Khoá luận tốt nghiệp toán Dạy học phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc dạy học Giới hạn ở các lớp THPT

Đề tài: Dạy học phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc dạy học Giới hạn ở các lớpkĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm đem lại niềm vuihứng

Đề tài: Dạy học phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc dạy học Giới hạn ở các lớp

kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm đem lại niềm vuihứng thú cho học sinh” Đứng trước nhu cầu đó đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộcvận động đổi mới phương pháp dạy học dần dần khắc phục những tồn tại phổ biến củaphương pháp dạy học cũ như: thuyết trình tràn lan; GV cung cấp kiến thức dưới dạng

có sẵn, thiếu yếu tố tìm tòi phát hiện; thầy áp đặt, trò thụ động; thiên về dạy, yếu vềhọc; không kiểm soát được việc học Thay vào đó là sự đổi mới về phương pháp dạyhọc với mục tiêu cốt lõi là phát huy tính tích cực hoạt động học tập của HS, khơi dậy

và phát triển khả năng tự học, nhằm hình thành cho học sinh tư duy tích cực, độc lập,sáng tạo, để tạo cho học sinh học tập một cách tích cực, chủ động, chống lại thói quenhọc tập thụ động Trong môn Toán ở trường THPT, dạy học chủ đề Giới hạn là minhchứng rõ nét cho việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực trong hoạt động họctập của học sinh, phù hợp với mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Chủ đề “Giới hạn” là một trong những nội dung quan trọng, cơ bản, nền tảng và

khó của Giải tích Toán học ở THPT Bởi lẽ: “không có Giới hạn thì không có Giảitích Hầu hết các khái niệm của Giải tích đều liên quan đến Giới hạn” Khái niệm Giớihạn chính là cơ sở cho phép nghiên cứu các vấn đề gắn liền với “vô hạn”, “liên tục”,

“biến thiên” Do vậy nắm vững được nội dung khái niệm Giới hạn là khâu đầu tiên, làtiền đề quan trọng để xây dựng cho học sinh khả năng vận dụng vững chắc, có hiệu

quả các kiến thức Giải tích toán học ở phổ thông Ngoài ra, Giới hạn là một trongnhững khái niệm quan trọng chứa đựng nhiều kiến thức, nhiều tư duy, nhất là tư duytrừu tượng, tư duy logic Trong đó thể hiện nhiều thao tác tư duy: phân tích, tổnghợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa, đặc biệt hóa nó đòi hỏi phẩm chất tư duy: linhhoạt sáng tạo, sự tính toán chính xác, các phẩm chất đạo đức kiên trì chịu khó Do đó,việc phát huy tính tích cực trong dạy học chủ đề Giới hạn cần được chú trọng và quantâm.

1.2 Cơ sở thực tiễn

Quá trình dạy học tiến hành bằng sự kết hợp giữa hoạt động dạy của thầy và hoạtđộng học của trò Trong cách tiếp cận dạy học truyền thống người ta thường chú ý đếnchất lượng của hoạt động dạy (chất lượng bài giảng, khả năng lôi cuốn học sinh, phongthái, cách trình bày bảng, ) xong lại xem nhẹ hoạt động học, chưa chú ý đến việc pháthuy tính tích cực tự giác, chủ động tư duy sáng tạo của người học Vì thế, đã có một số

công trình nghiên cứu về việc phát huy tính tích cực trong dạy học: “vận dụng lí luận

vào thực tiễn dạy học môn Toán ở trường phổ thông, của Bùi Văn Nghị, NXB Đại học

sư phạm, 2009”; Luận án tiến sĩ “phát huy tính tích cực trong dạy học Toán” của Lê Thị Xuân Liên, 2006; “phương pháp dạy học môn Toán ở THPT theo định hướng tích

cực” của Bùi Thị Hường, NXB Giáo dục, 2010 Chủ đề Giới hạn tuy mới, trừu tượng

nhưng đã có những đề tài nghiên cứu: Luận văn “quan điểm giải tích về cách tiếp cận

khái niệm Giới hạn và việc phát huy TTCNT của học sinh trong dạy học chủ đề Giới hạn ở bậc THPT”, Đại học sư phạm Thái Nguyên; đề tài nghiên cứu khoa học “bồi dưỡng năng lực giải bài toán Giới hạn cho học sinh thông qua việc phân tích các sai lầm” của Đoàn Quỳnh Giang Từ đó cho thấy, việc phát huy tính tích cực trong học

tập của học sinh là vấn đề cấp bách trong dạy học, được nhiều nhà nghiên cứu quantâm và tìm hiểu; đặc biệt việc dạy học Giới hạn, một chủ đề quan trọng trong Giải tíchToán học cũng được chú trọng nghiên cứu

Không chỉ vậy, Giới hạn là một khái niệm mới và trừu tượng đối với học sinhTHPT, HS còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng khi học về lí thuyết và vận dụng vàolàm bài tập Bởi vậy để HS hiểu được chứng minh, nắm vững nội dung kiến thức vềGiới hạn đòi hỏi GV phải có những biện pháp sư phạm tốt, đó là các cách thức vàphương tiện thích hợp như: tổ chức cho HS đa dạng các hoạt động trong quá trình họctập; kết hợp nhiều phương pháp trong giờ dạy; thực hiện kiểm tra đánh giá cho HS sau

mỗi bài học thông qua những bài tập thích hợp Trong quá trình dạy học, GV phốihợp sử dụng các biện pháp thích hợp với từng nội dung bài học để góp phần tạo nênnhững hoạt động giao lưu của GV với HS, HS với HS, nhằm phát huy tính tích cực,chủ động, tự giác trong học tập của HS khi học về chủ đề quan trọng này

Xuất phát từ cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu khóa

luận: “Dạy học phát huy tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh thông

qua việc dạy học Giới hạn ở các lớp THPT”

II Mục đích nghiên cứu

Xây dựng một số biện pháp sư phạm nhằm phát huy tính tích cực học tập của họcsinh ở trường THPT Vận dụng các biện pháp đó vào phần dạy học Giới hạn ở các lớpTHPT nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học môn Toán ở trường THPT

III Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận cơ bản về phát huy tính tích cực trong học tập của học sinhqua học môn Toán

- Tìm hiểu thực trạng dạy học chủ đề Giới hạn ở trường THPT

- Đề xuất những biện pháp sư phạm thích hợp nhằm phát huy tính tích cực của họcsinh khi dạy học chủ đề Giới hạn

- Khảo nghiệm sư phạm qua thiết kế một số giáo án

IV Giả thuyết khoa học

Trên cơ sở nội dung chương trình và SGK hiện hành nếu xây dựng được một sốbiện pháp sư phạm thích hợp vào dạy học chủ đề Giới hạn theo hướng phát huy tínhtích cực hoạt động học tập của học sinh thì sẽ kích thích tính tích cực, tự giác, chủđộng, độc lập, sáng tạo của học sinh, giúp học sinh nắm vững kiến thức và phươngpháp giải toán Giới hạn Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập của GV

và HS

V Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận các văn bản của ngành Giáo dục - Đào tạo, các tài liệu lí luận

có liên quan đến việc dạy học môn Toán ở trường THPT, các tài liệu tâm lí giáo dục

về phát huy tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh

- Tìm hiểu phân tích chương trình SGK liên quan đến chủ đề Giới hạn và các tàiliệu tham khảo khác có liên quan

- Điều tra tìm hiểu thực tiễn dạy học Giới hạn ở trường THPT

- Khảo nghiệm sư phạm

VI Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn có 3 chương: Chương 1: Tính tích cực học tập và thực tiễn dạy học Giới hạn ở trường THPT.

Chương 2: Dạy học phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua dạy họcGiới hạn ở các lớp THPT

Chương 3: Khảo nghiệm sư phạm

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP VÀ THỰC TIỄN DẠY HỌC GIỚI HẠN Ở

TRƯỜNG THPT

1.1 Tính tích cực của học sinh trong dạy học

1.1.1 Quan niệm về tính tích cực của học sinh

1.1.1.1 Tính tích cực

Theo nghĩa từ điển: “tích cực là một trạng thái tinh thần có tác dụng khẳngđịnh và thúc đẩy sự phát triển Người tích cực là người tỏ ra chủ động, có những hoạtđộng nhằm tạo ra sự biến đổi theo hướng phát triển” Các nhà tâm lí học cũng đã phântích, làm rõ hơn nội hàm của khái niệm tích cực:

Theo V.O.Kôn: “khi nói đến tính tích cực, chúng ta quan niệm là mong muốnhành động được nảy sinh một cách không chủ định và gây nên những biểu hiện bênngoài hoặc bên trong của sự hoạt động”

Theo Kharlamop: “tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể nghĩa làngười hành động Vậy tính tích cực của nhận thức là trạng thái hoạt động đặc trưng bởikhát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức” Như vậy hiểu một cách đầy đủ, tích cực là một trạng thái của hành động trí óchoặc chân tay của người có mong muốn hoàn thành tốt mọi công việc nào đó, thể hiệnmột phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội Việc hình thành và pháttriển tính tích cực là một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục nhằm đào tạonhững con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng

1.1.1.2 Tính tích cực học tập

Học tập là hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi đi học Thông qua quá trình học tập,con người nhận thức được, lĩnh hội được những tri thức loài người đã tích lũy, đồngthời có thể nghiên cứu và tìm ra những tri thức mới cho khoa học

Theo Nguyễn Ngọc Bảo: “tính tích cực học tập là thái độ cải tạo của chủ thểđối với khách thể, thông qua sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lí nhằmgiải quyết những vấn đề học tập, nhận thức”.

Tính tích cực học tập là một phẩm chất, nhân cách của người học, được thểhiện ở tình cảm, ý chí quyết tâm giải quyết các vấn đề mà tình huống học tập đặt ra để

có tri thức mới, kĩ năng mới; giúp cho người học có khả năng học tập không ngừng.Trong hoạt động học tập, nó diễn ra ở nhiều phương diện khác nhau: tri giác tài liệu,thông hiểu tài liệu, ghi nhớ, luyện tập, vận dụng

Tính tích cực học tập, vận dụng đối với HS liên quan trước hết với động cơ họctập Động cơ đúng tạo ra hứng thú Hứng thú là tiền đề của tự giác Tính tích cực nhậnthức trong học tập sản sinh nếp tư duy độc lập Suy nghĩ độc lập là mầm móng của sựsáng tạo Do đó tích cực sẽ gắn liền với động cơ, với sự kích thích hứng thú, với ý thứchứng thú, có ý thức về sự tự giác học tập, ý thức về sự giáo dục của chính mình nên cóthể hiểu tiêu chí nhằm phát huy tích tích cực học tập là tính tích cực tư duy Biểu hiện

ở 3 mức độ tư duy khác nhau

+ Tư duy tích cực: Học sinh chăm chú nghe giảng để hiểu bài Nghiêm túc thựchiện các yêu cầu của GV

+ Tư duy độc lập: Học sinh tự mình tìm tòi suy nghĩ xây dựng khái niệm, phântích định lí dựa trên sự gợi mở của GV Trong quá trình học tập khi vấn đề được đặt ra

HS suy nghĩ tìm tòi hướng giải quyết vấn đề

+ Tư duy sáng tạo: Học sinh không chịu dừng lại ở những cái đã biết mà tìm tòigiải pháp mới hoặc khám phá ra vấn đề mới

1.1.2 Vì sao phải phát huy tính tích cực học tập của học sinh ?

Trong quá trình dạy học, tính tích cực học tập của học sinh không chỉ tồn tạinhư một trạng thái, một điều kiện, mà nó còn là kết quả của quá trình hoạt động nhậnthức, là mục đích của quá trình dạy học, chỉ có quá trình nhận thức tích cực mới tạocho HS có tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, hình thành ở HS tính độc lập sáng tạo và nhạy bénkhi giải quyết các vấn đề trong học tập

Hiện nay và trong tương lai xã hội loài người đang và sẽ phát triển tới một hìnhmẫu “xã hội có sự thống trị của kiến thức” dưới tác động của sự bùng nổ về khoa học

và công nghệ cùng nhiều yếu tố khác Để có thể tồn tại và phát triển trong một xã hộinhư vậy, đòi hỏi con người phải có khả năng chiếm lĩnh tri thức một cách độc lập sáng

tạo Điều này đòi hỏi HS phải hoạt động tích cực, tìm tòi khám phá những khâu cònthiếu trong thông tin đã tiếp thu được và mở rộng, cải biến nó thành cái có nghĩa đốivới mình.

Phát huy tính tích cực trong học tập của HS và tăng cường hoạt động trí tuệ độclập của HS trong quá trình thu nhận tri thức sẽ góp phần rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo cho

HS Phát huy tính tích cực học tập của HS có tác dụng phát triển những đức tính quýgiá như luôn xác định mục đích, động cơ; lòng ham hiểu biết, tính kiên trì, óc sáng tạo,tính tò mò Những phẩm chất cá nhân này trở thành những yếu tố kích thích bêntrong điều chỉnh hoạt động nhận thức của HS đó là những điều kiện hết sức quan trọnggiúp cho việc học tập đạt kết quả tốt

Quán triệt tinh thần đó việc vận dụng phương pháp dạy học hiện đại vào dạy họcmôn Toán đòi hỏi phải tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh nhằm hình thànhcho HS tư duy tích cực độc lập và sáng tạo, tự tìm tòi khám phá phát hiện nguyênnhân, khai thác và xử lí thông tin, tự hình thành hiểu biết năng lực và phẩm chất dựatrên cơ sở những kiến thức Toán học được tích lũy có hệ thống Để khai thác hết nănglực học tập của HS, việc tổ chức quá trình dạy học phải theo đúng con đường nhậnthức khách quan “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừutượng đến thực tiễn” mà điều quan trọng nhất là học sinh hứng thú, tự giác tham giavào quá trình học tập và chỉ có thế mới đảm bảo cho quá trình học tập đạt kết quả cao

1.1.3 Các cấp độ của tính tích cực nhận thức

Trong tác phẩm “Giáo dục học trường phổ thông” G.I.Sukina đã chia trong họctập tính tích cực có ba cấp độ từ thấp đến cao:

a) Tính tích cực bắt chước, chấp nhận và tái hiện: Là tính tích cực chủ yếu dựa

vào trí nhớ và tư duy tái hiện do các tác động bên ngoài như yêu cầu bắt buộc của củagiáo viên Trong trường hợp này học sinh bắt chước và tái hiện các kiến thức đã học,thực hiện các thao tác và kĩ năng dựa trên mẫu hoặc mô hình của GV, nhằm chuyểnđối tượng từ bên ngoài vào bên trong theo cơ chế nhập tâm chưa có nỗ lực của tư duy.Cấp độ này thường phát triển mạnh ở HS có năng lực nhận thức ở mức độ trung bình

b) Tính tích cực tìm tòi áp dụng: Học sinh độc lập giải quyết các tình huống học

tập như quá trình lĩnh hội khái niệm, định lí, bài toán với sự tham gia của động cơnhu cầu hứng thú và ý chí của học sinh, sự tự giác tìm kiếm các phương thức lĩnh hội

có hiệu quả Tính tích cực tìm tòi không bị hạn chế trong khuôn khổ những yêu cầucủa GV trong giờ học mà hoàn toàn tự phát trong quá trình nhận thức học tập của HS.Trong giờ học loại này thường phát triển mạnh mẽ ở những học sinh có lực học trêntrung bình và khá, giỏi

Ví dụ 2: Đứng trước một bài toán tìm Giới hạn của hàm số, HS không chỉ dừng

lại ở việc giải được bài toán mà còn có nhu cầu tìm ra lời giải ngắn gọn nhất, hay nhấtnhư sử dụng tìm Giới hạn bằng định nghĩa hay sử dụng các quy tắc, đặt ẩn phụ, sửdụng đạo hàm, đó là sự thể hiện tính tích cực tìm tòi

c) Tính tích cực sáng tạo: Là tính tích cực có mức độ cao nhất, thể hiện ở chỗ

trong học tập học sinh tự mình cũng có thể tìm ra được những cách giải quyết mới,không dập khuôn máy móc hay thực hiện tốt các yêu cầu hành động do GV đưa ra màkhông cần sự giúp đỡ của giáo viên Loại này thường thấy ở học sinh có năng lực nhậnthức ở mức độ giỏi, học sinh năng khiếu

Ví dụ 3: Khi giải một bài toán người học thể hiện tính tích cực sáng tạo ở việc cố

gắng tìm cách giải bài toán bằng nhiều con đường khác nhau, nhiều phương pháp khácnhau, đó chính là thói quen nhìn nhận một sự kiện dưới nhiều góc độ khác nhau

1.1.4 Các mặt biểu hiện tính tích cực trong học tập của học sinh

a) Biểu hiện về mặt hoạt động nhận thức: Tính tích cực học tập của HS thể hiện ở

thao tác tư duy, ngôn ngữ, sự quan sát, ghi nhớ, tư duy hình thành khái niệm, phươngthức hành động, hình thành kĩ năng, kĩ xảo các câu hỏi nhận thức của HS; giải đáp cáccâu hỏi do GV đưa ra nhanh chóng chính xác, sự khát khao học hỏi, biết nhận rõ đúngsai khi bạn đưa ra ý kiến, hoài nghi, phê phán và xác lập các quan hệ giúp ích cho hoạtđộng nhận thức

b) Biểu hiện về mặt cảm xúc, tình cảm: Thể hiện ở niềm vui, sốt sắng thực hiện yêu

cầu của GV, hăng hái trả lời các câu hỏi của GV, thích phát biểu ý kiến của mình trướcvấn đề nêu ra Hay thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ

c) Biểu hiện về mặt động cơ ý chí: Thể hiện ở sự nỗ lực ý chí giải quyết nhiệm vụ

học tập, tập trung chú ý vào vấn đề đang học, có nhu cầu hứng thú học tập, hoàn thành

các bài tập, kiên trì tìm tòi đến cùng, không nản trước những tình huống khó khăn vàhơn nữa là vạch ra được mục tiêu kế hoạch học tập.

d) Biểu hiện về kết quả nhận thức: Thể hiện ở kết quả lĩnh hội kiến thức một cách

nhanh chóng, chính xác, chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thứcvấn đề mới

1.1.5 Những yếu tố ảnh hưởng tới tính tích cực học tập của học sinh

a) Hứng thú: Có vai trò rất lớn trong quá trình học tập của học sinh, khi HS có hứng

thú với đối tượng nào đó sẽ hướng toàn bộ quá trình nhận thức của mình vào đốitượng, làm cho sự quan sát nhạy bén hơn, tư duy linh hoạt tích cực, ghi nhớ nhanhchóng và lâu bền, góp phần nâng cao tính tích cực học tập của HS

b) Nhu cầu: Là yếu tố đặt ra để nảy sinh, thúc đẩy hành động là nguồn gốc của tính

tích cực học tập Đôi khi, nhu cầu là nguyên nhân nảy sinh những hứng thú trực tiếptrong học tập như nhu cầu được điểm tốt, nhu cầu được tuyên dương trong buổi chào

cờ đầu tuần Nhưng quan trọng hơn là nhu cầu tìm hiểu và vận dụng kiến thức thựctiễn, điều này sẽ kích thích HS thường xuyên trau dồi tri thức trong quá trình học tập

c) Động cơ hoạt động: Được thúc đẩy bởi động cơ xác định và diễn ra trong một tình

huống cụ thể Động cơ học tập sẽ làm cho HS có lòng khao khát được mở rộng trithức, say mê với quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập, nỗ lực vượt qua mọi khókhăn Động cơ học tập là nguyên nhân bên trong đã được học sinh ý thức trở thànhđộng lực tâm lí nội tại, có tác dụng phát huy mọi sức mạnh về trí tuệ của người học,thúc đẩy họ học tập một cách tích cực

d) Năng lực: Là điều kiện về mặt trí tuệ giúp cho HS có khả năng lĩnh hội với tốc độ

nhanh, có nghĩa là có sự khái quát nhanh, trình độ phân tích tổng hợp cao với tínhmềm dẻo của tư duy

e) Ý chí: Là một trong những phẩm chất quan trọng của nhân cách con người Ý chí

giúp con người vượt qua mọi khó khăn, đi sâu vào nhận thức các biểu hiện của tínhtích cực Ngược lại có tình cảm học tập và một số yếu tố mang tính tự phát như: tò mòyêu thích hoạt động sẽ kích thích được học sinh có ý thức tìm tòi để chiếm lĩnh kiếnthức góp phần hình thành ý chí bản lĩnh cho HS

f) Môi trường: Là một trong những nhân tố tác động mạnh mẽ tới tính tích cực học

tập của HS Khi giáo viên tạo dựng được môi trường học tập tốt sẽ tạo nên hứng thú

học tập cho HS bởi sự cạnh tranh, thi đua giữa các HS trong lớp với nhau, từ đó hìnhthành ý chí học tập và phát huy được tính tích cực trong học tập của HS.

g) Sức khỏe: Là nền tảng cho tính tích cực học tập của học sinh, người có sức khỏe,

thể lực phát triển thì tác phong cử chỉ nhanh nhẹn, khả năng tư duy nhạy bén, linhhoạt, cường độ hoạt động học tập cao, tập trung chú ý lâu bền

Bên cạnh những yếu tố trên, để phát huy tính tích cực trong học tập của HS,người giáo viên cần xây dựng những biện pháp sư phạm thích hợp từ đó xác định thiết

kế phương thức dạy học sao cho kích thích tính chủ động, tự giác, khả năng tự thểhiện, đánh giá trong học tập, phát triển những cơ hội, động cơ học tập, xây dựng mốiquan hệ tương tác giữa GV và HS, HS và HS

1.2 Thực tiễn dạy học Giới hạn ở trường THPT

Qua quá trình dự giờ, giảng dạy và tham dự các tiết thao giảng, thi giáo viên dạy

giỏi của thầy cô ở các trường THPT trong đợt kiến tập và thực tập vừa qua; kết hợptham khảo qua sách vở, các sáng kiến kinh nghiệm, đề tài nghiên cứu khoa học củathầy cô và các bạn sinh viên, tôi đã tìm hiểu thực tiễn dạy học chủ đề Giới hạn ởtrường THPT như sau:

1.2.1 Thuận lợi

- Các khái niệm cơ bản trong SGK được trình bày theo hướng phát huy tính tíchcực của học sinh, nghĩa là xuất phát từ kiến thức cũ đặt vấn đề nghiên cứu kiến thứcmới

- Phân biệt rõ cho HS khái niệm +  và   chứ không trình bày chung là  nhưtrước đây

- Các khái niệm giới hạn 0, giới hạn vô cực của dãy số, được định nghĩa theo conđường qui nạp Cụ thể qua các hoạt động xây dựng khái niệm được mô tả nhờ vào ghinhận trực giác số và trực giác hình học, sau đó đi đến định nghĩa trọng tâm làm cho

khái niệm giới hạn dạng hình thức trong mỗi bài tập, do đó khiến cho HS khó hiểu,dẫn đến áp dụng các định nghĩa trở nên máy móc.

- Ở chương trình SGK ban cơ bản không đưa qui tắc tìm giới hạn dạng vô định dẫntới khó khăn cho GV khi dạy phần này

- Việc vận dụng qui tắc tìm giới hạn ở SGK rất khó đối với học sinh có trình độtrung bình và dưới trung bình vì HS phải thực hiện qua một số bước biến đổi trunggian trước khi áp dụng Ngoài ra, học sinh có thể nhầm lẫn giữa các qui tắc khi giảicác bài toán tìm giới hạn Học sinh thường hiểu nhầm bản chất của +  và   , đókhông phải là những số thực cụ thể rất lớn nào đó, mà đúng ra là nói đến lân cận của +

 tức là trong khoảng ( ;a ) và lân cận của   là khoảng ( ; )a với a R , do đó

không thể thực hiện các phép toán đại số trên chúng

b) Về tư duy: Trong quá trình giải các bài toán về Giới hạn đòi hỏi HS phải vận dụng

linh hoạt các qui tắc và định lí, các phép biến đổi đại số, có sự nhìn nhận và phân tíchbài toán theo nhiều hướng nhằm tìm ra hướng đi đúng Tuy nhiên, điều này không phảihọc sinh nào cũng làm được với kiến thức Giới hạn vừa khó, vừa trừu tượng và mớimẻ

c) Về phương pháp

- Khi học về chủ đề này HS đôi khi phải sử dụng phương pháp đặc biệt hóa, kháiquát hóa để làm công cụ học tập Nhưng khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh trừutượng của HS còn gặp nhiều hạn chế dẫn đến sự khó khăn trong quá trình học

- Các hoạt động chỉ đạo, nghiên cứu, bồi dưỡng giảng dạy còn nặng về tìm hiểu,làm quen và khai thác nội dung chương trình và SGK Thiếu sự chuẩn bị đồng bộ đốivới các mắt xích trong mối quan hệ rất chặt chẽ là mục tiêu, nội dung, phương pháp,phương tiện giảng dạy, đánh giá Ngoài ra, việc cụ thể hóa, quy trình hóa nhữngphương pháp dạy học về chủ đề Giới hạn để giúp GV sử dụng trong giảng dạy còn hạnchế

d) Về kĩ năng: Kĩ năng linh hoạt trong biến đổi các khâu trung gian, phân tích bài

toán trước khi áp dụng qui tắc, định lí để tính Giới hạn ở HS còn khó khăn

e) Về đánh giá: Các kiểu đánh giá và thi cử cũng ảnh hưởng rõ rệt tới phương pháp

giảng dạy Do đó, trong giảng dạy, mỗi GV cần có quá trình kiểm tra đánh giá chínhxác, khắt khe, công bằng, tạo điều kiện cho HS tự đánh giá lẫn nhau nhằm tăng tínhhứng thú học tập và giúp HS nắm chắc kiến thức bài học

1.2.3 Những sai lầm thường mắc phải của học sinh khi học “ Giới hạn”

Khi học chủ đề Giới hạn học sinh sẽ làm quen với đối tượng mới, kiểu tư duymang tính biện chứng, do đó HS gặp phải rất nhiều khó khăn sai lầm không thể tránhkhỏi Tuy nhiên, những sai lầm lại có tác dụng tích cực, sai lầm cũng có ích trong việcxây dựng tri thức, đặc biệt khi tạo nên sự xem xét lại các tri thức đã biết trước đây.Hơn nữa, việc phát triển và biết khai thác các tình huống sai lầm HS hay mắc phảitrong học tập cũng chính là quá trình phát huy tính tích cực của HS Sau đây là một sốsai lầm học sinh thường hay mắc phải khi học về Giới hạn:

a) Sai lầm khi áp dụng sai định lý

Vậy HS đã sai lầm ở đâu? Cách giải đúng là gì?

- Phân tích sai lầm: Sai lầm ở chỗ HS hiểu sai định lí các phép toán về giới hạn, định

lí này chỉ đúng cho hữu hạn số hạng, còn trong bài này là tổng vô hạn nên không thể

Từ sai lầm trên ta có nhận xét: Tổng vô hạn các đại lượng có giới hạn 0 chưa chắc

đã có giới hạn 0 và các phép toán giới hạn tổng, hiệu, tích, thương chỉ phát biểu vàđược sử dụng cho hữu hạn các số hạng

b) Sai lầm do biến đổi đại số

Ví dụ 2: Tìm giới hạn

2

2

4lim

2

x

x x

- Phân tích sai lầm: Lời giải trên là chưa chính xác do HS đã xem x 2  x 2,x

HS nhầm lẫn trong cách biến đổi đại số

2

x

x x

2

x

x x

2

x

x x

- Phân tích sai lầm: Lời giải trên đã chia cả tử và mẫu của phân thức 2 1

1

x x

x

x x

- Phân tích sai lầm: Lời giải trên sai ở chỗ

+ Áp dụng định lí các phép toán về giới hạn là sai vì tử số và mẫu số không có giớihạn hữu hạn

+ HS chưa hiểu rõ khái niệm vô cực, vô cực không phải là một số cụ thể mà chỉ làmột kí hiệu

- HS giải như sau:

- Phân tích sai lầm: Lời giải trên sai ở chỗ coi +  ,   là một số cụ thể nên áp dụng

định lí các phép toán về giới hạn hữu hạn và thực hiện phép toán    =0 như mộtbiểu thức đại số

Vì lim ( ) lim ( )x1 f x x1 f x Nên không tồn tại lim ( )x1 f x

Như vậy, những sai lầm phổ biến của HS khi làm các bài tập về Giới hạn thườngxuất phát từ chỗ các em chưa nắm vững lí thuyết, nhầm lẫn trong cách biến đổi đại số,khả năng vận dụng các định lí, qui tắc chưa nhuần nhuyễn, chưa hiểu rõ yêu cầu củabài toán Vì thế, trong quá trình giảng dạy giáo viên cần nhấn mạnh những ý trọng tâmcủa định nghĩa, khái niệm, nhấn mạnh điều kiện áp dụng của định lí và rèn luyện cho

HS làm nhiều bài tập hơn, nhằm khắc phục những sai lầm các em thường hay mắcphải

- Tính tích cực học tập ở HS thể hiện ở sự tập trung chú ý vào vấn đề đang học, sự

tự nguyện tham gia xây dựng bài, tham gia thảo luận, tranh luận, đóng góp những suynghĩ về các vấn đề được đưa ra, không nản chí trước những tình huống khó khăn Tínhtích cực học tập được chia ra thành ba cấp độ: tính tích cực bắt chước,chấp nhận và táihiện; tính tích cực tìm tòi và áp dụng; tính tích cực sáng tạo

- Để HS hoạt động trong học tập một cách tích cực, độc lập và sáng tạo, người GVcần thúc đẩy các yếu tố như: hứng thú, gợi động cơ, nhu cầu, năng lực , thực hiện tốtvai trò thiết kế, tổ chức các hoạt động nhận thức cho người học, tạo ra tình huống họctập hấp dẫn, lôi cuốn.

- Trong thực tế dạy học ở THPT hiện nay, kĩ năng giải toán của HS nói chung cũngnhư kĩ năng giải bài tập về Giới hạn nói riêng còn gặp nhiều hạn chế; HS còn gặpkhông ít khó khăn trong quá trình tiếp cận các khái niệm giới hạn, vận dụng các quitắc, định lí Để khắc phục tình trạng này, trong chương 2 của đề tài đề cập tới vấn đềdạy học phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua dạy học chủ đề Giới hạn

ở các lớp THPT với mục đích xây những biện pháp sư phạm để phát huy tính tích cựctrong học tập của HS

Chương 2DẠY HỌC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH

THÔNG QUA DẠY HỌC GIỚI HẠN Ở CÁC LỚP THPT

2.1 Mục tiêu dạy học Giới hạn ở các lớp THPT

2.1.1 Mục tiêu dạy học Giới hạn ở lớp 11 THPT

Khi dạy học chủ đề này giáo viên phải làm cho HS nắm được những nội dung:

- Các khái niệm về Giới hạn của dãy số, hàm số

- Các định lý, tính chất về Giới hạn của dãy số, hàm số

- Các quy tắc phương pháp tìm Giới hạn hữu hạn, Giới hạn vô cực, Giới hạn mộtbên của dãy số, hàm số

- Học sinh vận dụng được các định nghĩa, tính chất, định lý, quy tắc để làm cácbài tập về Giới hạn và một số bài toán thực tế trong đời sống

- HS biết được ứng dụng Giới hạn trong xây dựng định nghĩa đạo hàm, vi phân;hàm số liên tục để chứng minh sự tồn tại nghiệm trong khoảng xác định

2.1.2 Mục tiêu dạy học ứng dụng Giới hạn ở lớp 12 THPT

Sau khi HS được tiếp cận với nội dung kiến thức của Giới hạn ở chương trìnhlớp 11, GV cần giúp HS nắm bắt được những vấn đề sau về ứng dụng của Giới hạntrong Giải tích:

- Ứng dụng Giới hạn vào xác định tiệm cận của đồ thị hàm số

- Dãy số, hàm số cùng với khái niệm Giới hạn xây dựng khái niệm tích phân

- Giới hạn như một phương pháp để giải một số dạng toán: tìm điều kiện đểphương trình hoặc bất phương trình có nghiệm; chứng minh các đẳng thức và bất đẳngthức trong ôn thi Đại học, Cao đẳng

Không chỉ vậy, qua chủ đề này, rèn luyện cho HS kỹ năng biến đổi đại số Rènluyện tính tự giác, tích cực, chủ động phát hiện cũng như lĩnh hội được kiến thức, rènluyện tính cẩn thận chính xác trong lập luận và tính toán

2.2 Những tình huống trong dạy học Giới hạn ở các lớp THPT

2.2.1 Dạy học khái niệm Giới hạn

Trong việc dạy học Toán, cũng như việc dạy học ở bất cứ một môn khoa học nào

ở trường phổ thông, điều quan trọng bậc nhất là hình thành một cách vững chắc cho

HS một hệ thống khái niệm Đó là nền tảng của toàn bộ kiến thức toán học của học

sinh, là tiền đề hình thành khả năng vận dụng hiệu quả các kiến thức đã học, đồng thời

có tác dụng góp phần phát triển năng lực trí tuệ và thế giới quan cho HS

* Việc dạy học khái niệm Toán học nói chung và dạy khái niệm Giới hạn nóiriêng phải làm cho HS dần dần đạt được những yếu tố sau:

- Nắm vững các đặc điểm đặc trưng cho một khái niệm

- Biết nhận dạng khái niệm: biết phát hiện xem một đối tượng cho trước có thuộcmột khái niệm nào đó hay không, đồng thời biết thể hiện khái niệm

- Biết phát biểu rõ ràng, chính xác, nắm chắc định nghĩa của một số khái niệm

- Biết vận dụng khái niệm trong hoạt động giải toán và trong ứng dụng thực tế

- Biết phân loại khái niệm và nắm được mối quan hệ của một khái niệm với nhữngkhái niệm khác trong hệ thống khái niệm Ví dụ: Trong chủ đề Giới hạn, HS phải nhậnbiết được mối liên hệ giữa khái niệm Giới hạn của dãy số và Giới hạn của hàm số Những yêu cầu trên đây có quan hệ chặt chẽ với nhau Song vì lí do sư phạm, cácyêu cầu này không phải lúc nào cũng được đặt ra với mức độ như nhau của từng kháiniệm Chẳng hạn: đối với khái niệm Giới hạn hữu hạn của một dãy số, đòi hỏi HS phảiphát biểu được định nghĩa một cách chính xác và vận dụng được định nghĩa trong khilàm bài tập Còn đối với khái niệm Giới hạn vô cực của dãy số, thì không đòi hỏi phảinêu được khái niệm một cách tường minh mà chỉ cần HS hình dung ra được khái niệm,một cách trực quan thông qua ví dụ cụ thể

* Trong Giải tích, Giới hạn là một khái niệm trừu tượng, khó hiểu đối với học sinhTHPT Do vậy, GV cần phải làm cho HS tiếp cận được khái niệm Đó là khâu đầutiên, trong quá trình hình thành khái niệm Giới hạn Trong dạy học, người ta phân biệt

ba con đường tiếp cận khái niệm như sau:

- Con đường suy diễn

- Con đường quy nạp

- Con đường kiến thiết

Tùy theo từng khái niệm cụ thể, mà GV nên chọn con đường hình thành khái niệmkhác nhau để HS có hứng thú trong việc hình thành, nắm bắt khái niệm một cách say

mê chủ động và tích cực

Ví dụ 1: Khi dạy về khái niệm giới hạn của dãy số GV có thể dạy như sau:

+ Cho HS biểu diễn các dãy số sau trên trục số:

(1) Dãy ( )u với n u n 1

n







+ HS quan sát các hình biểu diễn và nhận xét xem các dãy số trên có tính chất gì? Nêulên sự giống nhau và khác nhau, từ đó rút ra tính chất đặc trưng ?

+ GV hướng dẫn HS nhận xét: từ chỉ số nào đó khá lớn của n các dãy (1), (2) gần bằng

0, các số hạng của dãy (3) gần bằng 3, các số hạng của dãy (4) gần bằng 7, các số hạng

* Trong hoạt động củng cố khái niệm thường được tiến hành bằng các hoạt động :

- Hoạt động nhận dạng và thể hiện khái niệm: Một trong những chủ nghĩa hình thức

trong học tập môn Toán là một số HS học thuộc cách phát biểu khái niệm nhưng lạikhông nhận biết một đối tượng cụ thể thỏa mãn khái niệm đó hay không tự mình tạo ranhững đối tượng thỏa mãn khái niệm Vì vậy cần thiết phải cho HS tiến hành hoạtđộng “nhận dạng” và “thể hiện” để củng cố khái niệm, tạo tiền đề cho vận dụng kháiniệm

Ví dụ 2: Sau khi học xong khái niệm Giới hạn hữu hạn của dãy số, để giúp HS khắc

sâu khái niệm và hiểu rõ nội dung trọng tâm của khái niệm, GV yêu cầu HS làm cácbài tập sau:

n n

2 Cho 1

5

u  Tìm lim( )u (thể hiện) n

- Hoạt động ngôn ngữ: Để giúp HS củng cố khái niệm và phát triển ngôn ngữ, cần

chú ý hướng dẫn và khuyến khích HS diễn đạt các định nghĩa bằng lời theo cách hiểucủa bản thân Sự chú ý đến phương diện ngôn ngữ trong dạy học khái niệm sẽ gópphần phát triển ngôn ngữ toán học cho HS, bao gồm vốn từ ngữ và các kí hiệu toánhọc, tạo cơ sở phát triển năng lực vận dụng toán học vào học tập các bộ môn khác, vàokhoa học và đời sống

Ví dụ 3: Từ cách hiểu về khái niệm giới hạn hữu hạn của dãy số, học sinh có thể phát

biểu lại khái niệm đó theo các cách như sau:

Cách 1: Dãy ( )u được gọi là có giới hạn L nếu khoảng cách từ n u đến L càng dần tới n

0 khi n càng lớn

Cách 2: Dãy số ( )u được gọi là có giới hạn L khi n tăng lên vô hạn nếu có thể làm n

cho u sai khác với L một lượng nhỏ bao nhiêu tùy ý, miễn là chọn n đủ lớn n

- Khái quát hóa, đặc biệt hóa và hệ thống hóa: Là các hoạt động nhằm mở rộng khái

niệm, nêu lên sự đặc trưng của khái niệm, sắp xếp khái niệm mới vào hệ thống kháiniệm đã học hay nhận biết mối quan hệ giữa các khái niệm khác nhau

Ví dụ 4: Sau khi học xong phần Giới hạn của dãy số, GV cho HS hệ thống lại các khái

niệm Giới hạn của dãy số đã học như sau:

Giới hạn 0  Giới hạn hữu hạn L  Giới hạn vô cực của dãy số

Trong quá trình dạy học GV cần hướng dẫn cho HS phân biệt rõ “Giới hạn hữu hạn”

và “Giới hạn vô cực” của dãy số, hàm số; cụ thể ở sự khác nhau trong định nghĩa kháiniệm cũng như về kí hiệu của mỗi giới hạn

* Phân chia khái niệm: Giúp HS nắm vững những khái niệm Toán học.

Khi dạy học khái niệm Giới hạn GV có thể cho HS phân chia như sau:

Bên cạnh đó, khi dạy học khái niệm giới hạn, GV cần làm cho HS hiểu rõ khôngphải dãy số, hàm số nào cũng có giới hạn.

Ví dụ 5: Dãy số ( )u với n ( 1)n

n

u   Dãy này không có giới hạn vì khi biểu diễn các

số hạng của dãy trên trục số ta thấy nếu n chẵn thì: u  và nếu n lẻ thì: n 1 u  Nên n 1khi n tăng các điểm ( 1)n

n

u   không chụm lại quanh bất kỳ một điểm L nào

2.2.2 Dạy học về định lý của Giới hạn

Các định lý cùng với các khái niệm Toán học tạo thành nội dung cơ bản của mônToán, làm nền tảng cho việc rèn luyện kĩ năng bộ môn, đặc biệt là khả năng suy luận

và chứng minh, phát triển năng lực trí tuệ chung, rèn luyện tư tưởng, phẩm chất và đạođức Việc dạy học định lý Toán học nói chung và định lý về Giới hạn nói riêng cần đạtđược các yêu cầu sau:

- Học sinh nắm được hệ thống định lý và những mối liên hệ giữa chúng, từ đó cókhả năng vận dụng chúng vào hoạt động giải toán cũng như giải quyết các vấn đềtrong thực tiễn

- Học sinh thấy được sự cần thiết phải chứng minh định lý; thấy được chứng minhđịnh lý là một yếu tố quan trọng trong học toán

- Học sinh hình thành và phát triển năng lực chứng minh toán học, từ chỗ hiểuchứng minh, trình bày lại được chứng minh, nâng lên đến mức độ biết cách suy nghĩ

Trong việc dạy học định lý Toán học có hai con đường khác nhau: Con đường cókhâu suy đoán và con đường suy diễn được minh họa như sau:

Tùy thuộc vào nội dung của mỗi định lý và tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của HS

mà GV lựa chọn con đường tiếp cận định lý cho thích hợp

Ví dụ 1: Khi dạy cho HS định lý kẹp về giới hạn của dãy số, theo con đường suy diễn,

GV có thể gợi động cơ và phát biểu vấn đề bằng cách cho HS làm bài tập sau:

Bài tập: Cho 3 dãy số (u ), ( ) n v ,(w ) n n với limu n lim wn  và a u n v nwn Hãy tìm limv ? n

HS có thể giải như sau:

Từ giả thiết: u n v n wn suy ra 0v n u nwn u n,n

Theo định lí về giới hạn của dãy số ta có:

lim(wn  u n) lim w n limv n  a a nên lim(0 v n  u n) 0

Do đó: limv n lim ( v n u n)u n lim(v n u n) lim u n  0 a a

Vậy: limv n  a

Từ bài toán này, GV có thể hướng dẫn để HS suy diễn dẫn tới phát biểu định lýsau đây:

Gợi động cơ và phát biểu vấn đề

Định lý: “Cho ba dãy số (u ),( ) n v ,(w ) n n Nếu u n v nwn, với mọi n vàlimu n lim wn a a,( R thì lim) v n  ”.a

Sau khi phát biểu xong định lý, GV cho HS vận dụng định lý để giải bài toán sau: Bài toán: Tìm giới hạn: lim3sin 4cos

HS nhận xét: Áp dụng BĐT Bunhiacopxki ta có:

(3sinn4cos )n 2 (324 )(sin2 2ncos ) 252n 

Suy ra: 3sinn4cosn    5 5 3sinn4cosn5

Ví dụ 2: Từ định lý về giới hạn hữu hạn của hàm số ở SGK, HS có thể phát biểu lại

theo cách hiểu của mình như sau:

Cách 1: Giới hạn của tổng, hiệu, tích, thương, của hai hàm số tại một điểm bằng tổng,hiệu, tích, thương các giới hạn của chúng tại điểm đó (trong trường hợp thương thìgiới hạn của mẫu phải khác không)

x x

  (M  )”0 Ngoài ra, từ định lý này ta có thể khái quát hóa thành định lý tổng quát sau:

“ Nếu lim ( )1 1, lim ( )2 2, , lim n( ) n( 1, 2, n )

x x f x M x x f x M x x f x M M M M R thì

Ta có thể đặc biệt hóa thành nhận xét sau:

“ Nếu k là một số nguyên dương và a là một hằng số thì với mọi x 0 R

* Khi dạy định lý cho học sinh cần lưu ý tới các điều kiện để áp dụng định lý, để

tránh những sai lầm đáng tiếc, những suy luận vô nghĩa

D  Do đó không thể định nghĩa lim ( )x 1 f x

 được, vì không thể lấy bất kỳ dãy  x n

nào với x nD x, n 1 mà  x dần tới 1 được n

+ Qua ví dụ ta thấy: HS đã áp dụng định lý nhưng không hiểu rõ phạm vi áp dụng địnhlý

* Sau khi học xong định lý để giúp HS có thể nắm vững và hiểu sâu định lý, GV

có thể củng cố định lý bằng cách thành lập các mệnh đề đảo, phản đảo rồi cho HSnhận xét xem các mệnh đề có đúng không hoặc từ các ví dụ để rút ra những nhận xét

có ích cho HS trong quá trình làm toán Giới hạn

Ví dụ 4: Tính lim1 2 2

2

x

n n

 

+ Ở bài toán này, nếu không nắm vững định lí về phép toán giới hạn thì HS sai lầmtrong khi làm, cụ thể:

Ví dụ 5: Xét xem mệnh đề sau có đúng không: “Nếu hai dãy số ( ),( )u n v đều không n

có giới hạn thì tổng của chúng cũng không có giới hạn”

Giải: Ta thấy mệnh đề trên rõ ràng là sai vì:

Trong môi trường toán học, chúng ta sẽ được tiếp xúc với nhiều bài toán khácnhau, từ đơn giản đến phức tạp; trong số đó, có những bài toán tồn tại những quy tắcxác định mô tả quá trình giải Từ đó người ta đi đến khái niệm trực giác về thuật giải.Thuật giải được hiểu như một dãy hữu hạn những chỉ dẫn thực hiện một cách đơn trị

và kết thúc sau hữu hạn bước

Ví dụ 1: Khi dạy cho HS quy tắc 2 tìm Giới hạn vô cực của hàm số, GV có thể hướng

dẫn HS : để tính

0

( )lim( )

x x

f x

g x

Bước 1: Tính xlim ( ), lim ( )x0 f x xx0g x

Bước 2: Nếu lim ( )x x0 f x L 0, lim ( ) 0x x0g x

x x

f x

g x

0

( )lim( )

Ví dụ 2: Khi gặp giới hạn dạng 0

0 , ta có thể áp dụng một số phương pháp sau để khử:+ Sử dụng hằng đẳng thức

+ Phân tích đa thức thành nhân tử

+ Nhân chia với lượng liên hợp

* Trong dạy học thuật giải và quy tắc tựa thuật giải cần lưu ý một số vấn đề sau:

- Nên cho HS biết nhiều hình thức thể hiện một quy tắc, phát biểu rõ quy tắc thànhcác bước, tạo điều kiện thuận lợi cho HS nắm vững được nội dung từng bước và trình

4lim

Suy ra giới hạn có dạng 0

0Bước 2: Khử dạng 0

0 + Sử dụng hằng đẳng thức để phân tích

4lim

- Cần luyện tập cho HS thực hiện tốt các bước đã nêu trong thuật giải, nếu chủ thểkhông biết thực hiện các chỉ dẫn thì dù có thuộc quy tắc tổng quát cũng không áp dụngđược vào trường hợp cụ thể







Nếu HS không biết là lim(x 1 x 1) 0

   và x   khi 1 0 x  thì cũng không áp dụng1được quy tắc tìm giới hạn

- Cần cho HS thấy được và biết cách sử dụng các cấu trúc điều khiển cơ bản đểquyết định trình tự các bước

- Thông qua dạy học thuật giải và quy tắc tựa thuật giải cần có ý thức góp phầnphát triển tư duy thuật giải cho HS

Ví dụ 5: Khi gặp dạng toán tính giới hạn 0

0 của hàm phân thức chứa căn thức thì ta

tìm được lượng liên hợp hoặc nhân tử chung bằng phương pháp chèn hằng số vắng,với dạng tổng quát sau:

- Thông báo tri thức phương pháp trong quá trình hoạt động

- Tập luyện cho HS những hoạt động ăn khớp với những quy tắc, phương pháp

mà ta mong muốn HS thực hiện

Cần lưu ý rằng, những quy tắc phương pháp tìm đoán chỉ là gợi ý, giải quyết vấn

đề chứ không phải là những thuật toán, đảm bảo chắc chắn sẽ dẫn đến kết quả Vì vậy,khi cho HS sử dụng chúng, cần rèn luyện cho HS tính mềm dẻo, linh hoạt, biết điềuchỉnh phương hướng, thay đổi phương pháp khi cần thiết Sẽ không có gì đáng ngạinếu học sinh không thành công khi áp dụng quy tắc tìm đoán nào đó; mà điều quantrọng là HS nhận ra được sai lầm, điều chỉnh hướng đi thích hợp để tìm ra phươngpháp đúng Đó chính là việc học theo phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề, mộtphương pháp học đang được chú trọng trong trường phổ thông hiện nay

2.2.4 Dạy học giải bài tập Giới hạn

2.2.4.1 Vai trò của bài tập Giới hạn

Bài tập Giới hạn có vai trò rất quan trọng trong phần giải tích Toán học ởTHPT, là tiền đề, cơ sở, phương pháp cho các bài tập về hàm số, phương trình - bấtphương trình; dạng bài tập đạo hàm, tích phân, vi phân Thông qua giải bài tập, HSphải thực hiện các hoạt động nhất định: nhận dạng và thể hiện định nghĩa, định lý, quytắc hay phương pháp, những hoạt động toán phức hợp, những hoạt động trí tuệ

* Khi dạy bài tập, GV cần phải hướng tới mục tiêu dạy học:

+ Hình thành củng cố tri thức, kỹ năng, kỹ xảo trong quá trình dạy và học, kể cảnhững ứng dụng của Toán học vào thực tiễn

+ Phát triển năng lực trí tuệ, rèn luyện những hoạt động tư duy, hình thành nhữngphẩm chất trí tuệ

+ Bồi dưỡng thế giới quan duy vật, hình thành những phẩm chất đạo đức củangười lao động mới như: tích cực, chủ động, chịu khó, ý thức tự giác cao, luôn say mêhọc hỏi, khám phá cái mới, yêu khoa học

* Về phần nội dung của bài tập phần Giới hạn: giúp người học nhận dạng, rènluyện các khái niệm, định lý, quy tắc một cách thành thạo và người học có thể nắmvững kiến thức thông qua mỗi loại bài tập

* Phương pháp dạy học bài tập Giới hạn là yếu tố để người học kiến tạo những trithức nhất định và trên cơ sở đó thực hiện các mục tiêu dạy học khác nhau Nếu GVlinh hoạt trong khai thác những dạng bài tập sẽ góp phần tổ chức cho HS học tập tronghoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo được thực hiệnđộc lập ở mỗi HS hoặc trong nhóm HS với nhau

2.2.4.2 Các yêu cầu đối với lời giải

Khi giải các bài tập về Giới hạn, yêu cầu phải có lời giải tốt, chính xác, khoa học, tứclà:

- Lời giải phải có kết quả đúng, kể cả những bước trung gian

- Lập luận chặt chẽ

- Lời giải đầy đủ

- Ngôn ngữ chính xác

- Trình bày rõ ràng, đảm bảo mỹ thuật

Ngoài ra yêu cầu đối với HS khá, giỏi:

- Tìm ra nhiều cách giải, chọn cách giải ngắn gọn, hợp lý nhất

- Nghiên cứu giải những bài toán tương tự, mở rộng hay lật ngược vấn đề

HS giải như sau:

Đặt A x 1 sin sin2 sin(x 1)



2

x

x x

A

x x





  

Trên đây là các lời giải của HS đảm bảo được 5 yêu cầu đó là lời giải tốt

Trong thực tế dạy toán, tùy từng đối tượng mà dạy cho các em giải nhiều bài toáncùng một phương pháp hoặc hướng dẫn cho HS giải một bài toán bằng nhiều phươngpháp khác nhau giúp cho HS tăng cường tính sáng tạo, độc lập suy nghĩ để tìm ra cáclời giải mới

Ví dụ 3: Tính giới hạn:

6

2 2lim

6

x

x I

Cách 1: Nhân chia lượng liên hợp

Hiện nay một bộ phận của GV khi dạy giải bài tập toán học chỉ đơn thuần là

cung cấp cho HS lời giải của bài toán, chưa đào sâu và khắc sâu cho HS nắm rõphương pháp, hướng đi cho từng dạng bài toán Vấn đề đặt ra ở đây là dạy học như thếnào để HS có khả năng giải được các bài toán Trong chương trình toán phổ thông córất nhiều bài toán chưa hoặc không có thuật giải; đối với những dạng bài toán này GVcần hướng dẫn HS suy nghĩ cách tìm tòi lời giải, nên bắt đầu từ đâu, trình tự các bước

đi như thế nào Chúng ta biết rằng, không có phương pháp tổng quát nào, không cóthuật toán chung nào để giải mọi bài toán Chỉ có thể thông qua dạy HS giải một số bàitoán cụ thể, dần truyền cho các em kinh nghiệm, nghệ thuật trong phương pháp suynghĩ, giúp HS tự tìm thấy lời giải của các bài toán khác Với ý nghĩa đó, để tổ chức cáchoạt động học tập của HS trong quá trình dạy học giải bài tập toán GV cần hình thànhcho HS về cách thức giải bài toán theo bốn bước của Polya như sau:

Bước 1: tìm hiểu nội dung đề bài

Bước 2: tìm cách giải

Bước 3: trình bày lời giải

Bước 4: nghiên cứu sâu lời giải

Từ đó ta thấy, khi dạy bài tập Giới hạn GV có thể khái quát để phân dạng bài tập,nhằm tìm ra phương pháp chung để giải mỗi dạng đó, cụ thể GV có thể phân chia một

số dạng toán về Giới hạn như sau:

Dạng 1: Chứng minh sự tồn tại giới hạn

* Phương pháp giải: Dựa vào định nghĩa, định lý và các tính chất của giới hạn.

* Một số bài tập minh họa

Bài tập 1: CMR dãy số ( 1)n

n

u   không có giới hạnBài tập 2: CMR hàm số f(x) có giới hạn khi x  , với:1

Dạng 2: Tìm giới hạn của dãy số, hàm số

*Phương pháp giải: Dựa vào định nghĩa, định lý về giới hạn hữu hạn của dãy số và

hàm số Ngoài ra, có thể sử dụng nguyên lý kẹp, sự biến thiên của hàm số

* Một số bài tập minh họa

x

ax bx

 (ab  0)Hướng dẫn giải:

2

sin2os

a

a a

2 sin2

n n n

* Các bước để giải bài tập giới hạn dạng vô định

Bước 1: Nhận dạng giới hạn dạng vô định

a Giả sử: Tính lim g x (khi f x( )( ) x x0 hoặc x x x0, x x0, ,x

Lưu ý: Khi giảng dạy GV đưa ra một số dạng toán khác để HS nhận dạng: limxx0 g x f x( )( )

+ Nếu lim ( )f x  và lim ( )g x  thì A có dạng 



b Tính lim ( )f x  g x( ) (khi x x0 hoặc x x x0 , x x0 , ,x

Nếu lim ( )f x  và lim ( )g x  thì có dạng   

c Tính lim ( ) ( )f x g x , (khi x x0 hoặc x x x0 , x x0 , ,x

2

x

x I

Ta thấy lim(x2 x2 4) lim(x2 x 2) 0

Vậy giới hạn có dạng 0

0

+ Khử dạng 0

0 I=

0

sin

x

x I

Giải: a A có dạng 0

0 Khử dạng 0

0

x

x x

Lưu ý: Có những bài toán ta phải sử dụng các phép biến đổi đại số để đưa về dạng

quen thuộc thì mới khử được dạng vô định

3 Tìm giới hạn sau

B =

2 3

1

1lim

0

+ Biến đổi đại số

B =

2 3

Phương pháp 3: Nếu f(x), g(x) là biểu thức có chứa căn thức mà không tìm được

lượng liên hợp hoặc nhân tử chung thì ta sử dụng phương pháp chèn hằng số để quy lạ

về quen Cụ thể, biểu thức dưới dấu giới hạn có dạng tổng quát sau:

Dạng: limx g x f x( )( ) với f(x), g(x) là các đa thức đại số.

Phương pháp 1: - Trường hợp hàm số hữu tỉ: Chia cả tử và mẫu cho lũy thừa cao nhất

của x có mặt trong biểu thức

- Trường hợp hàm số vô tỉ: Hãy đặt biến số x làm thừa số chung rồi đơn giản

Nếu m > n thì: chia cả tử và mẫu cho x ta có kết quả: I  m

Nếu m < n thì ta được kết quả : I  0

Giải: + Giới hạn có dạng 

+ Khử dạng: Chia cả tử và mẫu cho 3n1 ta có

số chứa căn thức ta không nhân liên hợp

+ Với giới hạn x   cần lưu ý hai khả năng x ,x   trong phép lấy giớihạn có chứa căn bậc chẵn Nếu HS không để ý đến vấn đề này thì rất dễ mắc sai lầm