivan bằng cái hôn lẳng lặng và dịu dàng của Giêsu Kitô dành cho Viên Đại Pháp Quan và cụ thể là cái hôn của Aliôsa dành cho Ivan Ivan tiếp tục muốn sống và tha thiết với cuộc đời nếu ở đâu đó Aliôsa vẫn còn tồn tại

B MỘT VÀI NHẬN ĐỊNH

1 SỰ VỤ HIỆN SINH

Tất nhiên không phải là Dostoyevsky vô tình mà tạo ra nhân vật Viên Đại Pháp Quan nào đó để rồi đặt lên môi miệng nhân vật này, đúng hơn là nhân vật Ivan bài

trường ca “Viên Đại Pháp Quan Tôn

Giáo” với một nội dung rất ư là khắc

khoải nhân sinh bất khả kháng trong đó xem hiện sinh như thể là dữ kiện sần sụi, thô mộc, một sự kiện phi lý

Những khắc khoải, những đương đầu mà Ivan đưa ra ở đây là những sự vụ muôn thuở của kiếp người Dostoyevsky thật khôn khéo và cảm thấu cuộc đời nên đã biến

“ba sự cám dỗ” của Giêsu Kitô, mà thực tế là của mọi con người ‘trót lỡ’ sinh vào cuộc đời này thành ba vấn đề cũng đang dày vò tâm hồn Ivan

Ba sức mạnh này “có thể thu được

lương tâm những kẻ nổi loạn yếu ớt để đem lại hạnh phúc cho họ”, đó là: phép lạ, bí nhiệm và quyền uy

a Phép lạ

Biến đá thành bánh mì là một phép lạ Phép lạ này đâu đơn giản

chỉ làm cho vui mắt, vui tay, cho thoả mãn sự vụ lên đời khoe khoang, nhưng nó là sự vụ sống còn của con người đang ở cơn quyết liệt cần kíp;

cơn đói Khi đói không ăn không

được, không ăn là chết, mà chết là hết, sự vụ hiện sinh tại thế đây mới là đáng kể, vì thế cần bất cứ một thứ gì đó, mà bánh mì là lương thực nói chung nhắt cho đầy bụng, làm cho con người ta tươi tỉnh lại đã rồi

hãy nói gì thì nói “Hãy cho người ta

ăn no, khi ấy hãy đòi hỏi người ta phải có đạo đức”, trong khi đó hiện

tại chỉ toàn là một lũ “người đói mà

thôi” Như vậy sự vụ sống còn đó là

“lương thực”, lương thực cho thân xác và dĩ nhiên ở đây chính yếu là lương thực cho cuộc cuồng loạn tinh

thần từng cơn “Người ta sống không

nguyên bởi cơm bánh, nhưng còn bởi…” Bởi một lương thực nào đó xa

vời quá, mơ hồ quá, nên “trong con

mắt của loài người yếu đuối, vĩnh viễn đốn mạt và vĩnh viễn vô ơn, bánh mì trời sao bằng bánh mì trần thế ?” Và thế là con người đâu cần

phép lạ nào cao xa bởi bàn tay Thần Thánh mà chỉ cần ở nơi con người nào đó miễn có cho họ ăn là đủ, họ

chấp nhận: “Chẳng thà biến chúng

tôi thành nô lệ, nhưng cho chúng tôi ăn còn hơn”

Con người cần phép lạ, một

phép lạ giải quyết dứt điểm “cơn phi

lý trong cái cuộc hội diễn ngỗn ngang dấm dớ giữa con người khốn khổ và Thần Linh tàn khốc lai láng khôn hàn” Con người cần phép lạ cả

thể nhưng không cần biết cỗi nguồn

của phép lạ Họ cần phép lạ quá đến độ tự “tạo ra cho mình những phép lạ mới”; cúi đầu sùng bái, tin vào con người dấm dớ phỉnh phờ lừa gạt dối trá Như thế không lạ sao được !

“Bản chất con người phải chăng là

gạt bỏ phép lạ và trong những lúc ghê gớm của cuộc đời, lúc phải giải đáp những câu hỏi cơ bản, đau khổ, ghê gớm nhất của tâm hồn thì vẫn chỉ theo quyết định tự do của con tim ?” Xin nhấn mạnh là tự do của

con tim, chứ không phải là của khối

óc đâu

b Bí nhiệm

Con người ta ai đâu quán thông được chữ ngờ Từng chữ ngờ trong đời người là từng sự bí nhiệm Tự thân phép lạ cũng là bí nhiệm

vậy Bí nhiệm “là điều mà chúng tôi

không hiểu nỗi” Tại sao cũng là

phận người mà lại có người thế này,

người thế kia ? Tại sao chỉ “có cả

thảy mười hai ngàn người có mặt trong lần phục sinh thứ nhất” ? Tại

sao chỉ một ít người có được tự do đích thực, tình yêu đích thực, có lòng

hy sinh tự nguyện và cao cả nhân danh Thượng Đế thôi ? Tại sao tôi phải khắc khoải ưu tư ? Tại sao anh lại vô tư lự nhẹ nhàng ? Tại sao tôi đau khổ bất hạnh ? Tại sao anh hạnh phúc ? Tại sao anh chịu đựng nỗi cuộc đời đa đoan này ? Còn tôi thì không ? Tại sao, những cái tại sao khôn cùng từ miệng trẻ thơ thuở nào vẫn còn đó y nguyên nơi con người thâm niên nhân sinh, thế thì tại sao ? Càng hỏi tại sao, con người càng đi vào ngõ cùng của bí nhiệm

vô hồn lạnh lùng Rút cục con người không chịu nổi nữa phải chấp nhận

bí nhiệm, không những thế mà còn

đi tìm kiếm bí nhiệm nữa, vì với họ chỉ có bí nhiệm mới giải quyết được rốt ráo vấn đề mà thôi, đặc biệt vấn đề sự vụ hiện sinh ! (Mà con người

“có lỗi gì khi không chịu đựng nổi” như vậy ?, đây cũng là bí nhiệm luôn)

Hậu quả của việc mù quáng chạy theo bí nhiệm chính là mình làm gì mình cũng chẳng biết nữa Và bắt đầu người ta làm bất cứ việc

gì, ngay cả những việc “trái với

lương tâm của họ”

c Uy quyền

Lại một lần nữa con người lại

trách Con Người đã vượt lên “khước

từ món quà cuối cùng ấy”, đã không

“nhận lấy thanh kiếm của Xêda”

“Tại sao vậy Chúa ?” Giá như lúc đó

Chúa chấp nhận sự vụ đó thì khoẻ biết mấy, đâu có chuyện rối rắm

triền miên sau này !? Vì con người

vẫn đi tìm ở trần gian này: một đấng để sùng phục, để trao phó lương tâm của mình Chúa thấy

không, nào là Thành Cát Tư Hãn, là Xêda, là Timur… thì ai mà chẳng răm rắp thần phục ?! Chúa nâng cao ngọn cờ binh đao, chinh phạt khắp nơi đi, lúc đó thế gian này là của Chúa mà chẳng một lời, một tiếng phản kháng Con người cần có đấng làm chủ (lương tâm họ) và nắm lấy bánh mì trong tay để họ quy thuận, chỉ thế thôi !? Tại sao Chúa đã không làm như vậy ? Tại sao Chúa vẫn biết rằng với việc khước từ đó

thì rồi chỉ một thiểu số nào đó mới chịu đựng nổi, rút cuộc số đông còn lại mệt mỏi vì chờ đợi nơi Chúa một cái gì đó oai phong lẫm liệt của một kẻ chinh phạt Chúa thấy không ngay cả Dân riêng Do thái đã khước từ Chúa vì Chúa đã không như họ muốn, đã không là một vị hoàng đế với quyền uy oai hùng trong tay, giúp họ thoát khỏi ách ngoại ban và trở thành một dân tộc lừng lẫy khắp thế giới Thế đấy con người mong chờ một đấng có uy quyền bằng

không họ sẽ “đem sức mạnh tinh

thần và nhiệt tâm sang lĩnh vực hoạt động khác và sau hết, họ sẽ dựng lên ngọn cờ tự do của mình chống lại Chúa” Oái ăm thay,

không thần phục nữa thì nổi dậy chống đối chứ sao giờ ?!

Nhìn chung, cho dù thoát được kiểu sống sơ khai hoang dã, nhưng con người lúc nào cũng đi tìm cho

mình một điểm tựa Con người càng tiến bộ thì càng đòi hỏi điểm tựa đó

tinh tế hơn, siêu việt hơn Nhưng gì thì gì đều phải đảm bảo ba yếu tố: phép lạ, bí nhiệm, uy quyền

Tưởng chừng như giải quyết được sự bất công nông nô1 thì con người sẽ thoát được hết những phiền toái nhân sinh Đâu phải thế, cái sự vụ hiện sinh càng khốc liệt tinh tế hơn rất nhiều Con người muốn cởi bỏ mọi ràng buộc thì họ lại vươn vào ràng buộc khác; chỉ khác chỗ là ràng buộc trước đây bằng dây thừng, bằng

1 Xin nhắc lại, câu chuyện Anh em nhà

Karamazov xẩy ra sau cuộc giải phóng nô lệ

sét, bằng đồng, còn giờ đây bằng vàng, bằng ngọc rất đẹp, rất giá trị

ai cũng thích nhưng nó vẫn là ràng buộc chẳng hơn chẳng kém Một khi ràng buộc còn thì tự do vẫn chưa có ! Làm thế nào đây ? Phải tiếp tục phản kháng đấu tranh thôi !

2 CON NGƯỜI PHẢN KHÁNG

Cuộc chất vấn nẩy lửa giữa Giêsu Kitô và Viên Đại Pháp Quan về những vấn đề nhân sinh thiết thân muôn thuở của con người; làm thế nào con người thoát khỏi được vòng lung trạo đa đoan của kiếp người, lẽ ác và diệt vong, tự do và hạnh phúc Nhưng oái ăm thay, con người càng muốn thực hiện điều mà Giêsu Kitô khoắc khoải mong muốn làm xưa kia khi xuống cõi trần thì

con người càng xa rời Giêsu Kitô Càng nhân danh Giêsu Kitô chừng nào con người phản kháng càng làm xoá nhoà đi Giêsu Kitô bấy nhiêu

Thật vậy, Ivan là một nhân vật được cho là cái rốn của sự thông minh trong toàn bộ tác phẩm và Ivan là con người chất vấn mọi sự, trong đó có vấn đề hiện sinh Chất vấn dữ quá đến độ Ivan trở thành một tên bấn loạn, quần quại với con người mình, với tâm hồn mình Ivan trở thành một thằng người mang trong mình đầy những chất vấn khôn cùng của sự vụ con tạo quay cuồng Chất vấn cho ra nhẽ Ngài và tôi, hồ dễ ai đã hơn ai ? Cuối cùng Ivan thắng hay Ngài (viết hoa) thắng ? Dường như Ivan thắng, vì Ivan đã chối phăng Ngài mất rồi,

mà có thật thế không ? Với những sự vụ hiện sinh như đã trình bày ở trên, Ivan đã phản kháng, hay đúng hơn Dostoyevsky phản kháng, con người ta phản kháng

a Phải chăng không được phản kháng ?

Phải nói ngay rằng con người

ta có phản kháng, phải phản kháng

và được phản kháng “Một sự thật

trong đời người là cứ sau từng mỗi sát na thì có một khoảnh khắc phản kháng” (It is one of the truths of life

that after every great moment there comes a moment of reaction), William Barclay đã viết như vậy khi chú giải đoạn Kinh Thánh nói về việc Chúa Giêsu chịu cám dỗ

Mỏi mệt vì cái cơn căng thẳng nghiệt ngã trong cuộc tranh chấp

ngửa ngang giữa tiếng “ừ” và tiếng

“không”, giữa tương thuận và chối

bỏ, con người cần phải có những lần bừng khởi để sau những lần bừng khởi, phản ứng lại đó con người sẽ dần trưởng thành, đạt đến tự do thật sự Đứa con trưởng thành trong tự do và yêu thương là đứa con đó biết tự nhận định để phát triển đầy đủ nhân bản, tư cách làm con (người) của nó Bao lâu còn dùng trí khôn cách đúng đắn, thì đứa con không thể nào đi tới những kết luận ngược với trí khôn của Người Cha Siêu Việt được Bởi vì Người Cha Siêu Việt không muốn mình là người giật dây và con của mình là những con rối2 Cần phải nhìn nhận rằng:

2 Xem Cỏ dại giữa giữa lúa đồng của

Sự hiện hữu siêu việt của một Ông Trời không hề cản trở việc hiện hữu tất cả của con người cùng với tự do của nó

Đứa trẻ sẽ ra sao, một Ivan sẽ

ra sao nếu như cho rằng chỉ tự do và có trách nhiệm thật sự khi gạt bỏ một Ông Trời làm mình ngột ngạt khó chịu (theo quan niệm hiện sinh

của Sartre) Quả thế “mọi sự đều

được thi thố hết”; ngay trong khoảnh khắc sát na be bé mà Ivan lý luận với cơn cưỡng kháng của y thì lập thời y lôi xốc ra cái luật tắc giết người Nếu mọi sự đều được phép thi triển thọ trì, thì y được phép giết ông bố (là người cha) của y, hoặc ít

Thomas H Green, phần nhập đề và chương

I

ra cũng hài lòng chấp nhận để cho thiên hạ giết cha y

Đứng trước cái “trăm năm

trong cõi người ta” “xót người trong hội đoạn trường đòi cơn” (Truyện

Kiều), “gẫm cười hai chữ nhân tình

éo le” (Lục Vân Tiên), “nghĩ mình, mình lại thêm thương nỗi mình”

(Cung Oán Ngâm Khúc) thì con người ta dễ đi đến phản kháng theo

kiểu; “Ông đấy ư ?”, “ông không có

quyền thêm một lời nào 3 ”, “vậy cớ gì ông xuống đây làm phiền chúng tôi?”, “vậy bây giờ Chúa đến gây phiền toái cho chúng tôi làm gì ?”,

“Chúa không nên xuống trần nữa”,

“tôi không biết là ai và không muốn

3 Trong toàn chương, ít nhất 4 lần nói lên câu này

biết” luôn, thì đúng là phản kháng

chối bỏ Siêu Việt, khước từ Ông Trời, phủ nhận Cõi Nguồn của mình Sự vụ đến nước này thì khỏi cần bàn nữa, tất cả những gì quy hướng về Thượng Đế đều bị gạt phắt ra ngoài cả rồi Đúng là một cuộc nổi loạn

(rebellion) (như những đứa trẻ trong

lớp học), một cuộc cách mạng

(revolution) (như bao cuộc cách mạng đã từng diễn ra) Phản kháng giờ đây không còn là một trạng thái tâm lý tiền trưởng thành nữa rồi

Xin cũng nói thêm rằng liền sau khi viết như trên thì W Barclay

chua thêm; – “and again and again

it is in the reaction that the danger lies” (và có mối nguy hiểm tìm ẩn

trong sự vụ phản kháng từng cơn

đó)4 Như vậy nẩy sinh vấn đề là phản kháng như thế nào ? Được phép phản kháng đó nhưng phải làm sao cho khỏi rơi tỏm vào hố thẳm chối từ Cỗi Nguồn (viết hoa) của mình

b Phản kháng chân chính

Con người phản kháng (reactionist, rebel, révolté) càng muốn vì con người, vì cuộc mưu ích cao cả nhất cho con người; tự do, hạnh phúc, chân giá trị của con người thì họ càng đẩy con người đến chỗ tàn rụng và trạng thái thô thiển

sơ đẳng nhất của kiếp người Vì chưng con người phản kháng một khi đi đến chỗ chối bỏ Cỗi Nguồn

4 William Barclay, The Gospel of Matthew,

vol 1, Scotland, 1975, tr 64

của mình, thay vì hợp tác với và để cho Thượng Đế nâng lên, con người lại khước từ hoặc lôi kéo Thượng Đế xuống ngang bằng phận người lè tè nhất như mình, thì lúc đó thật bất hạnh làm sao cho con người

Bùi Giáng tiên sinh viết rất tuyệt vời trong lời tựa cuốn sách

dịch Con Người Phản Kháng của Albert Camus rằng: “Tinh thần phản

ban sơ phát khởi từ một cỗi nguồn uyên viễn: tâm thức con người tử diệt nhìn ba bốn trời phiêu phiêu hốt hốt Cõi thế vô thường, phong cảnh đẹp rung rinh, tấm thân phù

du phận mỏng cánh chuồn, chịu xiết bao bất công xô ùa về ngược đãi… Phản kháng có nghĩa là: không đành lòng chấp thuận sự trạng ngổn ngang, tình huống nghiêng ngửa đó

và gắng gổ tái lập một cõi mộng thái hoà, một Rừng Tía, một Niết Bàn, một con nước Thiên Đường, một Lý Thái Cực, một Trường Thành bao bọc một tâm thức, một Ngõ Hạnh đón mời một bước chân, một Thang Mây in pha mùi hương Dĩ Thái, một Lưu Tồn trường tại đi dọc những Toà Thiên Nhiên sẵn đúc, sẵn đầy, sẵn đủ, và sẵn sàng xiêu rụng giữa

chính là luôn “nhìn nhận Ngài chỉ

có thể vượt tôi từ chính chiều sâu thân mật của tôi Nghĩa là Ngài có đó để nâng kéo tôi lên, chứ không phải để đè bẹp tôi xuống”6 Phản

5 Albert Camus, Con người phản kháng, Bùi

Giáng dịch, nxb Võ Tánh, tr 5

6 Hoành Sơn, Dẫn vào Triết với Triết căn

bản, Fullerton, 1995, tr 162