Căn bệnh Hà Lan và thực trạng căn bệnh Hà Lan ở Việt Nam

Căn bệnh Hà Lan là tên gọi một loại nguy cơ kinh tế xảy ra khi đẩy mạnh xuất khẩu tài nguyên thiên nhiên dẫn tới làm suy giảm ngành công nghiệp chế tạo một hiện tượng giảm công nghiệp hóa. Thuật ngữ Căn bệnh Hà Lan đôi khi được dùng để chỉ nguy cơ xảy ra khi sự phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài dẫn tới sự suy giảm của nguồn lực trong nước.

KHOA KINH TẾ ĐỐI NGOẠI

CĂN BỆNH HÀ LAN Ở CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN

Giảng viên hướng dẫn: ThS Phạm Mỹ Duyên

Sinh viên thực hiện: Nhóm 2

Lớp: K12402A

TP HCM, 3 - 2014

Tiểu luận Kinh tế phát triển

KHOA KINH TẾ ĐỐI NGOẠI

Tiểu luận Kinh tế phát triển

CĂN BỆNH HÀ LAN Ở CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN

Giảng viên hướng dẫn: ThS Phạm Mỹ Duyên Sinh viên thực hiện: Nhóm 2

Lớp: K12402A

TP HCM, 3 - 2014

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 1

MỤC LỤC

A LỜI MỞ ĐẦU 3

B NỘI DUNG 5 Chương I: CƠ SỞ LÍ LUẬN- LÝ LUẬN CHUNG VỀ “CĂN BỆNH HÀ LAN” 5

1 Khái niệm: 5

2 Nguồn gốc: 5

3 Quá trình hình thành Căn bệnh Hà Lan 6

Chương II: THỰC TRẠNG “CĂN BỆNH HÀ LAN” Ở CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN 10

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 2

2 Nguy cơ từ hiện trạng thu hút và sử dụng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt

Nam 32

3 Nguy cơ từ hiện trạng đô thị hóa tại Việt Nam: 35

4 Một số đề xuất giải pháp cho “Căn bệnh Hà Lan” ở Việt Nam hiện nay: 37

4.1 Giải pháp trong khu vực khai thác khoáng sản và tài nguyên thiên nhiên: 37

4.2 Giải pháp cho việc thu hút và sử dụng vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài 38

4.3 Giải pháp cho quá trình đô thị hóa 40

C LỜI KẾT 42

D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO: 44

E DANH SÁCH SINH VIÊN NHÓM THỰC HIỆN ĐỀ TÀI: 46

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 3

A LỜI MỞ ĐẦU

Khi các quốc gia trải nghiệm một sự gia tăng đột ngột lớn trong thu nhập, những hậu quả to lớn có thể xảy ra

Miguel de Cervantes Saavedra, tác giả Tây Ban

Nha vào thế kỷ 16 nổi tiếng với Don Quixote de la

Mancha, đã từng nói rằng "Sự hài lòng không chỉ

tìm thấy trong sự sở hữu hoặc trong chi tiêu xa hoa,

mà còn thể hiện ở cách sử dụng khôn ngoan" Phát

biểu này được đưa ra vào thời điểm Tây Ban Nha

vừa tìm thấy một nguồn lực tài nguyên thiên nhiên

dồi dào Những nhận định của ông vào thời kì đó

chính là các triệu chứng của những gì sau này được

gọi là “căn bệnh Hà Lan”, một thuật ngữ rộng đề

cập đến những hậu quả to lớn trong thu nhập của một quốc gia

Tài nguyên thiên nhiên là một trong những yếu tố nguồn lực đầu vào của quá trình sản xuất Sự giàu có về tài nguyên, đặc biệt là năng lượng giúp cho một quốc gia ít bị lệ thuộc hơn vào các quốc gia khác và có thể tăng trưởng một cách ổn định, độc lập khi thị trường tài nguyên thế giới rơi vào trạng thái bất ổn Tuy nhiên đối với sự tăng trưởng và phát triển kinh tế thì tài nguyên thiên nhiên chỉ là điều kiện cần mà chưa đủ Tài nguyên thiên nhiên chỉ trở thành sức mạnh kinh tế khi con người biết khai thác và

sử dụng một cách có hiệu quả Vào thời gian những năm 1973 đến năm 1982, khi giá dầu mỏ tăng lên, tất cả những khoản tiền khổng lồ thu được nhờ vào những khoản thu nhập về thuế đều làm cho các nước xuất khẩu tài nguyên có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao Thu nhập từ dầu mỏ đã làm tăng thu nhập thực tế bình quân đầu người, tạo thêm

Nguồn năng lượng tiềm năng (Ảnh: Bill Ross/Corbis)

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 4

cơ hội việc làm và tăng các phương án lựa chọn chính sách Nhưng nó cũng làm thay đổi những động lực về kinh tế, bóp méo và làm mất ổn định về sản lượng đầu ra của một số ngành không phải là dầu mỏ, thường là trong sản lượng nông nghiệp Điển hình

là trường hợp của Hà Lan, thường được gọi là “căn bệnh Hà Lan” Không chỉ riêng Hà Lan, “Căn bệnh Hà Lan” còn là một trong những trở ngại mà các nước hay vấp phải trong quá trình phát triển do không biết sử dụng đúng cách nguồn tiền đột ngột được bơm vào nền kinh tế Vậy căn bệnh Hà Lan chính là việc quản lí sự giàu có thiếu thông minh? Alan Greenspan (2008) cho rằng “căn bệnh Hà Lan” chủ yếu xảy ra ở các nước đang phát triển do họ không được chuẩn bị kỹ lưỡng để đối phó Để làm rõ nhận định trên, bài tiểu luận sau đây do nhóm 2 thực hiện sẽ phân tích “căn bệnh Hà Lan” ở các nước đang phát triển và đặc biệt là Việt Nam, với con đường xuất khẩu tài nguyên đang đi gần giống con đường phát triển của nhiều quốc gia nghèo hoặc phát triển nóng đang mắc phải "căn bệnh Hà Lan" Liệu ta có thể khéo léo tránh được căn bệnh này trong khi đó có quá nhiều nước lăn vào vết xe đổ của Hà Lan? Điều đó hòan toàn phụ thuộc vào sự tỉnh táo và ứng xử khôn ngoan của Việt Nam Để nghiên cứu về vấn đề này, bài tiểu luận dưới đây của nhóm 2 gồm có ba phần Phần đầu lý luận chung sẽ điểm qua khái niệm, nguồn gốc, quá trình hình thành của “Căn bệnh Hà Lan” Phần hai

đi vào thực trạng ở một số nước đang phát triển, tại phần này, nhóm trực tiếp phân tích vào 2 nước chính đó là Nigeria và Ghana, 2 trường hợp điển hình của các nước đang phát triển mắc phải “Căn bệnh Hà Lan”, theo đó sẽ mổ xẻ theo từng vấn đề của căn bệnh.Và cuối cùng phần ba sẽ tập trung vào những biểu hiện nhức nhối của căn bệnh này tại Việt Nam và đưa ra những giải pháp, khuyến nghị chi tiết cho từng trường hợp

Nhóm sinh viên

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 5

2 Nguồn gốc:

Trong suốt thời gian từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến những năm 1960, Hà Lan

đã đạt được sự thành công đáng kể trong hầu hết các lĩnh vực, nạn lạm phát ít khi vượt quá 3% một năm Tốc độ tăng GNP thường trên 5% và nạn thất nghiệp dao động xung quanh tỉ lệ 1% Bí quyết của những thành công này là ở chỗ khu vực xuất khẩu truyền thống của nước nay có sức cạnh tranh mạnh so với những đối thủ của mình trên toàn thế giới, như sản phẩm nông nghiệp và hàng điện tử

Vào những năm 1960, trong quá trình thăm dò, các nhà địa chất đã phát hiện một nguồn khí đốt với trữ lượng rất lớn ở vùng biển Bắc Chính phủ Hà Lan đã quyết định khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên này, từ năm 1973 đến năm 1978 Hà Lan xuất khẩu một lượng khí đốt lớn làm tăng 10% tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu và tăng 4% GNP Nhờ việc khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên, tự nhiên, Hà Lan có thêm một

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 6

khoản trời cho (Winfall) rất lớn Chính phủ Hà Lan đã tăng chi tiêu ngân sách, đầu tư vào nhiều lĩnh vực kém hiệu quả, sản xuất hàng hoá phi ngoại thương không có sức cạnh tranh thay vì tiếp tục tập trung đầu tư cho nông nghiệp và điện tử… Nhưng khi nguồn khí đốt được khai thác hết, nguồn tiền không đủ để đáp ứng những nhu cầu chi tiêu của quốc gia, cầu trong nước giảm, đồng thời nền kinh tế Hà Lan gặp nhiều khó khăn như lạm phát tăng, xuất khẩu các ngành sản xuất truyền thống như sản phẩm nông nghiệp và hàng điện tử giảm sút, chi phí sản xuất trong nước tăng lên, đồng đôla trên thị trường trong nước bị sụt giá, tỷ lệ tăng trưởng thu nhập thấp, tỷ lệ thất nghiệp tăng… Những điều này làm cho tỉ lệ lạm phát tăng từ 2% năm 1970 lên 10% năm 1975

và tốc độ tăng GNP giảm từ 5% xuống còn 1% Điều này làm cho nền kinh tế Hà Lan trì trệ và để lại những hậu quả nặng nề Bằng những chính sách hợp lý, chính phủ Hà Lan đã vực dậy và đưa nền kinh tế đi lên

Thuật ngữ “căn bệnh Hà Lan” được The Economist đặt ra vào năm 1977 để miêu tả sự

suy giảm của khu vực chế tạo của Hà Lan khi nước này đẩy mạnh xuất khẩu khí thiên nhiên Sau đó, đến năm 1982, hai nhà kinh tế học là W Max Corden và J Peter Neary

đã mô hình hóa hiện tượng nói trên

3 Quá trình hình thành Căn bệnh Hà Lan

“Căn bệnh Hà Lan” không chỉ xảy ra đối với riêng Hà Lan mà còn phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển Nguyên nhân chủ yếu là

do phát hiện ra một nguồn tài nguyên lớn hay giá một số mặt hàng xuất khẩu tăng lên đột ngột hoặc nguồn vốn đầu tư quá lớn được đổ vào nền kinh tế Tuy nhiên vì không

có chính sách sử dụng hữu hiệu nên những nguồn lợi to lớn đó lại trở thành con dao hai lưỡi làm thương tổn nền kinh tế

Sự phát hiện ra trữ lượng tài nguyên lớn (khí đốt) của người Hà Lan làm cho giá trị ngành xuất khẩu khí đốt tăng vọt lên, ngành khai thác phát triển mạnh, tỷ trọng xuất

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 7

khẩu được nâng cao đáng kể, đóng góp cho GDP tăng lên rất nhiều Đây là mở đầu tốt đẹp cho ngành xuất khẩu nhưng đối với các ngành thì ngược lại Xuất khẩu tài nguyên tăng kéo theo giá mặt hàng xuất khẩu tăng đồng thời nội tệ tăng giá Điều này làm tăng

tỷ giá hối đoái và tăng mức lương chung, từ đó tạo ra áp lực đối với năng lực cạnh tranh của các ngành thương mại khác trong nền kinh tế

Khi mức lương chung tăng lên thì thu nhập người dân tăng lên cùng lúc tỷ giá tăng nên giá hàng ngoại nhập hạ xuống Với tâm lý của người tiêu dùng thì lựa chọn hàng ngoại nhập lúc bấy giờ là tối ưu Tiêu dùng trong nước tăng lên nhưng không phải cho hàng hóa trong nước mà là hàng hóa nhập khẩu ( giá rẻ hơn trước) Các nhà sản xuất đứng trước nguy phải cạnh tranh với hàng nhập khẩu Điều này đòi hỏi họ phải giảm chi phí đầu vào, nâng cao kỹ thuật công nghệ, nâng cao năng suất lao động Muốn như vậy cần có sự đầu tư thích đáng nhưng doanh thu của họ không những không tăng lên mà còn giảm xuống thì lấy đâu ra để đầu tư

Tỷ giá hối đoái tăng mang đến nguy cơ rủi ro cao cho các ngành công nghệ sử dụng vốn nhiều, từ đó gây ra nguy cơ thất nghiệp cao cho xã hội Tuy nhiên vấn đề này

có thể được giải quyết bằng cách phát triển khu vực dịch vụ có thể giúp bù đắp số việc làm đã mất của ngành công nghiệp Tuy nhiên, nhiều cơ hội việc làm tiềm năng trong ngành dịch vụ lại có năng suất tương đối thấp, đồng nghĩa với mức lương thấp, dẫn tới làm tăng những căng thẳng xã hội

Sự gia tăng khu vực xuất khẩu tài nguyên ngày càng gây ra nhiều tác động xấu cho nền kinh tế Đến khi nguồn tài nguyên cạn kiệt, lợi thế so sánh không còn thì giá hàng hóa xuất khẩu rớt giá, nguồn thu ngoại tệ sụt giảm đột ngột, trong khi các ngành khác bị bỏ bê, chưa kịp thay đổi để thích nghi Nền kinh tế đi đến chỗ khủng hoảng, từ

từ tê liệt như một cơ thể mà hệ miễn dịch bị tiêu diệt, không còn sức đề kháng

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 8

 Tác động chi tiêu (Resource Spending Effect)

Khi nguồn ngoại tệ chảy vào trong nước một cách nhanh chóng ồ ạt sẽ làm cho lượng cung ngoại tệ trở nên dồi dào trong khi cầu vẫn không đổi, tất yếu làm cho tỷ giá thay đổi Kết quả: đồng nội tệ lên giá, đồng ngoại tệ giảm giá, hàng hóa trong nước tăng giá tương đối so với thế giới Ngành công nghiệp xuất khẩu

bị giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới; hàng hóa nhập khẩu trở lên

rẻ hơn bao giờ hết, xuất hiện tràn ngập ở thị trường trong nước và người dân đổ

xô đi mua hàng nhập khẩu, nền sản xuất trong nước bị thất bại do không cạnh tranh được ngay trên chính thị trường của mình

Kết quả là lượng nhập khẩu tăng mạnh; ngành hàng xuất khẩu phi tài nguyên giảm xuống rõ rệt Đây là triệu chứng thứ nhất của “căn bệnh Hà Lan”

 Tác động lôi kéo nguồn lực (Resource Movement Effect)

Do thu nhập từ nguồn ngoại tệ lớn, nền kinh tế tập trung nguồn lực vào ngành khai thác tài nguyên đó, không chú trọng đến các ngành công nghiệp – nông nghiệp vốn là thế mạnh trước đây của mình nữa

Nông nghiệp ít được chú trọng làm cho chất lượng và năng suất giảm Công nghiệp khai khoáng tài nguyên phát triển, thu nhập từ các ngành này tăng lên thu hút một bộ phận lớn lao động từ các khu vực nông nghiệp và các ngành công nghiệp khác chuyển sang Mặc dù cung lao động trong một số ngành công nghiệp khai thác tài nguyên tăng lên nhưng do những lao động này không có trình độ tay nghề cao, chưa có tác phong làm việc (do một phần lớn là lao động

từ nông thôn chuyển sang), chính vì vậy ngành công nghiệp khai khoáng chưa phải là hoạt động một cách hiệu quả

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 9

Kết quả là làm cho một số ngành thì cung lao động quá nhiều, một số ngành thì thiếu hụt lao động trầm trọng Nền kinh tế bị mất ổn định, sản xuất trì trệ Đây chính là triệu chứng thứ hai của “căn bệnh Hà Lan”

Như vậy, một quốc gia khi mắc vào “căn bệnh Hà Lan” thì nền kinh tế sẽ bị rơi vào tình trạng lạm phát gia tăng (cung lương thực không đủ, cầu về lương thực gia tăng

do thu nhập tăng lên làm cho giá nông sản tăng, tất yếu làm cho các hàng hóa khác tăng giá); thu nhập quốc dân (GDP) giảm xuống (do thu nhập chủ yếu chỉ là các ngành khai thác khoáng sản, các ngành sản xuất khác không tạo ra được thu nhập hoặc thu nhập không đáng kể); tỷ trọng xuất khẩu giảm xuống - nhập khẩu tăng lên; áp lực việc làm gia tăng, nền kinh tế đình đốn, tiêu điều… Một khi tài nguyên cạn kiệt, nguồn thu ngoại tệ không còn, nhà nước sẽ không có đủ ngoại tệ để duy trì nền kinh tế như lúc trước nữa, quả thật đây chính là thảm họa với những nước đó

Nghiên cứu căn bệnh Hà Lan cho thấy các nguồn thu ngoại tệ khổng lồ có khả năng gây bất ổn cho nền kinh tế Tuy nhiên, các quốc gia đang phát triển rõ ràng là không thể từ chối chúng Vấn đề ở đây là cách sử dụng nguồn lực này thông qua các biện pháp vĩ mô của chính phủ Thứ nhất là kiểm soát chi tiêu để tránh lạm phát Chính phủ nên hạn chế việc dựng các khoản thu này để tăng tiền lương hay các khoản phúc lợi mà sớm muộn gì cũng làm lạm phát tăng mạnh.Chính phủ cũng nên hạn chế đầu tư vào các công trình khai thác không bền vững mà thay vào đó là đầu tư cho các ngành sản xuất có tiềm năng để cải thiện năng lực cạnh tranh xuất khẩu, hoặc chí ít cũng nên đầu tư vào các ngành thâm dụng lao động để có thể hấp thu phần thất ngiệp cơ cấu do khu vực không hưởng lợi từ thị trường thế giới Thứ hai là kiểm soát tỷ giá hối đoái Một chính sách phá giá nội tệ dần dần sẽ là giải pháp hợp lý tránh những thay đổi trong

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 10

cơ cấu sản xuất gây bất lợi cho nền kinh tế khi các nguồn thu bất ngờ không còn nữa Căn bệnh Hà Lan đã xảy ra ở Hà Lan do quốc gia này khám phá ra các mỏ khí đốt, sau

đó căn bệnh này lập lại tại hai nước có dầu như Indonesia và Nigeria Indonesia là một thuộc địa của Hà Lan nhưng đã khắc phục được các tác động bất lợi của căn bệnh Hà Lan do thực hiện các chính sách khá phù hợp trong khuôn khổ EB-IB, trong khi đó Nigeria lại thực hiện ngược lại và nền kinh tế của Nigeria trở nên tồi tệ hơn so với lúc trước khi hưởng lợi do tăng giá dầu trên thế giới

Chương II: THỰC TRẠNG “CĂN BỆNH HÀ LAN” Ở CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN

Căn bệnh Hà Lan có thể xuất phát từ các mầm mống khác nhau nhưng chung quy lại là vấn đề một lượng lớn ngoại tệ đổ vào trong nước gây nên các biến động của tỷ giá hối đoái, các cân thương mại xuất nhập khẩu, cơ cấu ngành nghề, thất nghiệp, tham nhũng…

1 Vấn đề tài nguyên

Các nước sở hữu một nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào có rất nhiều lợi thế (Nigeria, Indonexia, các tiểu vương quốc Ả rập, ) Trước hết, những quốc gia này có thể khai thác và thương mại hóa tài nguyên thiên nhiên, và từ đó tạo ra nguồn thu từ xuất khẩu Đối với những nước nghèo và kém phát triển, nguồn thu từ xuất khẩu tài nguyên thiên nhiên còn cho phép quốc gia nhập khẩu những mặt hàng thiết yếu mà nước đó không thể tự sản xuất được, từ đó giúp nâng cao đáng kể phúc lợi xã hội Kim ngạch xuất khẩu tài nguyên tăng cũng sẽ cho phép một quốc gia nhập khẩu nhiều hơn Tiềm năng nhập khẩu cao hơn không chỉ góp phần nâng cao mức sống vì người tiêu dùng có nhiều cơ hội lựa chọn hơn, mà đặc biệt còn cho phép mua sắm nhiều tư liệu

sản xuất hơn

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 11

Tuy nhiên, viễn cảnh không đơn giản chỉ dừng ở sự tươi đẹp đó.Một quốc gia bỗng nhiên phát hiện ra một lượng lớn tài nguyên thiên nhiên sẽ bắt đầu xuất khẩu ồ ạt tài nguyên vừa tìm được; tỷ trọng ngành khai thác tài nguyên trong tổng giá trị xuất khẩu của nước đó tăng tương đối nhanh.Và xuất khẩu tài nguyên tăng sẽ có xu hướng làm tăng tỷ giá hối đoái và/hoặc tăng mức lương chung, từ đó tạo ra áp lực đối với năng lực cạnh tranh của các ngành thương mại khác trong nền kinh tế Việc đồng nội tệ tăng giá có thể làm tăng sức mua của người dân (vì hàng hoá nhập khẩu sẽ trở nên rẻ hơn) và do đó nâng cao mức sống của người dân Tiêu dùng tăng sẽ giúp thúc đẩy sản xuất Tuy nhiên, khả năng cạnh tranh của các ngành sản xuất hàng hoá không dựa vào tài nguyên sẽ bị đe doạ Để có thể tiếp tục xuất khẩu hoặc cạnh tranh với hàng nhập khẩu, năng suất lao động của những ngành này phải tăng đủ nhanh để duy trì khả năng cạnh tranh trên trường quốc tế Mặc dù năng suất lao động tăng là một dấu hiệu khả quan, việc tăng tỷ giá hối đoái có thể là rủi ro tiềm tàng, tác động đến mức cân bằng về việc làm Việc đồng nội tệ mạnh lên sẽ dẫn đến một mô hình sản xuất sử dụng nhiều vốn và ít lao động hơn trong các ngành công nghiệp khác, khiến việc làm trong ngành công nghiệp giảm, trong khi các ngành dựa vào tài nguyên thường tạo ra rất ít việc làm nhưng công nghiệp khai khoáng tài nguyên phát triển, thu nhập từ các ngành này tăng lên thu hút một bộ phận lớn lao động từ các khu vực nông nghiệp và các ngành công nghiệp khác chuyển sang Do thu nhập từ nguồn ngoại tệ lớn, nền kinh tế tập trung nguồn lực vào ngành khai thác tài nguyên đó, không chú trọng đến các ngành công nghiệp – nông nghiệp vốn là thế mạnh trước đây của mình nữa Nông nghiệp ít được chú trọng làm cho chất lượng và năng suất giảm

Bên cạnh đó, việc xuất khẩu dầu mang lại quá nhiều tiền, chính phủ không cần đến khoản thuế mà người dân nộp vào để tạo ra sự cân bằng ngân sách, cũng chẳng cần

nghe đến ý kiến của người dân Họ có tiền để chi phối các hoạt động xã hội, an ninh

quốc phòng…Người dân thì có nhiều tiền để mua hàng nước ngoài vì giá rẻ Khi đó,

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 12

tâm lý “của trời cho” dẫn đến tiêu xài hoang phí, không mục đích của cả người dân lẫn chính phủ, chính phủ tha hồ đổ tiền đầu tư vào những dự án, công trình không mang lại hiệu quả kinh tế, sản xuất những mặt hàng không có tính thương mại, vấn đề tham nhũng nổi lên và cả vấn đề tính dân chủ dần bị mất đi bởi người lãnh đạo nghĩ đến cách kiểm soát nguồn dầu để bỏ tiền vào túi mình thay vì lo việc giáo dục dân chúng và xây dựng dân chủ

Như vậy, một quốc gia khi mắc phải “căn bệnh Hà Lan” thì nền kinh tế sẽ bị rơi vào tình trạng lạm phát gia tăng (giá lương thực tăng cao do nguồn cung giảm mạnh dẫn đến sự tăng giá của nhiều mặt hàng thiết yếu khác); thu nhập quốc dân (GDP) giảm xuống do thu nhập chủ yếu là từ khu vực khai thác tài nguyên, các ngành sản xuất khác không tạo ra được thu nhập hoặc thu nhập không đáng kể) và sự bất bình đẳng trong thu nhập; thâm hụt thương mại gia tăng; căng thẳng về vấn đề thất nghiệp và việc làm , nền kinh tế tiêu điều.Tệ hại hơn khi vấn đề nguồn tài nguyên có nguy cơ cạn kiệt hoặc giá xuất khẩu tài nguyên giảm mạnh, đất nước sẽ không còn đủ ngoại tệ duy trì nền kinh tế như trước dẫn đến nợ nần, gánh nặng thuế, thu nhập và hàng loạt hậu quả khác

đè lên vai người dân, nền kinh tế rơi vào suy thoái và khủng hoảng

 Nền kinh tế Nigeria và “Lời nguyền của dầu mỏ”

Nigeria vốn từ lâu được

biết đến như một quốc gia nghèo

đói vì chiến tranh triền miên

Trong lịch sử, Nigeria vốn nổi

tiếng với các xung đột sắc tộc và

tôn giáo Vận mệnh Nigeria

tưởng như đã thay đổi khi quốc

gia này phát hiện một trữ lượng

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 13

dầu mỏ khổng lồ (Nigeri đứng thứ 10 trên thế giới về sản lượng dầu mỏ) Nhưng thay

vì một hình ảnh là quốc gia giàu có và thịnh vượng như các nước khối OPEC, thế giới lại chỉ biết đến một Nigeria như một quốc gia xơ xác vì những xung đột tranh dành dầu mỏ đẫm máu Mặc dù Nigeria là một nền kinh tế cơ bản dựa trên sản xuất nông nghiệp Vào đầu những năm 1970, khi Nigeria phát hiện ra trữ lượng dầu mỏ khổng lồ thì đây

là nguồn tài nguyên quan trọng bậc nhất đối nền kinh tế cúa đất nước này Việc khai thác dầu để xuất khẩu đã đem lại cho Nigeria một lượng ngoại tệ cực kì lớn bởi 90% kim ngạch xuất khẩu của nước này là từ xuất khẩu dầu (nhất là vào giai đoạn 73 – 74 : giá dầu tăng lên gấp 4 lần so với trước đó, giai đoạn 79 – 80 : giá dầu lại tăng thêm gấp đôi)

Biểu đồ 1: Tổng thu nhập của Nigeria dựa vào dầu

Các nhà khai thác ồ ạt tăng sản lượng dầu xuất khẩu, nhưng cũng chính điều này làm cho giá trị đồng nội tệ tăng lên do cung nội tệ không đáp ứng đủ lượng cung ngoại tệ tăng nhanh quá mức, kết quả là tỷ giá hối đoái bị tác động thay đổi khó lòng kiểm

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 14

soát Và do đó, người dân bắt đầu đổ xô vào việc tiêu dùng hàng nhập khẩu do hàng hóa nhập khẩu rẻ đi một cách tương đối so với hàng nội địa do giá nội tệ tăng Lao động từ các khu vực sản xuất khác đổ xô vào khu vực khai thác tài nguyên gây nên sự mất cân bằng Còn sức sản xuất hàng hóa công nghiệp và nông nghiệp trong nước không thể cạnh tranh với thế giới do chi phí sản xuất tăng cao quá mức,hàng nhập lại rẻ mạt, nền sản xuất nội địa gần như bị thủ tiêu Đặc biệt, với nguồn lợi nhuận khổng lồ thu được từ dầu mỏ, chính phủ nước này đã tăng cường đầu tư cho quốc phòng (trang

bị vũ khí, lực lượng quân sự), giải quyết vấn đề nội chiến sắc tộc, phung phí tiền của để đầu tư vào các dự án không hiệu quả…Có thể thấy rõ điều trên đây qua biểu đồ 2 về tỷ lệ chi tiêu công của chính phủ trên khỏan “Oil windfall” này

Nguồn thu từ dầu cao khiến chính phủ để bỏ qua các lĩnh vực truyền thống mạnh mẽ để ủng hộ của ngành công nghiệp dầu mỏ Kết quả cuối cùng là khu vực nông nghiệp truyền thống mạnh mẽ của Nigeria đã giảm từ 62,9 % GDP năm 1960 xuống mức thấp

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 15

nhất 20,6 % trong năm 1980, trong khi dầu giây - tor đã tăng từ 0,2 % đến 29,1% trong cùng một năm ( xem hình 1- figure 1) Tuy nhiên ngành công nghiệp dầu mỏ chỉ phát triển trong một khoảng thời gian ngắn ( xem hình 2- figure 2) cũng như sự bùng nổ dầu giảm xuống trong những năm 1980

Biểu đồ 3: tỉ trọng dầu mỏ và nông nghiệp trong nền kinh tế Nigeria

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 16

Biểu đồ 4: Tỉ lệ tăng trưởng GDP thực của Nigeria giai đoạn 1966- 1986

Nigeria phải đương đầu với sự suy giảm trong giá dầu và doanh thu, nợ tăng mạnh qua những năm 80 ( xem hình 5) Không thể đối phó với các vấn đề tài chính và kinh tế, chính phủ Nigeria đã nhờ đến sự giúp đỡ của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) , thiết lập một chương trình điều chỉnh cơ cấu (SAP ) vào năm 1986 SAP đã bắt đầu tự do hóa nền kinh tế thông qua các biện pháp như tái thuế quan, quy định giá nông sản, thanh lý và bán các công ty nhà nước Kết quả là giá nhiên liệu và xuất khẩu bắt đầu tăng lên Tuy nhiên , đến năm 1992 tất cả các thỏa thuận của IMF đã kết thúc, và Nigeria lại trở lại một vòng xoáy đi xuống

Biểu đồ 5: Tổng nợ nước ngoài của Nigeria (nghìn tỉ USD)

Người ta ước tính khoảng 300-400 tỉ USD đã được các chính phủ Nigeria tham nhũng và chi tiêu phung phí kể từ khi phát hiện ra dầu mỏ vào những năm 1960, tức bằng tổng số tiền viện trợ của phương Tây cho toàn châu Phi trong cùng thời gian ấy), nền kinh tế bị suy thoái nặng nề không thể vực dậy, và cho đến bây giờ những hậu quả

đó vẫn còn Mặc dù mỗi ngày Nigeria sản xuất được 2 triệu 4 thùng dầu thô, phần lớn dân chúng vẫn sống trong nghèo đói, phân biệt tôn giáo và săc tộc gay gắt, nợ nước

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 17

ngoài rất lớn Giờ đây, quốc gia đã từng là nhà xuất khẩu ngũ cốc này đang thiếu quan tâm tới nông nghiệp tới mức phải nhập khẩu hầu hết nhu cầu lương thực Đất nước Nigeria được biết đến không phải bởi ấn tượng xuất khẩu dầu mỏ thứ năm trong OPEC

mà là một trong những nước nghèo nhất thế giới, đất nước có biểu hiện rõ rệt của “Căn bệnh Hà Lan”

Năm 1999, chính quyền quân sự tại Nigeria chính thức kết thúc , và bắt đầu một nền dân chủ mới của đất nước Kể từ đó, Nigeria đã phải đối mặt với nhiều thách thức , trong đó có sự phụ thuộc quá nhiều vào ngành công nghiệp dầu về chi phí của các ngành khác , cơ sở hạ tầng xuống cấp và xung đột trong khu vực Các yếu tố đe dọa làm suy yếu tiềm năng tăng trưởng của nền kinh tế Nigeria và tiềm ẩn khả năng bùng phát lần thứ hai của “Căn bệnh Hà Lan” Như đã thảo luận trước đó, sự bùng nổ dầu của những năm 70 dẫn đầu cả nước đã đánh đổi bằng việc bỏ qua các ngành công nghiệp khác của đất nước Sự thống trị của ngành công nghiệp dầu vẫn giữ trong thời gian gần đây với kim ngạch xuất khẩu dầu chiếm 90 % tổng xuất khẩu và 70-80 % doanh thu của chính phủ Trong khi đã có một tập trung đổi mới trên các lĩnh vực phi dầu mỏ từ năm 1999 , Nigeria vẫn hy vọng sẽ mở rộng dự trữ dầu của mình bằng cách thêm 40 tỷ thùng vào năm 2010 Nếu xuất khẩu dầu tiếp tục chiếm tăng trưởng kinh tế ,

nó có thể làm cho đồng tiền Naira của Nigeria được đánh giá cao, dẫn đến nhu cầu cao hơn đối với hàng hóa phi thương mại và khả năng cạnh tranh khác giảm đối với các ngành công nghiệp trong nước Mặt khác , ngành nông nghiệp của Nigeria đã mạnh mẽ tiềm năng, tuy nhiên , tăng trưởng trong lĩnh vực này vẫn còn nhiều hạn chế bởi dầu tiếp tục chi phối nền kinh tế và sản xuất nông nghiệp tiếp tục ở mức thấp Một số chương trình đã được thực hiện để cố gắng cải thiện ngành nông nghiệp của Nigeria ,

và vào năm 2006 nông nghiệp chiếm khoảng 40 % GDP Để tăng hiệu quả của lĩnh vực phi dầu mỏ, vấn đề của ngành dầu mỏ cũng như cơ sở hạ tầng của Nigeria phải được cải thiện Theo một báo cáo của Ngân hàng Thế giới(WB) , hơn hai phần ba dân số của

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 18

Nigeria sống ở khu vực nông thôn, nơi các dịch vụ cơ sở hạ tầng như nước, năng lượng, viễn thông có chi phí tương đối cao so với các vùng đô thị hóa Hơn 100 triệu người không được tiếp cận với điện và chỉ có 40 % dân số được tiếp cận với nước uống

an toàn Dịch vụ viễn thông có sẵn hơn ở các vùng đô thị , nhưng hầu như không tồn tại ở các vùng nghèo và ở nông thôn Việc giảm doanh thu dầu mỏ của liên bang trong những năm 80 đã dẫn đến tình trạng thiếu bảo trì, khiến đường giao thông và đường sắt trong trạng thái hư hỏng Những vấn đề cơ sở hạ tầng là một trong những rào cản đáng kể để đến với đầu tư, vì chúng làm tăng các chi phí kinh doanh , cũng như làm chậm năng suất Cơ sở hạ tầng của Nigeria phải được hiện đại hóa để cho phép cho sự tăng trưởng trong các lĩnh vực phi dầu mỏ và dầu mỏ Như đã đề cập trước đó, cuộc xung đột khu vực và dân tộc đã đóng một vai trò lớn trong sự phát triển kinh tế của Nigeria Bạo lực vẫn tồn tại trong khu vực và chính phủ đã phải sử dụng quân đội để dập tắt tình trạng bất ổn Trong thực tế, khoảng 50.000 người đã thiệt mạng trong các cuộc xung đột khu vực kể từ khi trở lại nền dân chủ Xung đột chủng tộc và bạo lực trong khu vực có nguy cơ đẩy giá , đặc biệt là giá dầu, cao hơn Sự hỗn loạn chính trị trong những năm 90 trong chế độ độc đoán chung Abacha đã đặc biệt gây tổn hại cho nền kinh tế Nigeria Nếu bạo lực vẫn tồn tại, Nigeria phải đối mặt với rủi ro trong một kỷ nguyên tương tự của tham nhũng và bất ổn kinh tế Hiện nay , chính phủ đã cam kết sẽ thực hiện một số cải cách, bao gồm cả sự phát triển của cơ sở hạ tầng năng lượng, cải thiện hiệu suất nông nghiệp, sự cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông vận tải , và cải thiện

an ninh trong cả nước Nếu các mục tiêu được đáp ứng, Nigeria phải đối mặt với mới điều kiện cho triển vọng tăng trưởng ổn định Nhưng nếu chính phủ không để thực hiện những mục tiêu này, Nigeria có thể lặp lại lịch sử trong một thập kỷ tới với một nền kinh tế hỗn loạn gợi nhớ những năm 80 và 90 Để chống lại điều này, các tổ chức quốc

tế độc lập đã và đang theo dõi, hợp tác giúp đỡ cũng như viện trợ cho Nigeria Mặc dù nhiều người lạc quan về việc phát hiện ra dầu nhưng cuối cùng điều đó lại dẫn đến sự

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 19

xung đột sắc tộc đến đỉnh điểm vào giữa cuối thập niên 60 , mà đỉnh cao là cuộc nội chiến Tăng trưởng theo thời gian so với đầu tư trực tiếp nước ngoài , cho thấy ảnh hưởng của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với tăng trưởng GDP (hình 6)

Biểu đồ 6 Sự phụ thuộc tăng trưởng GDP vào nguồn vốn FDI

Tiểu vùng Sahara châu Phi nói chung được coi là khu vực nghèo nhất và tham nhũng nhiều nhất trên thế giới Để cải thiện nền kinh tế xã hội bệnh mắc của khu vực, các nhà kinh tế phải có một cái nhìn toàn diện trong những chính sách thúc dẫn đến thành công cũng như những chính sách đem lại thảm họa Dựa vào việc phân tích trường hợp của Nigeria, ta có thể thấy một số bước mà phải được thực hiện để ngăn chặn căn bệnh Hà Lan tiếp tục ở Nigeria nói riêng và châu Phi nói chung Do không có

sự đầu tư gắn chốt , các nước này có xu hướng biến sự giàu có về tài nguyên thành lời

nguyền (the resource curse) Trường hợp của châu Phi gồm các vấn đề an ninh, cơ sở

hạ tầng kém , nhạy cảm với thị trường , tham nhũng và tác hại trên lĩnh vực nông nghiệp, và điều quan trọng là doanh thu từ dầu mỏ phải được tái đầu tư vào đảo ngược

xu hướng này Trước hết, các nhà đầu tư toàn cầu như Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế phải buộc các nước này đầu tư cơ sở hạ tầng, nông nghiệp , y tế và giáo dục Thứ hai , các bước phải được thực hiện để đảm bảo đúng quy trình, bao gồm cho

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 20

phép các nhóm kiểm soát độc lập có thể giúp để loại bỏ tham nhũng Cuối cùng , phần lớn lợi nhuận từ doanh thu dầu mỏ phải được giữ lại phòng trong trường hợp suy thoái kinh tế hoặc giảm giá hàng hóa Với những giải pháp trên, nếu được hoạch định, điều chỉnh một cách thích hợp, có thể giúp ngăn ngừa “căn bệnh Hà Lan” tiếp tục ở châu Phi cận Sahara

 Indonesia đối mặt với “căn bệnh Hà Lan”

Cũng như Nigieria, Indonesia cũng nhận được một khoản “windfall” khi giá dầu bùng nổ khiến GDP tăng 16% không kể khai khoáng (1973-1974) và tăng 23% trong năm 1979-1980, bên cạnh đó nhờ khoản thu lớn từ xuất khẩu và luồng vốn bên ngoài chay vào trong thời kỳ này đã làm tăng giá trị đồng Rpiah (Rp), đồng Rp mạnh

đã tạo ra những ưu đãi đối với tình hình sản xuất của những khu vực có năng lực sản xuất thấp, chẳng hạn như khu vực phi giao dịch của nền kinh tế

Tuy vậy, thay vì chi tiêu ngân sách một cách thiếu hiệu quả, Indonesia đã sớm nhận ra tình hình thực tế để đưa ra những chính sách hợp lý:

- Bởi vì Rp tăng giá sẽ làm tổn hại các lĩnh vực khác của nền kinh tế vì nó làm cho giá hàng hóa nhập khẩu rẻ hơn nhưng lại làm tăng giá hàng hóa xuất khẩu bằng ngoại tệ nên chính phủ đã kịp thời phá giá đồng tiền rồi thả nổi tỷ giá

- Thực hiện chính sách phát triển bền vững bằng chính sách thu hẹp tài khóa: giảm trợ cấp cho sản phẩm từ dầu, tăng đầu tư cho phát triển nông nghiệp, giáo dục

- Đảm bảo ngân sách chính phủ cân bằng và cam kết dự trữ ngoại hối hợp lý Kết quả thu được, Indonesia đã kiểm soát được lạm phát, giảm tỉ lệ lệ thất nghiệp nhờ đầu tư phát triển nông nghiệp kèm theo khả năng tự túc về lương thực đã giúp nền kinh tế ổn định và vượt qua được căn bệnh Hà Lan và tăng trưởng đáng kể so với các quốc gia khác trong Đông Nam Á chỉ trong một thời gian ngắn

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 21

Bảng 1 Mức tăng trưởng kinh tế của một số nước châu Á giai đoạn 1961-1996

2 Vấn đề vốn

Khi các nguồn ngoại tệ từ các nước phát triển được đưa đến cho các nước nghèo đói và các nước đang phát triển tăng vọt, nếu không có chính sách sử dụng, quy hoạch thu hút, quản lý hiệu quả các luồng tiền này để xảy ra tình trạng thất thoát, lãng phí; xây dựng chiến lược, quy hoạch thu hút và sử dụng vốn ODA vào các lĩnh vực chưa hợp lý; trình độ quản lý thấp, thiếu kinh nghiệm trong quá trình tiếp nhận cũng như xử

lý, điều hành dự án… thì hàng loạt vấn đề lớn sẽ nảy sinh đe dọa đến kinh tế nước tiếp

Đề tài: Căn bệnh Hà Lan ở các nước đang phát triển và liên hệ Việt Nam 22

nhận khi lượng ngoại tệ khổng lồ đổ vào gây áp lực lên tỷ giá, lạm phát gia tăng, giá hàng hóa trong nước tăng lên khiến cho hiệu quả và chất lượng các công trình đầu tư bằng nguồn vốn này thấp, cán cân thương mại xấu đi, đẩy nước tiếp nhận ODA vào tình trạng nợ nần, vấn đề khủng hoảng nợ như đã từng xảy ra ở Mexico (1994), Achentina (1999-2001) Có thể kể đến trường hợp của Ai Cập, khi nhận được viện trợ lớn từ chính phủ mỹ đầu những năm 1970, Israel đầu những năm 1980 với những khoản tài trợ quá mức, chính phủ dựng tiền chi tiêu không hiệu quả đẫ khiến đất nước này phải đối mặt với lạm phát phi mã trên 100%, thâm hụt thương mại tăng cao, chính phủ dựng tiền chi tiêu cho các cuộc chiến tranh và xung đột gây tổn thương cho nền kinh tế quốc gia

Theo đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu quốc tế thì viện trợ phát triển chính thức (ODA) là mảnh đất màu mỡ của tệ nạn tham nhũng và các biến tướng của nhiều dạng thao túng, biển thủ ngân quỹ viện trợ bởi tham nhũng là vấn đề của mọi quốc gia trong giai đoạn phát triển mà những nước này lại là những nước sử dụng nhiều ODA, bởi vậy, ODA tạo thuận lợi cho các dạng tham nhũng nảy sinh và phát triển: bản chất tích cực của ODA là hỗ trợ sự phát triển đã bị nước tiếp nhận nhầm lẫn, nhận thức hạn chế hoặc cố tình nhầm lẫn về thực chất của nguồn vốn ODA, rằng ODA là nguồn vốn hỗ trợ phát triển - đồng nghĩa với cho không, quà tặng , nhưng trên thực tế thì phần lớn nguồn ODA là vốn vay, còn phần cho không (ODA không hoàn lại) chỉ chiếm một tỷ trọng rất hạn chế trong tổng vốn Ví như ở một số nước Mỹ - Latinh, mà điển hình là đất nước Pêru - một trong những nước đứng đầu về nhận viện trợ ở khu vực Mỹ - Latinh, chiếm vị trí thứ nhất trong mức độ hợp tác với nhiều nước lớn như Mỹ, Nhật Bản, Đức, Hà Lan Thế nhưng cho đến nay, đất nước này vẫn nằm trong diện các nước kém phát triển nhất, bởi đất nước này đã từng có những cựu Tổng thống như ông Alan Garcia cùng nội các của ông ta, liên tục bị giới truyền thông tố cáo vì tội tham nhũng và có liên quan đến những vụ bê bối tài chính viện trợ, đồng thời, ở đất nước