nuôi trồng thủy sản vùng đầm nại tỉnh ninh thuận khía cạnh môi trường và tiếp cận nghiên cứu có sự tham gia trong quản lý môi trường vùng nuôi

1 Đặt vấn đề:• Phát triển nuôi trồng thủy sản và các vấn đề môi trường nảy sinh đã và đang là mối quan tâm lớn trong thời gian gần đây.. • Sự phát triển quá nhanh, không có kế hoạch và k

Nuôi trồng thủy sản vùng đầm Nại tỉnh Ninh Thuận: Khía cạnh môi

trường à tiếp cận nghiên cứ có sự

trường và tiếp cận nghiên cứu có sự tham gia trong quản lý môi trường g g q ý g vùng nuôi.

Khoa Nuôi trồng thủy sản

Đại học Nha Trang

1 Đặt vấn đề:

• Phát triển nuôi trồng thủy sản và các vấn đề môi trường nảy sinh đã và đang là mối quan tâm lớn trong thời gian gần đây

• Sự phát triển quá nhanh, không có kế hoạch và khôngđược kiểm soát của nuôi trồng thủy sản tại nhiều vùngtrên thế giới đã dẫn đến các tác động môi trường tíchlũy mang tính địa phương

lũy mang tính địa phương

Một số nguyên nhân liên quan đến môi

Một số nguyên nhân liên quan đến môi trường:

• Sự gia tăng không đươc cân nhắc về diện tích nuôiSự gia tăng không đươc cân nhắc về diện tích nuôi

và kết quả sản xuất không được giới hạn đối với

công nghiệp nuôi tôm.g g ệp

• Thiếu quy định cụ thể và xác định các hoạt động

đối với các điều kiện đia chất và vật lý của các vùngđối với các điều kiện đia chất và vật lý của các vùng đất và nước ven bờ

• Sự suy thoái nhanh chóng môi trường tổng thể do sự

sử dụng đa mục đích của các vùng đất và nước ven bờ

• Thiếu quy định đối với việc sử dụng hóa chất.q y ị ệ ụ g

Tại Việt Nam sự phát triển tự phát của nuôi trồng

Tại Việt Nam, sự phát triển tự phát của nuôi trồng

thủy sản, đặc biệt là nuôi tôm đã dẫn đến các vấn đề tương tự

tương tự

• Đầm Nại tỉnh Ninh Thuận, thuộc hệ thống đầm phá

ven biển miền Trung Việt Nam góp phần tạo sinh

ven biển miền Trung Việt Nam, góp phần tạo sinh

kế cho phần lớn cư dân địa phương từ nguồn lợi

mặt nước và thủy sản

mặt nước và thủy sản

ế

• Hiện đang có hàng loạt hoạt động sinh kế của các

cộng đồng địa phương dựa vào nguồn tài nguyên

ầ

của đầm, trong đó nuôi tôm được xem là hoạt động quan trọng có ảnh hưởng đến đời sống cộng đồng địa phương

Kể từ năm 2000 hoạt động nuôi tôm tại vùng đầm ạ ộ g ạ g phải đối mặt với nhiều khó khăn do sự suy thoái

hất l ớ đầ à bù ổ dị h bệ h

chất lượng nước đầm và sự bùng nổ dịch bệnh.

• Do vậy, việc định hướng mang tính chiến lược trong quản lý nuôi tôm đã trở nên cần thiết nhằm đạt được phát triển bền vững

• Trên thực tế sự phát triển nuôi tôm tự phát ở Việt

Nam và các vấn đề môi trường nảy sinh là rất phức

Nam và các vấn đề môi trường nảy sinh là rất phức tạp đòi hỏi sự tham gia của các cộng đồng địa phương vào việc quản lý

vào việc quản lý

II Sơ lược tình hình khu vực đầm Nại ợ ự ạ

1 Điều kiện tự nhiên của đầm Nại

- Là một đầm nước mặn nông ven bờ có dạng hình ngũ giác với diện tích khoảng 700 ha có vị trí từ 11o3’

giác với diện tích khoảng 700 ha có vị trí từ 11o3

đến 10o38’ vĩ độ bắc và 109o00’ đến 109o03’ kinh độ đông

đông

- Đầm Nại hơi dốc và kết nối với vinh Phan Rang bởi một lạch dài 4 km có chiều rộng 100 – 400 m với độ sâu từ 3 đến 5 m

Bản đồ đầm Nại ạ

2 Sơ lược tình hình kinh tế - xã hội

• 5 xã: Tân Hải, Hộ Hải, Khánh Hải, Tri Hải và

ầPhương Hải quanh đầm Nại (10/2005)

• Tổng diện tích 15.108,2 ha chiếm 26,6% diện tích

huyện với dân số 64.365 người chiếm 53,65% dân số yệ g ,của huyện

• Mật độ 423 people/km2 với kết cấu dân số trẻ (50% dân số dưới 18 tuổi), tỷ lệ sinh cao (tỷ lệ sinh thô –), ỷ ệ ( ỷ ệCBR: 3%), số nhân khNu/hộ lớn (6-7 khNu/hộ), tỷ lệ thất nghiệp cao (trên 30%) (2004)

Ao n ôi tôm kh ực đầm N ại

Ao nuôi tôm khu vực đầm N ại

• Ở thời điểm hiện tại sinh kế của phần lớn cư dânỞ thời điểm hiện tại sinh kế của phần lớn cư dân địa phương vẫn chủ yếu dựa vào tài nguyên của

đầm N ại như nuôi tôm, khai thác thủy sản, làm y

muối … với hơn 4.000 hộ (khoảng 30.000 nhân

sinh kế quan trọng của cộng đồng dân cư vùng

đầm với diện tích khoảng 100 ha

• Sau năm 1995 hệ thống nuôi bán thâm canh được

mở rộng đưa diện tích gia tăng trên 500 ha

N ă 2000 đ là ă hà h ô ủ h

• N ăm 2000 được xem là năm thành công của hoạt

động nuôi tôm tại khu vực đầm N ại cả về năng suất

ế

và hiệu quả kinh tế

• Sau thời điểm này diện tích nuôi tôm tiếp tục gia

Trồng rong sụn tại đầm Nại

(Kappaphicus alvarezii)

Diện tích, sản lượng và năng suất nuôi tôm khu vực đầm Nại

STT N ă Diệ í h Sả l N ă ấ

STT N ăm Diện tích

(ha)

Sản lượng (tấn)

N ăng suất (tấn/ha)1

2

19921995

469552

620523

1,320,943

4

19981999

548607

947

1 183

,0,57

1 95

4

5

19992000

607673

1.1831.412

1,952,106

7

20022003

898898

1.1621.143

1,291,278

9

20042006

773786

2.221

1 614

,2,87

2,152,07

II Ảnh hưởng môi trường từ hoạt

động nuôi trồng thủy sản lên đầm Nại

(tổ lượ hó hất ử d t ă 2003)(tổng lượng hóa chất sử dụng trong năm 2003)

1 Hóa chất: 100% các hộ nuôi trồng thủy sản

1 Hóa chất: 100% các hộ nuôi trồng thủy sản

có sử dụng hóa chất trong quá trình nuôi

- Hóa chất cải tạo đáy và ổn định chất lượng nước: 982.538 kg/vụ

- Hóa chất khử trùng nước: 36.730 kh/vụ óa c ất ử t ù g ước: 36.730 /vụ

- Kháng sinh: 1.134 kg/vụ

2 Chất thải hữu cơ: Các chất thải hữu cơ (hòa tan và

oxy hòa tan, N H3, BOD5 (nhu cầu oxy sinh hóa), vi

khuNn tổng số… đều không thỏa mãn tiêu chuNn nước cấp cho hoạt động nuôi trồng thủy sản

cấp cho hoạt động nuôi trồng thủy sản

• Hoạt đông nuôi trồng thủy sản đã tác động tiêu cực

• Có thể nói hoạt động nuôi trồng thủy sản là nguyên ạ ộ g g y g ynhân chính gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái và làm suy yếu chức năng của đầm.y y g

III Tiếp cận nghiên cứu có sự tham gia

III Tiếp cận nghiên cứu có sự tham gia

(Participatory approach to research) –

là tình huống trong đó hai hay nhiều nhóm xã hội

là tình huống trong đó hai hay nhiều nhóm xã hội

đàm phán, xác định rõ và bảo đảm việc phân chia

một cách công bằng các chức năng quản lý, quyền

một cách công bằng các chức năng quản lý, quyền hạn và trách nhiệm đối với một vùng, một khu vực hay một tập hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên.y ộ ập ợp g g y

- Quản lý dựa vào cộng đồng là một sự tiếp cận phong phú nhất đối với việc quản lý tài nguyên thiên nhiên, phối hợp nhiều đối tác theo nhiều vai trò và nói chung

để đạt đến mục đích cuối cùng của việc bảo vệ môi

trường, sử dụng bền vững nguồn tài nguyên thiên nhiên

và chia sẻ một cách hợp lý các trách nhiệm và lợi ích liên quan đến tài nguyên

- Quản lý dựa vào cộng đồng cần một số điều kiện cơ Q ý ự ộ g g ộ ệbản để phát triển, đó là sự tiếp cận đầy đủ thông tin

về các vấn đề và các lựa chọn tương ứng, năng lực tổ ự ọ g g, g ựchức, việc thể hiện các nhu cầu và các mối quan

tâm, một môi trường xã hội không có sự phân biệt , ộ g ộ g ự p ệđối xử, sự mong muốn của các bên đối tác đối với

việc đàm phán, tin tưởng vào các khía cạnh thoả ệ p , g ạ

thuận

- Quản lý dựa vào cộng đồng là một cách tiếp cận

phức tạp đôi khi gây nhầm lẫn bao gồm sự thay đổi

phức tạp đôi khi gây nhầm lẫn, bao gồm sự thay đổi thường xuyên đôi khi đưa lại các thông tin trái

ngược và sự cần thiết lặp lại các bước ban đầu

ngược và sự cần thiết lặp lại các bước ban đầu

Phát t iể ó th i (P ti i t

Phát triển có sự tham gia (Participatory

development) p )

• Một nguyên tắc phát sinh từ quan điểm nêu trên là

“nghiên cứu là sự tham gia” (research is

participatory)

• Phương pháp nghiên cứu có sự tham gia

(participatory research methods) có thể phân thành(participatory research methods) có thể phân thành

4 dạng chính với các đặc trưng riêng

Q át iê ới tí h hất là ời th i

• Quan sát viên với tính chất là người tham gia(Participant Observer)

• Đánh giá nhanh nông thôn (Rapid Rural Appraisal RRA)

-• Đánh giá nông thôn có sự tham gia (ParticipatoryRural Appraisal - PRA)

• N ghiên cứu hành động có sự tham gia (Participatoryg g g ( p yAction Research - PAR)

Tuỳ thuộc mỗi nhóm nghiên cứu do vậy có thể lựa

Tuỳ thuộc mỗi nhóm nghiên cứu, do vậy, có thể lựa chọn sự phối hợp tối ưu các phương pháp phù hợp

ể

với điểm nghiên cứu đã chọn

N ghiên cứu của nhóm cán bộ Bộ môn Quản lý Môi g ộ ộ Q ýtrường và N guồn lợi, Khoa N uôi trồng thủy sản, Đại học N ha Trang tại thôn Lương Cách, xã Hộ Hải, ọ g ạ g , ộ ,

huyện N inh Hải, tỉnh N inh Thuận: mục tiêu đặt ra là lôi kéo sự tham gia của tất các bên liên quan mà đặc ự g q ặbiệt là cộng đồng địa phương vào công tác quản lý và bảo vệ môi trường vùng nuôi.ệ g g

Ph há hiê ứ d à ộ đồ (D

Phương pháp nghiên cứu dựa vào cộng đồng (Dực,

2000) và một số công cụ truyền thông (Guy Bessette, 2004) được áp dụng cho nghiên cứu của nhóm

- Dòng thời gian (time-line): được sử dụng để thảo luận

ới á ời hiể (k i f t) á ấ đề

với các người am hiểu (key informant) các vấn đề

quan tâm.

- Vẽ bản đồ (mapping): áp dụng để xác định các nguồn lực (tài nguyên thiên nhiên) sử dụng cho các hoạt

động tạo thu nhập (livelihood acitivities)

- Lịch mùa vụ (season-crop calendar): xác định mùa

vụ và thời gian đối với các hoạt động tạo thu nhập

vụ và thời gian đối với các hoạt động tạo thu nhập của cư dân địa phương

- Phân hạng (ranking): được áp dụng để xác định tầm quan trọng và mức độ ảnh hưởng của các bên liên

quan (stakeholder) đối với dự phát triển kinh tế xã hội và các hoạt động tạo thu nhập địa phương.ộ ạ ộ g ạ ập ị p g

- Sơ đồ Venn (Venn diagram): mô tả mối quan hệ

- Sơ đồ Venn (Venn diagram): mô tả mối quan hệ

giữa các bên liên quan

- Phỏng vấn linh hoạt/ bán cấu trúc (semi-structure

interview): sử dụng để thu các thông tin về hoạt

interview): sử dụng để thu các thông tin về hoạt

động tạo thu nhập, trình độ học vấn, điều kiện và ý thức môi trường…

- Viếng thăm Ban Quản lý thôn nhằm giới thiệu về

- Viếng thăm Ban Quản lý thôn nhằm giới thiệu về

nghiên cứu và hiểu thêm về tình hình chung của thôn (dân số, lao động, mức sống, tình hình nuôi nói

chung…) và đề nghị cộng tác trong triển khai nghiên cứu

- Thảo luận với các người am hiểu (key informant) về các nguồn lực của thôn, ảnh hưởng của các bên liên

các nguồn lực của thôn, ảnh hưởng của các bên liên quan đối với tình hình phát triển kinh tế - xã hội và công tác quản lý môi trường…

Viế thă á hộ i đì h hằ hiể biết â ắ

- Viếng thăm các hộ gia đình nhằm hiểu biết sâu sắc hơn về nhận định của người dân về vai trò của việc

bả ệ ôi ờ

bảo vệ môi trường…

- Tổ chức các buổi hội thảo, tập huấn

Vài hì h ả h là iệ ới ộ đồ

Vài hình ảnh làm việc với cộng đồng

IV Một số kinh nghiệm và bài học từ

nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng:

1 Kinh nghiệm:

Cộ đồ đị h h ờ h ài hi đí h

- Cộng đồng địa phương thường hoài nghi mục đích của nghiên cứu

- Cộng đồng địa phương thường mong đợi lợi ích trực

- Cộng đồng địa phương thường mong đợi lợi ích trực tiếp mà không đánh giá đúng lợi ích lâu dài

ẩ ấ Khẩu hiệu và tập huấn

- Khó khăn thường gặp của nghiên cứu có sự tham gia

Chính quyền địa phương có ảnh hưởng quan trọng

- Chính quyền địa phương có ảnh hưởng quan trọng

đến việc triển khai và kết quả hoạt động nghiên cứu

- Do “truyền thống” của chính sách tập trung và cơ

chế quản lý nhà nước nên chính quyền và các cơ

quan ban ngành chưa “chấp nhận” cách tiếp cận vấn

đề có sự tham gia của người dân

sản với tính chất là nguồn kinh phí hỗ trợ cho hoạt

động bảo vệ môi trường vùng nuôi

- ĐNy mạnh việc chia xẻ thông tin và phối hợp hoạt động giữa các cơ quan, ban ngành và đoàn thể nhằm tránh sự chồng chéo và phát huy hiệu quả của công tác quản lý và bảo vệ môi trường

N ên có cán bộ chuyên trách đóng vai trò làm cầu nối

- N ên có cán bộ chuyên trách đóng vai trò làm cầu nối giữa cộng đồng và các cơ quan ban ngành nhằm

thúc đNy hoạt động bảo vệ môi trường dựa vào cộngthúc đNy hoạt động bảo vệ môi trường dựa vào cộng đồng

Cám ơn sự chú ý của

Cám ơn sự chú ý của

quý vị đại biểu!

q ý ị ạ