Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn sinh học đạt hiệu quả cao

+ Kiểu gen quy định khả năng phản ứng của cơ thể trước môi trường + Kiểu hình là sự tương tác giữa kiểu gen với môi trường - Trong quá trình biểu hiện kiểu hình, kiểu gen chịu nhiều tác

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

MỤC LỤC

*&*

Trang

1 Sự cần thiết, mục đích của việc thực hiện sáng kiến ……… 01

2 Phạm vi triển khai thực hiện ………01

3 Mô tả sáng kiến kinh nghiệm……… 01 - 41

4 Kết quả, hiệu quả mang lại……….41

5 Đánh giá về phạm vi ảnh hưởng của sáng kiến kinh nghiệm……… 41

6 Kiến nghị, đề xuất………42

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

*&*

- ADN: Axit đêôxiribônuclêic

- ARN: Axit ribônuclêic

- mARN: ARN thông tin

- tARN: ARN vận chuyển

- rARN: ARN ribôxôm

- aa: Axit amin

- HVG: Hoán vị gen

- NST: Nhiễm sắc thể

- CLTN: Chọn lọc tự nhiên

- CLNT: Chọn lọc nhân tạo

1 Sự cần thiết, mục đích của việc thực hiện sáng kiến:

- Môn Sinh học vừa có đặc thù của một môn khoa học tự nhiên với những hệ thống lý thuyết tổng quát, với những công thức và hệ thống bài tập tương đối phức tạpvừa mang đặc thù của một môn khoa học thực nghiệm, có sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết và thực nghiệm Ở cấp độ phổ thông, đó là sự kết hợp giữa hệ thống lý thuyết

và hệ thống bài tập vận dụng tương ứng

- Ôn thi tốt nghiệp là thời gian vất vả nhất với học sinh, bởi chỉ trong một giai đoạn ngắn, các học sinh phải tiếp thu, sắp xếp một khối lượng kiến thức lớn ở nhiều môn Vậy, làm thế nào để ôn thi có hiệu quả nhất trong thời gian nước rút và đạt đượckết quả cao nhất?

- Nội dung được biên soạn trong sách giáo khoa sinh học 12 cơ bản rất dài, trong khoảng thời gian ngắn ôn thi tốt nghiệp, nếu giáo viên giảng dạy không có phương pháp hướng dẫn hợp lí thì học sinh không thể nắm hết tất cả nội dung trong sách giáo khoa Từ đó học sinh không thể làm bài thi đạt kết quả tốt

- Từ những lí do trên, cùng với sự đút kết từ những kinh nghiệm thực tế của bản thân qua một số năm dạy ôn thi tốt nghiệp và sự trăn trở với nghề, lòng nhiệt tình mong muốn các em học sinh đạt được kết quả cao trong kì thi tốt nghiệp trung học

phổ thông, nên tôi chọn đề tài là: “ Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ

thông môn sinh học đạt hiệu quả cao” làm sáng kiến kinh nghiệm cho bản thân và

cho đồng nghiệp tham khảo và áp dụng

2 Phạm vi triển khai thực hiện:

Sáng kiến kinh nghiệm này đã được triển khai và áp dụng trong nhà trường cho học sinh khối 12 trong các năm học: 2008 – 2009; 2010 – 2011

3 Mô tả sáng kiến kinh nghiệm:

+ Phần 1: Xây dựng kế hoạch ôn tập hợp lí

Dựa vào khoảng thời gian cho phép, giáo viên lập kế hoạch, hướng dẫn học sinh ôn tập

+ Phần 2: Nội dung ôn tập

A Tóm tắt kiến thức trọng tâm

Tóm tắt kiến thức của từng bày một cách ngắn gọn, nhưng đầy đủ, dễ nhớ dựa trên nền tảng cơ bản là sách giáo khoa sinh học 12 cơ bản và chuẩn kiến thức, kĩ năng

bộ môn

B Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm

Sau phần lí thuyết, tôi đưa ra hệ thống câu hỏi trắc nghiệm cho từng bài, với hệ thống câu hỏi vừa gắn liền với kiến thức trọng tâm, đồng thời đưa ra những câu hỏi vận dụng mở rộng vấn đề

C Một số đề thi tham khảo

Cuối cùng tôi đưa ra một số đề thi thử để học sinh tham khảo: Giúp học sinh

ôn lại kiến thức toàn bộ chương trình đã học, đồng thời giúp học sinh kiểm tra lại kiếnthức xem phần nào chưa nắm chắc, để có biện pháp khắc phục

+ Phần 3: Hướng dẫn học sinh cách học và cách làm bài

Giáo viên hướng dẫn học sinh một số cách học để nắm kiến thức và vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề gặp phải, đồng thời hướng dẫn các “ mẹo” khi làm bài.

Nội dung sáng kiến được biên soạn như sau:

PHẦN 1: XÂY DỰNG KẾ HOẠCH ÔN TẬP HỢP LÍ

Thời gian ôn thi tốt nghiệp khoảng 2 tháng, dựa vào khoảng thời gian đó tôi lập

kế hoạch ôn tập như sau:

V

1 Chương 1: Cơ chế di truyền và biến dị

2 Chương 2: Tính quy luật của hiện tượng di truyền

Chương 3: Di truyền học quần thể3

4 Chương 4: Ứng dụng di truyền học

Chương 5: Di truyền học

5 Cho học sinh thi thử lần 1 toàn bộ chương trìnhVI

6 Chương 1: Cơ chế và bằng chứng tiến hóa

Chương 2: Sự phát sinh và phát triển của sự sống trên Trái Đất

VII

7 Chương 1: Cá thể và quần thể sinh vật

Chương 2: Quần xã sinh vậtChương 3: Hệ sinh thái, sinh quyển và bảo vệ môi trường

8 Cho học sinh thi thử lần 2 toàn bộ chương trình

PHẦN 2: NỘI DUNG ÔN TẬP

3) Số liên kết hyđrô của phân tử ADN(gen) : H = 2A + 3G; H = N + G

4) Số vòng xoắn (Chu kỳ xoắn) : C = N/20  N = C x 20

5) Số nuclêôtit mỗi loại môi trường cung cấp cho gen nhân đôi n lần là :

A = T = (2n – 1)Agen ; G = X = (2n – 1)Ggen

6) Số nuclêôtit môi trường cung cấp cho gen nhân đôi n lần là : NMt = (2n – 1)Ngen

Bài 1: GEN, MÃ DI TRUYỀN, QUÁ TRÌNH NHÂN ĐÔI AND

1 Khái niệm về Gen: là một đoạn phân tử AND mang thông tin mã hoá cho một sản

phẩm xác đinh ( chuỗi pôlipeptit hay ARN)

2 Gen phân mảnh và không phân mảnh:

- Gen phân mảnh: gen ở sinh vật nhân thực vùng mã hoá không liên tục các đoạn mã hoá aa (êxôn )xen kẽ với các đoạn không mã hoá aa (intron)

- Gen không phân mảnh: gen ở sinh vật nhân sơ có vùng mã hoá liên tục

3 Mã di truyền:

+ Khái niệm: Trình tự các nu quy định trình tự các aa trong chuỗi polypeptit

+ Có 4 đặc điểm

- Mã di truyền là mã bộ 3: Ba nu liền kề mã hoá một axít amin

- Mã di truyền có tính đặc hiệu: 1 bộ 3 mã hoá một axít amin

- Mã di truyền có tính thoái hoá: nhiều bộ 3 khác nhau mã hoá cho một axít amin

- Mã di truyền có tính phổ biến: các loài đều có chung một bộ mã di truyền

4 Quá trình nhân đôi AND:

a Nguyên tắc:

- Theo nguyên tắc bổ sung, bán bảo tồn

- AND nhân đôi tạo thành 2 AND con giống nhau giống AND mẹ

b Quá trình nhân đôi AND:

- AND pôlimêraza: lắp ráp nu tự do của môi trường với nu mạch khuôn

- Enzim nối ligaza: nối các đoạn okazaki

- Một mạch có chiều 3’ đến 5’ được tổng hợp liên tục, mạch có chiều 5’ đến 3’ được tổng hợp từng đoạn ngắn ( AND pôlimêraza chỉ tổng hợp mạch mới theo chiều 5’ đến 3’)

Bài 2: PHIÊN MÃ, DỊCH MÃ

1 Phiên mã: gồm 3 giai đoạn: khởi đầu, kéo dài, kết thúc là quá trình truyền thông

tin di truyền từ ADN sang phân tử ARN theo nguyên tắc bổ sung ( A-U, G-X)

- Các loại ARN: tARN, mARN, rARN

- Phiên mã tổng hợp nên mạch mARN từ mạch mã gốc ( 3’ đến 5’)

- Enzim tham gia: ARN pôlimeraza

- Sinh vật nhân thực cắt intron nối êxôn Sinh vật nhân sơ không có cắt

- mARN của sinh vật nhân sơ dài hơn sinh vật nhân thực vì nó có vùng mã hóa liên tục

2 Dịch mã: là quá trình tổng hợp prôtêin ( chuổi pôlipeptit) có sự tham gia của các

thành phần: mARN, tARN, Ribôxôm

- Hoạt hoá aa xảy ra ở tế bào chất

- tARN : có bộ 3 đối mã, mang aa đến đúng vị trí bổ sung trên khuôn mARN

- Poliriboxom làm tăng hiệu suất tổng hợp Pr

- Bộ 3 mở đầu: AUG: SV nhân thực mã hóa aa Met; SV nhân sơ mã hóa aa Foocmin

Met

- Bộ 3 kết thúc: UAA; UAG; UGA

Bài 3: ĐIỀU HOÀ HOẠT ĐỘNG CỦA GEN

1 Khái niệm: Là điều hoà lượng sản phẩm do gen tạo ra.

2 Cấu taọ opêron Lac theo Jacôp và Mônô: Có các thành phần sau: Vùng khởi

động (P) - Vùng vận hành (O) - Các gen cấu trúc Z, Y, A

3 Cơ chế hoạt động của opêron Lac ở Ecoli:

- Khi môi trường không có lactozơ: gen R tổng hợp nên một loại prôtêin ức chế gắn vào O gen cấu trúc không hoạt động

- Khi môi trường có lactozơ thì opêron chuyển sang trạng thái hoạt động

Bài 4: ĐỘT BIẾN GEN

1 Khái niệm: Là những biến đổi trong cấu trúc của gen

2 Các dạng đột biến: Thêm, mất, thay thế một cặp nu ( mất đoạn là gây hậu quả

nghiêm trọng nhất: gây chết hoặc giảm sức sống)

3 Nguyên nhân: Do các tác nhân vật lí, hoá học, rối loạn trao đổi chất trong tế bào

4 Cơ chế:

- Chất 5-BU làm thay thế cặp A-T thành G-X

- Các bazơ dạng hiếm bắt đôi bổ sung sai (G* - X -> G* - T -> A – T)

- Tia tử ngoại làm cho 2 bazơ nitơ T trên cùng một mạch liên kết với nhau

5 Hậu quả và vai trò của đột biến gen:

- Đột biến gen có thể có lợi, có hại, trung tính( đa số đột biến có hại)

- Là nguyên liệu cho quá trình tiến hoá và tạo giống

- Đột biến xôma: xảy ra ở 1 tế bào sinh dưỡng biểu hiện ra ở 1 bộ phận của cơ thể gọi

là thể khảm

Bài 5: NHIỄM SẮC THỂ VÀ ĐỘT BIẾN CẤU TRÚC NHIỄM SẮC THỂ

1 Cấu trúc siêu hiển vi của NST:

- NST cấu tạo từ chất nhiẽm sắc chứa phân tử AND mạch kép chiều ngang 2nm

- AND quấn quanh khối prôtêin tạo nên nuclêôxôm( 8 phân tử prôtêin và 1 đoạn ANDchứa 146 cặp nu quấn quanh 7/4 vòng)

- Giữa 2 nuclêôxôm liên tiếp là 1 đoạn AND và 1 phân tử prôtêin histôn

- Chuỗi nuclêôxôm tạo thành sợi cơ bản chiều ngang 11nm, sợi cơ bản cuộn xoắn bậc

2 tạo sợi nhiễm sắc chiều ngang 30nm, sợi nhiễm sắc cuộn lần nửa tạo thành sợi có chiều ngang 300nm, xoắn tiếp lần nửa tạo thành crômatit chiều ngang 700nm

- NST tại kì giữa ở trạng thái kép gồm 2 crômatit chiều ngang 1400nm

- Với cấu trúc cuộn xoắn chiều dài của NST được rút ngắn 15000-20000 so với chiều dài của AND

2 Khái niệm đột biến cấu trúc NST: là những biến đổi trong cấu trúc của NST

3 Các dạng đột biến cấu trúc NST:

- Mất đoạn : Là đột biến làm mất từng đoạn NST Giảm số lượng gen trên NST

- Lặp đoạn: Là đột biến 1 đoạn NST được lặp lại một hay nhiều lần Tăng số lượng gen

- Đảo đoạn: Một đoạn NST đứt ra quay ngược 1800 rồi gắn lại

- Chuyển đoạn: Trao đổi đoạn trong 1 NST hoặc giữa các NST tương đồng

4 Nguyên nhân, hậu quả và vai trò:

a Nguyên nhân: do các tác nhân vật li, hoá học, sự biến đổi sinh lí nội bào

b Hậu quả:

- Mất đoạn NST: Gây chết hoặc giảm sức sống

VD: Mất đoạn NST 21 gây ung thư máu hoặc mất phần vai dài NST 5 gây hội chứng tiếng mèo kêu; mất phần vai dài NST 22 gây ung thư máu

- Lặp đoạn: Tăng cường hoặc giảm bớt sự biểu hiện của tính trạng

VD: Ở Đại mạch lặp đoạn làm tăng hoạt tính của enzim amilaza có ý nghĩa trong sản xuất bia

- Đảo đoạn: ít ảnh hưỡng tới sức sống

- Chuyển đoạn: chuyển đoạn lớn thường gây chết hoặc giảm sức sống, chuyển đoạn nhỏ ít ảnh hưỡng đến sức sống

C Vai trò:

- Mất đoạn: Xác định vị trí của gen trên NST, Mất đoạn nhỏ loại khỏi những gen không mong muốn ở một số cây trồng

- Lặp đoạn: Có ý nghĩa trong tiến hoá

- Đảo đoạn: Tạo ra sự đa dạng giữa các thứ các loài trong cùng một loài

- Chuyển đoạn: có vai trò trong sự hình thành loài mới ứng dụng trong tạo giống

Bài 6: ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NST

b Nguyên nhân và cơ chế phát sinh:

+ Nguyên nhân: Tác nhân vật lí, hoá học, rối loạn của môi trường nội bào làm cản trở

sự phân li của một hoặc một số cặp NST

+ Cơ chế phát sinh: Do sự không phân li của một hoặc một số cặp NST trong giảm phân tạo ra các giao tử thừa hay thiếu một hoặc vài NST Các giao tử này kết hợp với giao tử bình thường tạo ra thể lệch bội ( xảy ra ở cả NST thường , NST giới tính)

c Hậu quả và vai trò:

+ Hậu quả: Làm mất cân bằng toàn bộ hệ gen nên các thể lệch bội thường không sốngđược hay sống được nhưng giảm khả năng sinh sản tuỳ loài

VD:

- Hội chứng đao: ba NST21: cổ ngắn, mắt một mí, khe mắt xếch, lưỡi dài và dày, ngón tay ngắn, chậm phát triển, si đần , vô sinh ( phụ nữ 35 tuổi không nên có con : sinh lí tế bào dễ bị rối loạn)

- Ở NST giới tính XX, XY: Hội chứng Claiphentơ: XXY, Tơcnơ: OX, Siêu nữ:

XXX , OY: không thấy ở người

+ Vai trò: Cung cấp nguyên liệu cho quá trình tiến hoá, xác định vị trí gen trên NST

2 Đa bội:

a Khái niệm: Là dạng đột biến tăng một số nguyên lần bộ NST đơn bội của loài và

lớn hơn 2n

b Phân loại đa bội:

- Tự đa bội: (đa bội cùng nguồn)

+ Đa bội chẳn: 4n, 6n, 8n; VD: 2n = aa -> 4n = aaaa; 2n = Aa -> 4n = AAaa

+ Đa bội lẻ: 3n, 5n, 7n ; VD: 2n = aa -> 3n = aaa

- Dị đa bội: ( đa bội khác nguồn) là hiện tượng khi cả hai bộ NST của hai loài khác nhau cùng tồn tại trong một tế bào; VD: AABB

c Nguyên nhân, cơ chế phát sinh, hậu quả, vai trò:

+ Nguyên nhân: Tác nhân vật lí, hoá học, rối loạn của môi trường nội bào hoặc do lai

xa giữa hai loài khác nhau

+ Cơ chế: Trong giảm phân NST không phân li (2n) kết hợp với giao tử 2n thành 4n, với n thành 3n hoặc trong nguyên phân các cặp NST không phân li ( 2n thành 4n)+ Hậu quả và vai trò:

- Đa bội lẻ thường không có khả năng sinh sản ( cây ăn quả không hạt như dưa hấu, nho…)

- Tế bào đa bội có kích thước lớn hơn tế bào bình thường: cơ quan sinh dưỡng lớn, phát triển khoẻ, chống chịu tốt

Bài 8-9: QUY LUẬT PHÂN LI VÀ PHÂN LI ĐỘC LẬP

1 Phương pháp nghiên cứu của Menđen:

- Tạo dòng thuần chủng

- Lai các dòng thuần với nhau

- Phân tích các thế hệ lai

2 Nội dung quy luật phân li: Mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền ( alen)

quy định, một có nguồn gốc từ bố, một có nguồn gốc từ mẹ, các alen của bố, mẹ tồn tại trong cơ thể con một cách riêng rẽ không hoà trộn vào nhau Khi hình thành giao

tử, cặp alen này phân li đồng đều về các giao tử, nên 50% số giao tử chứa alen có nguồn gốc từ bố, 50% số giao tử chứa alen có nguồn gốc từ mẹ

3 Nội dung của quy luật phân li độc lập: Các cặp nhân tố di truyền quy định các

tính trạng khác nhau phân li độc lập trong quá trình hình thành giao tử

4 Ý nghĩa của các quy luật Menđen:

Giải thích được tính di truyền của sinh vật

Số loại kiểuhình ở F2

Tỉ lệ kiểu hình ở F2

… … … … …

Bài 10: TƯƠNG TÁC GEN VÀ TÁC ĐỘNG ĐA HIỆU CỦA GEN

1 Tác động của nhiều gen lên 1 tính trạng:

- Tương tác bổ sung : Tỉ lệ (9:7): Khi có mặt 2 alen trội trong một kiểu gen quy định kiểu hình khác, có mặt một trong hai alen trội trong kiểu gen hoặc không có elan trội nào quy định kiểu hình khác

- Tương tác cộng gộp: Tỉ lệ (15:1): Mỗi alen trội làm tăng sự biểu hiện kiểu hình lên một chút ít

2 Tính đa hiệu của gen: Là trường hợp một gen tác động đến sự biểu hiện của nhiều

tính trạng

Vd: Thể đồng hợp tử HbS gây hàng loạt các rối loạn bệnh lí ở người: Rối loạn thần kinh, liệt, viêm phổi, thấp khớp, suy thận

Bài 11: LIÊN KẾT GEN VÀ HOÁN VỊ GEN

1 Di truyền liên kết hoàn toàn: Lai phân tích ruồi đực F1 xám, dài với ruồi cái đen,

2 Di truyền liên kết không hoàn toàn:( hoán vị gen): Lai phân tích ruồi cái F1

xám, dài với ruồi đực đen, cụt

- HVG do sự trao đổi chéo trong cặp NST kép tương đồng ở kì đầu của lần phân bào 1trong giảm phân

- Phép lai phân tích ruồi cái( 2 tính trạng) không theo tỉ lệ nhất định, khác 1:1:1:1

- Cách tính tần số HVG = số lượng cá thể biến dị/ tổng số cá thể x 100

- Hai gen nằm càng gần thì tần số HVG càng thấp và ngược lại Tần số HVG không bao giờ vượt quá 50%

( vì chỉ trao đổi đoạn giữa hai trong bốn crômatit.)

- Ở các loài khác nhau HVG xảy ra khác nhau (Tần số HVG 1% = 1cM)

- Hoán vị gen ở ruồi giấm: con cái, ở bướm, tằm: con đực; ở cà chua, người: cả 2 giới

Bài 12: DI TRUYỀN LIÊN KẾT VỚI GIỚI TÍNH VÀ DI TRUYỀN NGOÀI

NHÂN

1 NST giới tính: Tuỳ thuộc vào mỗi loài

- XX con cái, XY con đực: người, động vật có vú, ruồi giấm…

- XX con đực, XY con cái: chim, ếch nhái, bò sát, bướm, dâu tây…

- XX con cái, XO con đực: châu chấu, cào cào

2 Gen trên NST X:

- Di truyền chéo: Gen lặn trên NST X : Mẹ truyền cho con trai, bố truyền cho con gái

- Bệnh mù màu, máu khó đông do các gen lặn nằm trên NST X gây ra

4 Ý nghĩa của di truyền liên kết với giới tính:

Giúp chuẩn đoán sớm giới tính vật nuôi có ý nghĩa kinh tế lớn

5 Di truyền theo dòng mẹ( di truyền qua tế bào chất):

- Kết quả phép lai thuận nghịch khác nhau, con có kiểu hình giống mẹ

- Gen trong tế bào chất có ở ti thể, lục lạp, plasmit của vi khuẩn

- Các tính trạng di truyền không theo các quy luật di truyền NST

- Tính trạng do gen trong tế bào chất quy định vẫn sẽ tồn tại khi thay thế nhân tế bào bằng một nhân có cấu trúc di truyền khác

VD: Chứng động kinh ở người

Bài 13: ẢNH HƯỞNG CỦA MÔI TRƯỜNG LÊN SỰ BIỂU HIỆN CỦA GEN

1 Mối quan hệ giữa kiểu gen, kiểu hình và môi trường:

- VD: Cây hoa anh thảo: hoa đỏ kiểu gen: AA, hoa trắng có kiểu gen: aa

Trồng giống hoa đỏ thuần chủng ở 35oc ra hoa trắng, cây hoa trắng này trồng ở 20oc

cho hoa trắng Trong khi giống hoa trắng trồng ở nhiệt độ 35oc, 20oc đều cho hoa trắng Chứng tỏ: Bố mẹ không truyền đạt cho con những tính trạng, mà truyền đạt một kiểu gen

+ Kiểu gen quy định khả năng phản ứng của cơ thể trước môi trường

+ Kiểu hình là sự tương tác giữa kiểu gen với môi trường

- Trong quá trình biểu hiện kiểu hình, kiểu gen chịu nhiều tác động khác nhau của môi trường bên trong và bên ngoài cơ thể

+ Tác động của các yếu tố môi trường trong thể hiện qua các mối quan hệ: giữa các gen với nhau, giữa gen trong nhân và tế bào chất hoặc giới tính của cơ thể

+Tác động của các yếu tố môi trường ngoài: ánh sáng, nhiệt độ, chế độ dinh dưỡng,

2 Mức phản ứng của kiểu gen:Tập hợp các kiểu hình của một kiểu gen tương ứng

với các môi trường khác nhau

+ Liên hệ thực tế đời sống:

- Giống tốt, biện pháp kĩ thuật phù hợp: năng suất cao

- Giống tốt, biện pháp kĩ thuật lạc hậu: năng suất giảm trong giới hạn mức phản ứng

- Giống xấu, biện pháp kĩ thuật tiên tiến: năng suất tăng trong giới hạn mức phản ứng

Bài 16-17: CẤU TRÚC DI TRUYỀN CỦA QUẦN THỂ (2TIẾT)

1 Khái niệm quần thể: Là tập hợp các cá thể cùng loài cùng chung sống trong một

khoảng không gian xác định, tồn tại qua thời gian xác định, giao phối với nhau sinh rathế hệ sau

2 Quần thể tự phối: ( tự thụ phấn, giao phối gần)

- Làm cho quần thể dần dần phân thành các dòng thuần có kiểu gen khác nhau

- Cấu trúc di truyền của quần thể tự phối biến đổi theo hướng giảm dần tỉ lệ dị hợp tử

và tăng dần tỉ lề đồng hợp tử, nhưng không làm thay đổi tần số của các alen nhưng tần

số tương đối các kiểu gen và cấu trúc di truyền của quần thể thay đổi

- Công thức:

+ Kiểu gen dị hợp tử sau n thế hệ tự phối: 1/2n

+ Kiểu gen đồng hợp tử sau n thế hệ: 2n-1/2n+1

3 Quần thể giao phối ngẩu nhiên( ngẫu phối) : Là đơn vị sinh sản của loài và mang

tính đa hình, có thể duy trì tần số các kiểu gen khác nhau trong quần thể 1 cách khôngđổi trong những điều kiện nhất định

* Định luật Hacđi-vanbec: Trong một quần thể lớn ngẫu phối, nếu không có các yếu

tố làm thay đổi tần số alen thì thành phần kiểu gen của quần thể sẽ duy trì không đổi

tè thế hệ này sang thế hệ khác

Quần thể được gọi là cân bằng phải theo công thức sau:

p2 + 2pq + q2

p: tần số tương đối của alen A

q: tần số tương đối của alen a

- Tần số tương đối của kiểu gen AA: p2

- Tần số tương đối của kiểu gen Aa: 2pq

- Tần số tương đối của kiểu gen aa: q2

4 Điều kiện nghiệm đúng của định luật: Số lượng cá thể lớn - Diển ra sự ngẫu phối

- Không có đột biến và chọn lọc - Không có sự di nhập gen - Các cá thể có kiểu gen khác nhau phải có sức sống và khả năng sinh sản như nhau

5 Ý nghĩa của định luật: Từ tần số cá thể có kiểu hình lặn  tần số alen lặn  tần

số alen trội  tần số kiểu gen trội, tần số kiểu gen dị hợp

Bài 18: CHỌN GIỐNG VẬT NUÔI VÀ CÂY TRỒNG DỰA TRÊN NGUỒN

BIẾN DI TỔ HỢP

I Tạo giống có ưu thế lai cao:

1 Khái niệm ưu thế lai: Là hiện tượng con lai có năng suất, sức chống chịu, khả

năng sinh trưởng và phát triển vượt trội so với các dạng bố mẹ

2 Cơ sở di truyền của ưu thế lai:

Để giải thích cơ sở di truyền của ưu thế lai người ta đưa ra giả thuyết siêu trội: ở trạngthái dị hợp tử về nhiều cặp gen khác nhau(AaBbCcDdEe), con lai có được kiểu hình vượt trội nhiều mặt so với các dạng bố mẹ có nhiều gen ở trạng thái đồng hợp tử

3 Phương pháp tạo ưu thế lai:

- Đầu tiên tạo ra những dòng thuần có kiểu gen khác nhau

- Cho các dòng thuần lai với nhau để tìm các tổ hợp lai cho ưu thế lai cao ( có thể sử dụng các kiểu lai: lai thuận nghịch, lai khác dòng đơn, lai khác dòng kép)

- Ưu thế lai biểu hiện cao nhất ở F1 và giảm dần ở các thế hệ tiếp theo do F1 có tỉ lệ

dị hợp cao nhất và giảm dần qua các thế hệ vì vậy không dùng con lai để làm giống

II Tạo giống bằng phương pháp gây đột biến: Sử dụng các tác nhân vật lí, hoá học

để có nguồn vật liệu khởi đầu cho chọn giống

+ Quy trình: 3 bước

- Xử lí mẫu vật

- Chọn lọc các thể đột biến có kiểu hình mong muốn

- Tạo dòng thuần

+ Một số thành tựu: Thu được nhiều thành tựu ở : lúa, dâu tằm, bắp, đậu tương

Bài 19: TẠO GIỐNG BẰNG CÔNG NGHỆ TẾ BÀO VÀ PHƯƠNG PHÁP GÂY

ĐỘT BIẾN

1 Tạo giống thực vật:

Ứng dụng công nghệ tế bào tạo giống mới gồm nhiều kĩ thuật như: chọn dòng tế bào xôma, dung hợp tế bào trần, nuôi cấy hạt phấn, thu được kết quả cao, chọn được các dạng cây có khả năng kháng thuốc diệt cỏ, chịu lạnh, chịu phèn, chịu mặn, kháng bệnh, chịu hạn…

2 Tạo giống động vật:

- Cấy truyền phôi: Phân cắt phôi thành nhiều phôi => Các cá thể có cùng kiểu gen

- Nhân bản vô tính: Tạo cừu Đôli, co sinh ra mang đặc điểm của cừu cho nhân

Bài 20: TẠO GIỐNG NHỜ CÔNG NGHỆ GEN

1 Khái niệm công nghệ gen:

- Là quy trình tạo ra những tế bào hoặc sinh vật có gen bị biến đổi hoặc thêm gen mới

- Thể truyền: plasmit ( có khả năng nhân đôi độc lập với hệ gen của tế bào), thể thực khuẩn, súng bắn gen

2 Quy trình chuyển gen: 3 bước

a Tạo AND tái tổ hợp:

- Cắt AND tế bào cho và ADN tế bào nhận bằng enzim cắt Restrictaza

- Dùng enzim nối Ligaza để nối chúng lại được ADN tái tổ hợp

b Chuyển AND tái tổ hợp vào tế bào nhận:

- Phương pháp biến nạp: dùng muối CaCl2 hoặc dùng xung điện

- Phương pháp tải nạp: thể truyền là virut lây nhiễm vi khuẩn

c Tách dòng tế bào chứa AND tái tổ hợp: Chọn thể truyền có gen đánh dấu.

3 Tạo giống vi sinh vật: Sử dụng vi khuẩn E coli, nấm men bánh mì để sản xuất ra:

insulin, hoocmôn tăng trưởng của người (GH), văcxin viêm gan B để phòng bệnh viêm gan B, hoocmôn somatotatin

4 Tạo giống thực vật: Tạo ra được giống lúa chuyển gen tổng hợp bêta-carôten,

giống bông kháng sâu hại

5 Tạo giống động vật: Tạo giống cừu sản xuất prôtêin người Tạo giống bò chuyển

2 Hội chứng liên quan đến bộ NST: 3 NST 21 mắc hội chứng Đao: thấp bé má phệ,

cổ rụt, khe mắt xếch, lưỡi dày hay thè ra, dị tật tim và ống tiêu hoá

3 Bệnh ung thư:

- Do tế bào phân chia vô tổ chức thành khối u sau đó di căn

- Nguyên nhân gây ung thư: đột biến gen, đột biến NST biến đổi cấu trúc của ADN

Bài 22: BẢO VỆ VỐN GEN CỦA LOÀI NGƯỜI VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ XÃ

HỘI CỦA DI TRUYỀN HỌC

1 Baỏ vệ vốn gen của loài người:

- Tạo môi trường sạch nhằm hạn chế các tác nhân gây đột biến

- Tư vấn di truyền và việc sàng lọc trước sinh

+ Chọc dò dịch ối: tách lấy tế bào phôi phân tích AND, NST

+ Sinh thiết tua nhau thai: tách lấy tế bào phôi phân tích AND, NST

- Liệu pháp gen: Chữa trị các bệnh di truyền bằng cách phục hồi chức năng của các gen bị đột biến bằng cách đưa bổ sung gen lành vào cơ thể người bệnh hoặc thay thế gen bệnh bằng gen lành

2 Bảo vệ di truyền loài người:

- Tạo môi trường sạch nhằm tránh phát sinh các đột biến

- Tránh và hạn chế tác hại của các tác nhân gây đột biến

- Sử dụng liệu pháp gen để chữa trị các bệnh di truyền

- Sử dụng di truyền y học tư vấn

Bài 24: CÁC BẰNG CHỨNG TIẾN HOÁ

1 Bằng chứng giải phẫu học so sánh:

a Cơ quan tương đồng: ( cơ quan cùng nguồn)

- Là những cơ quan có kiểu cấu tạo giống nhau, nằm ở những vị trí tương ứng trên cơ thể, thực hiện chức năng khác nhau

- Phản ánh nguồn gốc chung và sự tiến hoá phân li

b Cơ quan tương tự:

- Là những cơ quan có kiểu cấu tạo khác nhau, nằm ở những vị trí tương ứng trên cơ thể, thực hiện chức năng giống nhau

- Phản ánh sự tiến hoá đồng quy (hội tụ) nên có hình thái tương tự

c Cơ quan thoái hoá: là những cơ quan phát triển không đầy đủ ở cở thể trưởng

thành do điều kiện sống thay đổi, các cơ quan này mất dần chức năng, tiêu giảm dần

và hiện chỉ để lại một vài vết tích xưa kia của chúng

2 Bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử:

a Bằng chứng tế bào học:

- Mọi sinh vật điều được cấu tạo từ tế bào, các tế bào được sinh ra từ các tế bào sống trước đó

- Tế bào là tổ chức cơ bản của sự sống

- Ý nghĩa của học thuyết tế bào: Mọi sinh vật điều có chung nguồn gốc

b Bằng chứng sinh học phân tử:

- Các loài đều có vật chất di truỳên là ADN, prôtêin, có chung mã dtruyền

- Các loài có quan hệ càng gần thì trình tự, tỉ lệ các aa và các nu càng giống nhau và ngược lại

* Bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử chứng tỏ nguồn gốc thống nhất giữa các loài

Bài 25: HỌC THUYẾT LAMAC VÀ HỌC THUYẾT ĐACUYN

Học thuyết của Đacuyn: Đối tượng chọn lọc là cá thể

+ Phân hoá khả năng sống sót và sinh sản của các cá thể trong quần thể

+ Diển ra theo con đường phân li tính trạng là cơ sở để giải thích quá trình hình thàh các đặc điểm thích nghi và sự hình thành loài mới và nguồn gốc thống nhất của các loài

- CLNT: đào thải những biến dị bất lợi vừa tích luỹ những biến dị có lợi phù hợp với mục tiêu sản xuất, nhu cầu của con người

* Hạn chế:

- Chưa hiểu rõ về nguyên nhân phát sinh biến dị và cơ chế di truyền các biến dị

- Chưa phân biệt được biến dị dtruyền và biến di không di truyền

Bài 26: HỌC THUYẾT TIẾN HOÁ TỔNG HỢP HIỆN ĐẠI

1 Tiến hoá lớn và tiến hoá nhỏ:

- Tiến hoá lớn: hình thành các nhóm phân loại trên loài: chi, họ, bộ, lớp, ngành Diển

ra trên quy mô rộng lớn, qua thời gian dài, thường được nghiên cứu gián tiếp

- Tiến hoá nhỏ: Là quá trình biến đổi tần số alen và thành phần kiểu gen của quần

thể, đưa đến sự hình thành loài mới

2 Đơn vị tiến hoá cơ sở: Quần thể được xem là đơn vị tiến hoá cơ sở vì nó tồn tại

thực trong tự nhiên và là đơn vị sinh sản

3 Các nhân tố tiến hoá:

3.1 Đột biến: Tạo nguồn nguyên liệu sơ cấp cho quá trình tiến hoá Trong đó nguồn

nguyên liệu chủ yếu là đột biến gen, làm thay đổi tần số tương đối các alen và thành phần kiểu gen của quần thể

3.2 Di- nhập gen: Là nhân tố làm thay đổi tần số tương đối các alen và vốn gen của

quần thể

3.3 Giao phối không ngẫu nhiên: Tự thụ phấn, giao phối cận huyết

Làm thay đổi thành phần kiểu gen của quần thể qua các thế hệ, không làm thay đổi tần số alen ( cung cấp nguyên liệu thứ cấp(biến di tổ hợp) cho quá trình tiến hoá)

3.4 Chọn lọc tự nhiên:

- Là sự phân hoá khả năng sinh sản của những kiểu gen khác nhau trong quần thể, làmcho tần số tương đối của các alen trong mỗi gen biến đổi theo hướng xác định

- Các quần thể có vốn gen thích nghi hơn sẽ thay thế những quần thể kém thích nghi

- CLTN làm thay đổi tần số alen nhanh hay chậm phụ thuộc vào:

+ Chọn lọc chống lại alen trội: nhanh chóng làm thay đổi tần số alen của quần thể vì gen trội biểu hiện ở cả trạng thái Aa

+ Chọn lọc chống lại alen lặn: làm thay đổi tần số alen của quần thể chậm vì chỉ biểu hiện khi ở trạng thái aa

3.5 Các yếu tố ngẫu nhiên: làm thay đổi tần số tương đối của các alen và thành phần

kiểu gen một cách đột ngột

Bài 27: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CÁC ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI

1 Khái niệm đặc điểm thích nghi: Là các đặc điểm giúp sinh vật thích nghi với môi

trường làm tăng khả năng sống sót và sinh sản

2.Quá trình hình thành quần thể thích nghi:

- Quá trình hình thành đặc điểm thích nghi của sinh vật chịu sự chi phối của các nhân

tố đột biến, giao phối và CLTN CLTN luôn đào thải các cá thể có kiểu hình không thích nghi và làm tăng số lượng cá thể cá kiểu hình thích nghi

- Quá trình hình thành quần thể thích nghi nhanh hay chậm phụ thuộc vào tốc độ sinh sản của loài, quá trình phát sinh và tích luỹ các gen đbiến của loài và áp lực của

CLTN

3 Sự hợp lí tương đối của các dặc điểm thích nghi:

Mỗi đặc điểm thích nghi chỉ hợp lí tương đối vì trong môi trường này nó có thể thích nghi trong môi trường khác lại có thể không thích nghi (vì nó là sản phẩm của chọn lọc tự nhiên trong hoàn cảnh nhất định)

Bài 28: LOÀI

1 Loài sinh học:

a Khái niệm: Loài là nhóm cá thể có vốn gen chung, có những tính trạng chung về

hình thái, sinh lí, có khu phân bố xác định, các cá thể giao phối với nhau và cách li sinh sản với quần thể thuộc loài khác

b Các tiêu chuẩn phân biệt 2 loài thân thuộc:

- Tiêu chuẩn hình thái

- Tiêu chuẩn địa lí sinh thái

- Tiêu chuẩn sinh lí sinh hoá

- Tiêu chuẩn cách li sinh sản

2 Các cơ chế cách li sinh sản giữa các loài:

+ Cách li trước hợp tử : Cách li nơi ở(sinh thái), cách li tập tính, cách li thời

gian(mùa vụ), cách li cơ học Không giao phôí được

+ Cách li sau hợp tử: Ngăn cản tạo ra con lai, ngăn cản tạo ra con lai hữu thụ

Bài 29+30: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH LOÀI

1 Hình thành loài khác khu vực địa lí:

- Là phương thức hình thành loài khác khu làm cho các quần thể trong loài cách li vớinhau, xãy ra đối với các loài có khả năng phát tán mạnh Diển ra 1 cách chậm chạp qua nhiều giai đoạn trung gian chuyển tiếp

- Trong những điều kiện sống khác nhau, CLTN đã tích luỹ các biến dị di truyền theo những hướng khác nhau nòi địa lí  loài mới

2 Hình thành loài cùng khu vực địa lí:

- Hình thành loài bằng cách li tập tính

- Hình thành loài bằng cách li sinh thái

- Hình thành loài nhờ cơ chế lai xa và đa bội hoá

+ Đa bội khác nguồn: Lai xa kèm đa bội hoá: thường gặp ở thực vật, ít gặp ở động

vật( ở động vật cơ chế cách li sinh sản giữa 2 loài rất phức tạp, sự đa bội hoá thường gây nên những rối loạn về giới tính)

+ Đa bội cùng nguồn: Hình thành loài bằng cơ chế tự đa bội, tự đa bội có thể được

hình thành thông qua nguyên phân( NST nhân đôi nhưng không phân li) và tồn tại chủyếu bằng sinh sản vô tính

Bài 32: NGUỒN GỐC SỰ SỐNG

1 Tiến hoá hoá học:

a Quá trình hình thành các chất hữu cơ đơn giản từ các chất vô cơ: Trong khi

quyển nguyên thuỷ chứa các chất khí:H2O, CO2, NH3 dưới tác dụng của nguồn năng

lượng tự nhiên  các chất hữu cơ đơn giản: hiđrrôcacbon(C,H), saccarit,

lipit(C,H,O), aa và nuclêôtit(C,H,O,N)

b Quá trình trùng phân tạo nên các đại phân tử hữu cơ: Prôtêin Axit nuclêic

c Sự hình thành các đại phân tử tự nhân đôi: AND, ARN ( ARN xuất hiện trước

ADN)

2 Tiến hoá tiền sinh học: Sự xuất hiện các tế bào nguyên thuỷ (sơ khai)

* Côaxecva: hổn hợp 2 dung dịch keo khác nhau đông tụ lại thành những giọt rất nhỏ, có màng bao bọc ngăn cách với môi trường ngoài nhưng có khả năng trao đổi chất với môi trường

3 Tiến hoá sinh học: Sự xuất hiện cơ thể đơn bào đơn giản tế bào sinh vật nhân

sơ về sau các loài sinh vật như ngày nay

* Ngày nay sự sống không được hình thành từ các chất vô cơ theo phương thức hoá học vì: thiếu điều kiện cần thiết , nếu tổng hợp sẽ bị vkhuẩn phân huỷ

Bài 33: SỰ PHÁT TRIỂN CỦA SINH GIỚI QUA CÁC ĐẠI ĐỊA CHẤT

1 Hoá thạch và phân chia thời gian địa chất:

a Hoá thạch: Là di tích của các sinh vật đã từng sinh sống trong các thời đại địa chất

được lưu tồn trong các lớp đất đá của vỏ Trái Đất

* Ý nghĩa:

- Căn cứ vào hoá thạch trong các lớp đất đá  lịch sử phát sinh, phát triển và diệt vong của sinh vật

- Là dẫn liệu quý nghiên cứu lịch sử vỏ Trái Đất

b Sự phân chia thời gian địa chất:

- Phương pháp xác định tuổi các lớp đất đá và hoá thạch:

+ xác định tuổi tương đối: căn cứ vào thời gian lắng đọng của các lớp trầm tích phủ lên nhau theo thứ tự từ nông sâu

+ Xác định tuổi tuyệt đối: sử dụng phương pháp đồng vị phóng xạ, C14 thời gian bán

rã 5730 năm; xác định tuổi đến 70000 năm, 238U thời gian bán rã 4,5 tỉ năm, xác định tuổi hàng triệu năm

- Căn cứ để phân định các mốc thời gian địa chất: Căn cứ về những biến đổi lớn về địa chất, khí hậu, các hoá thạch điển hình chia lịch sử Trái Đất thành 5 đại: đại thái cổ đại nguyên sinh đại cổ sinh đại trung sinh đại tân sinh

2 Sinh vật trong các đại địa chất:

- Đại Thái cổ: phát hiện hoá thạch sinh vật nhân sơ cổ nhất, trái đất hình thành

- Đại Nguyên sinh: sinh vật điển hình động vật không xương sống thấp ở biển, tảo

phát hiện hoá thạch động vật cổ nhất, hoá thạch sinh vật nhân thực cổ nhất

- Đại cổ sinh:

+ Kỉ Cambri: phát sinh các ngành động vật, phân hoá tảo.

+ Kỉ Ocđôvic: phát sinh thực vật, tảo biển ngự trị, tuỵêt diệt nhiều sinh vật

+ Kỉ Silua: cây có mạch và động vật lên cạn

+ Kỉ Đêvôn: phân hoá cá xương, phát sing lưỡng cư, côn trùng

+ Kỉ Cacbon( than đá): dương xỉ phát triển mạnh, thực vật có hạt xuất hiện, lưỡng

cư ngự trị, phát sinh bò sát

+ KỈ Pecmi: Phân hoá bò sát, côn trùng, tuyệt diệt nhiều đv biển

- Đại Trung sinh:

+ Kỉ Tam điệp(Triat): cây hạt trần ngự trị, phát sinh thú chim

+ Kỉ Jura: bò sát cổ ngự trị, phân hoá chim

+ Kỉ Phấn trắng( Krêta): xuất hiện thực vật có hoa, tiến hoá đv có vú

- Đại Tân sinh:

+ Kỉ Đệ tam: phát sinh các nhóm linh trưởng, cây có hoa ngự trị, phân hoá các lớp

thú, chim, côn trùng

+ Kỉ Đệ tứ: loài người xuất hiện.

Bài 34: SỰ PHÁT SINH LOÀI NGƯỜI

1 Quá trình phát sinh loài người hiện đại:

a Bằng chứng về nguồn gốc động vật của loài người: Các bằng chứng giải phẩu so

sánh, phôi sinh học so sánh, bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử

b Các dạng vượn người hoá thạch và quá trình hình thành loài người:

Homo habilis Homo erectus người hiện đại(Homo sapien)

2 Người hiện đại và sự tiến hoá văn hoá:

- Người hiên đại có được tiến hoá văn hoá do: Não phát triển, cấu trúc thanh quản chophép phát ra tiếng nói, bàn tay linh hoạt biết chế tạo và sử dụng công cụ lao động

- Nhờ có tiến hoá văn hoá con người trở thành loài thống trị trong tự nhiên, ảnh hưởngrất nhiều đến sự tiến hoá của các loài khác và có khả năng điều chỉnh hướng tiến hoá của chính mình

- Với sự phát triển của khoa học, công nghệ thông qua quá trình học tập và trong đời sống: tuổi thọ tăng cao… ( tiến hoá sinh học)

Bài 35: MÔI TRƯỜNG SỐNG VÀ CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI

1 Môi trường và các nhân tố sinh thaí.

b Các nhân tố sinh thaí.

- Nhân tố sinh thái vô sinh: tất cả các nhân tố vật li, hoá học của môi trường xung quanh sinh vật: Đất, nước, ánh sáng, khí hậu…

- Nhân tố sinh thái hữu sinh: là thế giới hữu cơ của môi trường

2.Giới hạn sinh thái và ổ sinh thái:

a Giới hạn sinh thái:

+ Là khoảng giá trị xác định của 1 nhân tố sinh thái, ở đó ính vật có thể tồn tại phát triển ổn định theo thời gian

VD: Cá rô phi có giới hạn sinh thái 5,60c- 42oc

+ Những loài có giới hạn sinh thái rrộng với nhiều nhân tố thì có vùng phân bố rộng

và ngược lại

b Nơi ở và ổ sinh thái:

- Nơi ở: là điạ điểm cư trú của loài

- Ổ sinh thái: Là 1 “không gian sinh thái” mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môitrường nằm trong giới hạn sinh thái cho phép loài đó tồn tại và phát triển

Bài 36: QUẦN THỂ SINH VẬT VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC CÁ THỂ

TRONG QUẦN THỂ

1 Khái niệm qthể sinh vật: Là nhóm cá thể cùng loài, cùng sinh sống trong 1

khoãng không gian xác định tại 1 thời gian nhất định, có khả năng tạo ra thế hệ mới.VD: Một đàn cá trê ở trong ao ( Lưu ý khi lấy ví dụ về một quần thể nào đó phải gắn với tên loài)

2 Các mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể:

a Quan hệ hỗtrợ: Sống quần tụ, bầy đàn hay xã hội để: chống kẻ thù, khai thác tối

ưu nguốn sống, tăng khả năng sống sót và sinh sản

b Quan hệ cạnh tranh: khi mật độ cá thể vượt quá sức chịu đựng của môi

trường: cạnh tranh thức ăn, nguồn sống, tranh giành nhau con cái  giảm số lượng

và sự phân bố, quần thể duy trì ở mức phù hợp đẩm bảo sự tồn tại và phát triển của quần thể

Bài 37,38: CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT

1 Tỉ lệ giới tính: Thường là 1/1 thay đổi tuỳ loài và điều kiện sống

2 Nhóm tuổi:

+ Nhóm tuổi trước sinh sản- Nhóm tuổi đang sinh sản- Nhóm tuổi sau sinh sản

+ Các cấu trúc tuổi trong quần thể:

- Tuổi sinh lí: Thời gian sống có thể đạt tới của một cá thể

- Tuổi sinh thái: Thời gian sống thực tế của cá thể

- Tuổi quần thể: Tuổi trung bình của các cá thể trong quần thể

3 Sự phân bố các cá thể trong không gian:

- Phân bố theo nhóm: phổ biến: khi điều kiện môi trường sống phân bố không đồng đêù

- Phân bố đông đều: ít gặp: khi điều kiện sống phân bố đồng đều, các cá thể có sự cạnh tranh gay gắt

- Phân bố ngẩu nhiên: ít gặp: khi điều kiện sống phân bố đồng đều, các cá thể không

có sự cạnh tranh gay gắt

4 Mật độ cá thể của quần thể: Là số lượng cá thể trên 1 đơn vị diện tích hay thể

tích Ảnh hưởng tới khả năng sinh sản và tử vong của qthể

5 Kích thước của quần thể:

a khái niệm: Là số lượng cá thể hoặc sản lượng hay tổng năng lượng của các cá thể

trong qthể đó

- Kích thước tối đa: Là số lượng cá thể nhiều nhất mà quần thể có thể đạt được

- Kích thước tối thiểu: là số lượng cá thể ít nhất mà quần thể phải có

b Những nhân tố ảnh hưởng tới kích thước của quần thể: mức tử vong, sinh sản,

xuất cư, nhập cư

c Sự tăng trưởng kích thước qthể:

- Tăng trưởng kích thước quần thể trong điều kiện môi trường lí tưởng(không bị giới hạn): theo tiềm năng sinh học( đường cong tăng trưởng có hình chữ J)

- Tăng trưởng kích thước quần thể trong điều kiện môi trường bị giới hạn (đường cong tăng trưởng có hình chữ S)

6 Tăng trưởng của quần thể người: tăng trưởng rất nhanh và phân bố dân cư không

hợp lí  chất lượng môi trường giảm sút ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống của con người

Bai 39: BIẾN ĐỘNG SỐ LƯỢNG CÁ THỂ CỦA QUẦN THỂ SINH VẬT

1 Khái niệm: Là sự tăng hay giảm số lượng cá thể của quần thể

2 Các dạng biến động:

a Biến động không theo chu kì: do các nhân tố ngẫu nhiên gây ra: cháy rừng, bão,

lũ lụt, ô nhiểm, khai thác quá mức…

b Biến động theo chu kì:

- Chu kì ngày đêm

- Chu kì mùa

- Chu kì nhiều năm

3 Nguyên nhân gây biến động và cơ chế điều chỉnh số lượng cá thể của qthể:

b Cơ chế điều chỉnh: là sự thống nhất mối tương quan giữa tỉ lệ sinh và tỉ lệ tử 

tốc độ sinh trưởng của qthể được điều chỉnh thông qua các mối quan hệ: cạnh tranh,

di cư, vật ăn thịt, vật kí sinh , dịch bệnh

c Trạng thái cân bằng của quần thể: là trạng thái trong đó số lượng cá thể của qthể

ở trạng thái ổn định và phù hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường

Bài 40: QUẦN XÃ SINH VẬT VÀ MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA

QUẦN XÃ

1 Khái niệm: Là 1 tập hợp các quần thể sinh vật khác loài, cung sống trong 1 không

gian và thời gian xác định, chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và với môi trườngsống để tồn tại và phát triển

2 Một số đặc trưng cơ bản của qxã:

a Đặc trưng về thành phần loài trong quần xã:

- Loài ưu thế: có sinh khối lớn, số lượng nhiều, hoạt động mạnh, quyết định chiều

hướng phát triển của quần xã

- Loài đặc trưng:Là loài chỉ có ở 1 quần xã nào đó, có số lượng nhiều hơn hẳn các

loài khác và có vai trò quan trọng trong quần xã so với các loài khác

b Sự phân bố các loài trong không gian:

- Phân bố theo chiều thẳng đứng: rừng mưa nhiệt đơí

- Phân bố theo chiều ngang: tập trung ở những vùng có điều kiện sống thuận lợi

3 Quan hệ giữa các loài trong quần xã:

+ Các mối quan hệ hỗ trợ:

- Quan hệ hội sinh: loài sống hội sinh có lợi còn loài được hội sinh không có lợi

củng không có hại

- Quan hệ hợp tác: các loài sống dựa vào nhau nhưng không bắt buộc

- Quan hệ cộng sinh: hai loài chung sống thường xuyên với nhau mang lợi cho nhau + Các mối quan hệ đối kháng:

- Quan hệ ức chế - cảm nhiễm: loài này sống bình thường nhưng gay hại cho nhiều

loài khác

- Quan hệ cạnh tranh: các loài đều bị ảnh hưởng bất lợi tuy nhiên có 1 loài sẽ thắng

thế còn các loài khác bị hại hoặc cả 2 cùng bị hại

- Quan hệ vật ăn thịt – con mồi và vật chủ – vật kí sinh:

- Vật chủ- vật kí sinh: là quan hệ sống bám của sinh vật này trên cơ thể sinh vật

khác, ăn thức ăn mà vật chủ tiêu hoá, không giết chết vật chủ

- Vật ăn thịt – con mồi: loài này ăn loài khác

+ Hiện tượng khống chế sinh học: Số lượng cá thể của 1 loài bị khống chế ở 1 mức

độ nhất định, không tăng quá hoặc giảm quá trạng thái cân bằng sinh học trong quần xã

Bài 41: DIỄN THẾ SINH THÁI

1 Khái niệm về diễn thế sinh thái: là quá trình biến đổi tuần tự của quần xã qua các

giai đoạn tương ứng với sự biến đổi của môi trường

2 Nguyên nhân gây ra:

- Nguyên nhân bên ngoài: bão, lụt, cháy rừng, ô nhiễm

- Nguyên nhân bên trong:

+ Cạnh tranh giữa các loài trong quần xã

+ Tác động của con người: khai thác quá mức của con người

3 Các dạng diễn thế:

a Diễn thế nguyên sinh: Xãy ra ở môi trường mà trước đó chưa hề có 1 quần xã nào

b Diễn thế thứ sinh: Xãy ra ở môi trường mà trước đây từng tồn tại 1 quần xã

4 Tầm quan trọng của việc nghiên cứu diễn thế:

Giúp chúng ta có thể khai thác hợp lí nguồn tài nguyên thiên nhiên và khắc phục những biến đổi bất lợi của môi trường